Ο Jonas Salk (Τζόνας Σαλκ, 1914–1995) ήταν Αμερικανός γιατρός και ερευνητής, ο άνθρωπος που ανέπτυξε το πρώτο εμβόλιο κατά της πολιομυελίτιδας που χρησιμοποιήθηκε σε μαζική κλίμακα. Η αποτελεσματικότητά του ανακοινώθηκε στις 12 Απριλίου 1955 στο Ann Arbor του Michigan, μετά από μια δοκιμή με περίπου 1,8 εκατομμύρια παιδιά. Όταν ο δημοσιογράφος Edward R. Murrow τον ρώτησε ποιος κατέχει την πατέντα, απάντησε: «Ο λαός, θα έλεγα. Δεν υπάρχει πατέντα. Μπορείς να πατεντάρεις τον ήλιο;». Πέθανε στις 23 Ιουνίου 1995 στη La Jolla της Καλιφόρνιας, στα 80 του, από καρδιακή ανεπάρκεια, χωρίς να πάρει ποτέ Nobel και χωρίς να γίνει δεκτός στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ.^{[1], [2], [3], [4], [5], [6]}

Γεννήθηκε στις 28 Οκτωβρίου 1914 στη Νέα Υόρκη.^{[1], [2]} Η εικόνα του ήρωα που «χάρισε» το εμβόλιο στον κόσμο είναι αληθινή, αλλά καλύπτει μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Το άρθρο ακολουθεί και τα υπόλοιπα: τα παιδιά σε ιδρύματα στα οποία δοκιμάστηκε πρώτα το εμβόλιο, την ομιλία του 1955 που πλήγωσε τους συνεργάτες του, το περιστατικό Cutter λίγες μέρες μετά τη δόξα, την αμφισβήτηση από τους συναδέλφους του, τον Albert Sabin και το «εμβόλιο από το στόμα», τα προβλήματα του ινστιτούτου που ίδρυσε, τον δεύτερο γάμο με την Françoise Gilot και την αποτυχημένη προσπάθεια για εμβόλιο κατά του AIDS. Πολλά από όσα κυκλοφορούν για τον Salk λέγονται διαφορετικά από πηγή σε πηγή· όπου γίνεται αυτό, το λέω ρητά, και στο τέλος υπάρχει πίνακας με τις διαφωνίες.^{[2], [7], [8]}

Harlem, Bronx και μια οικογένεια χωρίς πανεπιστήμιο

Ο Jonas Edward Salk ήταν ο μεγαλύτερος από τους τρεις γιους του Daniel και της Dora Salk.^{[2], [9]} Οι περισσότερες πηγές γράφουν απλώς «Νέα Υόρκη». Η Encyclopedia.com τον τοποθετεί στο Ανατολικό Harlem, και η Wikipedia γράφει ότι η οικογένεια έζησε πρώτα εκεί και μετά στο Bronx, στην οδό Elsmere Place 853, με κάποιο διάστημα και στο Arverne του Queens.^{[2], [10]}

Ο πατέρας του, ο Daniel, γεννημένος στο New Jersey από Εβραίους μετανάστες, δούλευε στη ρουχοβιομηχανία: σχεδίαζε δαντελένιους γιακάδες και μανσέτες και στον ελεύθερο χρόνο του ζωγράφιζε.^{[2], [10]} Η μητέρα του, η Dora, το γένος Press, γεννήθηκε στο Μίνσκ και έφτασε στις ΗΠΑ γύρω στα δώδεκά της.^[2] Κανείς από τους δύο δεν είχε μακρά σχολική εκπαίδευση, και ο Jonas ήταν ο πρώτος της οικογένειας που πήγε στο πανεπιστήμιο.^{[2], [9], [11]} Για την καταγωγή τους οι πηγές δεν συμφωνούν απόλυτα: η Encyclopedia.com περιλαμβάνει και τις δύο εκδοχές (ορθόδοξοι Εβραίοι από την Πολωνία, Ρωσοεβραίοι), ενώ το Lemelson-MIT και το Salk Institute γράφουν «Ρωσοεβραίοι».^{[9], [10], [11]}

Οι αδελφοί του ήταν ο Herman και ο Lee, που έγινε παιδοψυχολόγος.^[2] Σύμφωνα με την Encyclopedia.com, ο Jonas ήταν εξαιρετικός μαθητής και αδύναμος στον αθλητισμό.^[10] Από μικρός δούλευε μετά το σχολείο για να βοηθήσει στα έξοδα των σπουδών του.^[11]

Townsend Harris, City College και η μητέρα που άλλαξε τα σχέδιά του

Στα δεκατρία του μπήκε στο Townsend Harris Hall Prep School, ένα δημόσιο σχολείο για προικισμένους μαθητές, όπου το τετραετές πρόγραμμα γινόταν τριετές.^[2] Στο City College της Νέας Υόρκης έφτασε στα δεκαπέντε του και πήρε πτυχίο χημείας. Η Wikipedia και η ανασκόπηση του Cureus βάζουν το 1934· η Encyclopedia.com γράφει 1933, στα δεκαεννιά του.^{[2], [10], [12]}

Στην αρχή ο νεαρός Salk δεν προοριζόταν για γιατρός. Παρακολουθούσε το νομικό πρόγραμμα του κολεγίου και σκόπευε να γίνει δικηγόρος.^{[10], [13]} Η Wikipedia γράφει ότι, με παρότρυνση της μητέρας του, άφησε στην άκρη τη νομική και συγκεντρώθηκε στα μαθήματα που χρειάζονταν για την ιατρική σχολή.^[2]

Η ιατρική σχολή του NYU και ο γάμος του 1939

Η Σχολή Ιατρικής του New York University τον δέχτηκε το 1934.^[10] Εκλέχθηκε στην τιμητική εταιρεία Alpha Omega Alpha, πέρασε ένα έτος σε μελέτες βιοχημείας και δούλευε ως τεχνικός εργαστηρίου τη διάρκεια της χρονιάς και ως σύμβουλος σε κατασκήνωση τα καλοκαίρια.^[2] Στο τελευταίο έτος βρέθηκε σε εργαστήριο γρίπης και άρχισε να δοκιμάζει αν ο ιός μπορεί να απενεργοποιηθεί και να δίνει ανοσία.^[2] Τον Thomas Francis Jr. τον γνώρισε τότε.^{[10], [11]} Το πτυχίο M.D. το πήρε στις 7 Ιουνίου 1939 σύμφωνα με την Encyclopedia.com, ενώ το Lemelson-MIT γράφει 1938.^{[10], [11]}

Την επόμενη μέρα παντρεύτηκε τη Donna Lindsay, φοιτήτρια ψυχολογίας που δούλευε ως κοινωνική λειτουργός.^{[2], [10]} Ο πατέρας της, οδοντίατρος, έβλεπε τον Salk ως κοινωνικά κατώτερο. Η Wikipedia, με παραπομπές στον Oshinsky και στη βιογράφο Charlotte DeCroes Jacobs, γράφει ότι συμφώνησε με δύο όρους: στις προσκλήσεις ο γαμπρός να αναγράφεται ως γιατρός και να βελτιώσει «το μάλλον πεζό status του» δίνοντας στον εαυτό του ένα μεσαίο όνομα.^[2] Το Portraits.gr προσθέτει ότι το μεσαίο όνομα έγινε «Edward», και το Britannica δίνει πράγματι ως πλήρες όνομα το Jonas Edward Salk. Δεν βρήκα πηγή που να επιβεβαιώνει την ιστορία με πρωτογενές στοιχείο, γι’ αυτό την αφήνω ως αφήγηση των βιογράφων.^{[1], [14]}

Michigan και ο Thomas Francis

Το 1941, στη μεταπτυχιακή του εκπαίδευση, ο Salk πέρασε δύο μήνες ως επιλογή στο εργαστήριο του Thomas Francis Jr. στο University of Michigan. Η Wikipedia το περιγράφει ως την πρώτη του επαφή με την ιολογία.^[2] Ακολούθησε η ειδίκευση στο Mount Sinai Hospital της Νέας Υόρκης, με νέα δουλειά στο εργαστήριο του Francis, και το 1942 πήρε ερευνητική υποτροφία στο Michigan. Οι πηγές βάζουν διαφορετικά το έτος που ξεκίνησε εκεί (1941 η Wikipedia και το Portraits.gr, 1942 το Biography.com και το Cureus).^{[2], [10], [12], [14], [15]}

Ο Francis διηύθυνε το τμήμα επιδημιολογίας και, με χρηματοδότηση του αμερικανικού στρατού, οι δύο άνδρες έψαχναν εμβόλιο γρίπης από νεκρό ιό.^[10] Το 1943 είχαν ένα εμβόλιο με φορμόλη που προστάτευε από τη γρίπη τύπου A και τύπου B. Ο Salk είχε απομονώσει ένα από τα στελέχη του τελικού εμβολίου.^{[2], [10]} Το 1944 έγινε ερευνητής επιδημιολογίας και το 1946 επίκουρος καθηγητής.^[10]

Ο Francis του έμαθε πώς αναπτύσσεται ένα εμβόλιο.^[16] Μια δεκαετία αργότερα, ο ίδιος άνθρωπος θα διηύθυνε τη δοκιμή που θα έκρινε το εμβόλιο του μαθητή του.^[16]

Η πολιομυελίτιδα της δεκαετίας του 1950

Το όνομα της ασθένειας είναι ελληνικής προέλευσης. Όπως σημειώνει το Athens Voice, προέρχεται από ρίζες που σημαίνουν «γκρίζος» και «νωτιαίος μυελός».^[17] Οι περισσότερες λοιμώξεις δεν δίνουν συμπτώματα. Περίπου ένας στους τέσσερις έχει συμπτώματα σαν γρίπης, ενώ παράλυση ή αδυναμία εμφανίζεται σε έναν περίπου στους 200 έως έναν στους 2.000 μολυσμένους, ανάλογα με τον τύπο του ιού. Από όσους παραλύουν, 2 έως 10 στους 100 πεθαίνουν, επειδή προσβάλλονται οι μύες της αναπνοής.^[18] Οι «σιδερένιοι πνεύμονες», αναπνευστήρες αρνητικής πίεσης, κρατούσαν τους ασθενείς στη ζωή τυπικά για μία με δύο εβδομάδες της οξείας λοίμωξης.^[19]

Το 1952 ήταν η χειρότερη χρονιά που έζησαν οι ΗΠΑ: σχεδόν 58.000 κρούσματα, 3.145 θάνατοι και 21.269 άνθρωποι με ήπια έως ανάπηρη παράλυση.^[19] Ο ακριβής αριθμός κρουσμάτων διαφέρει λίγο στις πηγές (57.628 στο Lemelson-MIT, 57.879 στο Newsweek).^{[5], [11]} Το καλοκαίρι οι γονείς κρατούσαν τα παιδιά μακριά από πισίνες και κινηματογράφους.^[5] Σύμφωνα με ντοκιμαντέρ του PBS που αναφέρει το Athens Voice, οι Αμερικανοί φοβούνταν την πολιομυελίτιδα περισσότερο από οτιδήποτε άλλο εκτός από την ατομική βόμβα.^[17]

Υπάρχει και ο αντίλογος. Ο ιστορικός David Oshinsky γράφει ότι η πολιομυελίτιδα «δεν ήταν ποτέ η μαινόμενη επιδημία που παρουσίαζαν τα μέσα ενημέρωσης, ούτε στην κορύφωσή της τη δεκαετία του 1940 και του 1950». Τη φράση παραθέτει το HistoryNet.^[4] Το πόσο μεγάλος ήταν ο φόβος και το πόσο μεγάλη η πραγματική απειλή δεν συμπίπτουν, και αυτό θα χρειαστεί παρακάτω, όταν θα δούμε γιατί ένα εμβόλιο έγινε εθνικό γεγονός.

Ο ίδιος ο Franklin D. Roosevelt διαγνώστηκε με πολιομυελίτιδα το 1921, στα 39 του.^[4] Στις 3 Ιανουαρίου 1938 ίδρυσε το National Foundation for Infantile Paralysis, που θα γινόταν γνωστό ως March of Dimes. Επικεφαλής ήταν ο παλιός νομικός συνεργάτης του, ο Basil O’Connor, και οι συλλογές «March of Dimes» έφεραν στα ταμεία του ιδρύματος, το 1954, 66,9 εκατομμύρια δολάρια.^[20]

Pittsburgh, 1947: το εργαστήριο και ο Basil O’Connor

Το 1947 ο Salk δέχτηκε θέση καθηγητή στην Ιατρική Σχολή του University of Pittsburgh και πήρε δικό του εργαστήριο. Το βρήκε μικρότερο απ’ όσο ήλπιζε και δεμένο με περιοριστικούς κανόνες.^[2] Το εργαστήριο που κληρονόμησε είχε ελάχιστη εμπειρία στη βασική έρευνα, και ο Salk προσπάθησε να ανεβάσει το επίπεδό του και να βρει εξωτερική χρηματοδότηση· το ίδρυμα Sarah Mellon Scaife πλήρωσε τις ανακαινίσεις.^[10] Σήμερα ο χώρος όπου στεγαζόταν το εργαστήριο είναι οι Σχολές Οδοντιατρικής και Φαρμακευτικής και το κτίριο ονομάζεται Salk Hall.^[21]

Το 1948 ο Harry Weaver, από το National Foundation, του ζήτησε να διαπιστώσει αν υπάρχουν περισσότεροι από τρεις τύποι του ιού της πολιομυελίτιδας.^[2] Η ομάδα που συγκροτήθηκε ως το τέλος του 1949 είχε μεταξύ άλλων τον ταγματάρχη Byron Bennett, επικεφαλής τεχνικό, τον Αυστραλό κτηνίατρο Percival Bazeley για την παραγωγή του ιού, τον βακτηριολόγο L. James Lewis για τα πειράματα σε ζώα, τη ζωολόγο και μικροβιολόγο Elsie Ward, τον τεχνικό Francis Yurochko και τον Julius Youngner, ιολόγο που είχε έρθει από το Manhattan Project και τα NIH και ανέπτυξε μεθόδους για μαζική παραγωγή του ιού.^[22] Γραμματέας ήταν η Lorraine Friedman.^[2] Στο όνομα του Youngner θα επανέλθουμε.

Πίσω από όλα βρισκόταν ο Basil O’Connor. Ο O’Connor είχε γνωρίσει τον Roosevelt το 1920 και το 1924 ίδρυσαν μαζί δικηγορικό γραφείο.^[20] Δεν ήταν επιστήμονας. Σύμφωνα με την Encyclopedia.com, στήριξε τον Salk με σχεδόν όλα τα κονδύλια του ιδρύματος για έρευνα εμβολίου.^[10] Μέχρι το 1955 η χρηματοδότηση είχε φτάσει τα 67 εκατομμύρια δολάρια.^[2] Ιδιωτικά, το ίδρυμα έκρινε ότι η μέθοδος του Salk ήταν η πιο γρήγορη και η πιο εμπορεύσιμη, και αυτό του έδωσε το προβάδισμα.^[4] Αργότερα ο ίδιος ο Salk είπε ότι το εμβόλιο ήταν διαθέσιμο το 1955 «χάρη στην ύπαρξη του Basil O’Connor».^[8]

Τι έκανε ο Salk και τι είχε γίνει πριν από αυτόν

Η ιστορία του «ενός ανθρώπου που νίκησε την πολιομυελίτιδα» δεν στέκει χωρίς τα βήματα που είχαν προηγηθεί. Μέχρι το 1949 οι ερευνητές δεν ήξεραν καν ότι ο ιός έχει τρεις τύπους. Την ίδια χρονιά οι David Bodian, Isabel Morgan και Howard Howe έδειξαν ότι υπάρχουν τουλάχιστον τρεις τύποι και ότι ο νεκρός ιός προστατεύει πιθήκους.^{[8], [10]} Το Pittsburgh ήταν ένα από τα τέσσερα πανεπιστήμια που ταξινομούσαν τα στελέχη, και το 1951 ο Salk δήλωνε ότι οι ιοί χωρίζονται σε τρεις τύπους με πολλά στελέχη ο καθένας.^[10]

Το κρίσιμο εργαλείο ήρθε από αλλού. Οι John Enders, Thomas Weller και Frederick Robbins έδειξαν ότι ο ιός μπορεί να αναπτυχθεί σε καλλιέργειες ιστών, και για αυτό πήραν το Nobel του 1954. Η ανακάλυψή τους έκανε δυνατή την παραγωγή ιού σε μεγάλη κλίμακα.^{[10], [23]} Ο Salk καλλιέργησε και τους τρεις τύπους σε ιστό από νεφρό πιθήκου και τους απενεργοποίησε με φορμαλδεΰδη. Έβαλε τον ιό σε επαφή με το χημικό σχεδόν 13 ημέρες, με τον συλλογισμό ότι έτσι θα έμενε περίπου μία πιθανότητα στο τρισεκατομμύριο να επιβιώσει ζωντανό σωματίδιο σε κάθε δόση.^[10] Το εμβόλιο χρειαζόταν τρεις ενέσεις και μία αναμνηστική.^[8]

Η επιλογή του νεκρού ιού ήταν αντίθετη προς το πνεύμα της εποχής. Όπως περιγράφει η βιογράφος του Charlotte DeCroes Jacobs, οι ερευνητές ήταν σχεδόν ομόφωνα υπέρ του ζωντανού εξασθενημένου εμβολίου, όπως είχε γίνει με την ευλογιά, τη λύσσα και τον κίτρινο πυρετό, και η επιτροπή για την πολιομυελίτιδα υποτιμούσε την προσέγγισή του.^[7] Το ίδιο είπε και ο ίδιος σε συνέντευξη του 1980: το δόγμα ήταν ότι ένας νεκρός ιός δεν δίνει ανοσία.^[5] Στο ζωντανό στρατόπεδο ήταν ο Albert Sabin και ο Hilary Koprowski. Ο Koprowski είχε εμβολιάσει τον Ιανουάριο του 1948 τον εαυτό του και 20 παιδιά στο Letchworth Village με εξασθενημένο ιό από το στόμα, και 17 από τα 20 ανέπτυξαν αντισώματα.^[24]

Οι επικριτές του Salk λένε ότι δεν ανακάλυψε κάτι καινούργιο. Η Angela Matysiak, που τότε ετοίμαζε διδακτορικό στην ιστορία της επιστήμης και βιογραφία του Sabin (το MIT Technology Review το σημειώνει), χαρακτηρίζει τη δουλειά του «εντελώς παράγωγη» και παραθέτει τον D. A. Henderson του CDC, που είπε ότι ο Salk «μπήκε σε αυτό το σημείο όταν σχεδόν όλα είχαν γίνει, εκτός από τη μετάβαση σε δοκιμές σε μεγαλύτερη κλίμακα».^[8] Ο ίδιος ο Salk είχε πει ότι η ομάδα του Harvard (οι Enders, Weller και Robbins) «έριξε μια μακριά πάσα και εγώ την έπιασα».^[5] Η Matysiak αναγνωρίζει πάντως, με βάση τον Oshinsky, ότι ο Salk ήταν σχολαστικός και γνώριζε τους κινδύνους.^[8]

Και ο Sabin είχε επιστημονικές αντιρρήσεις, όχι μόνο εχθρότητα. Το στέλεχος Mahoney που χρησιμοποιούσε ο Salk ήταν πολύ μολυσματικό και μπορεί να ήταν δύσκολο να σκοτωθεί. Δεν ήταν βέβαιο ότι ο νεκρός ιός δίνει ανοσία για πάντα. Και οι πολλές ενέσεις ήταν πρακτικό πρόβλημα.^[8]

Τα πρώτα παιδιά: Watson Home, Polk και το σπίτι του

Στις αρχές του 1952 ο Salk έδωσε εμβόλιο τύπου Ι σε παιδιά που είχαν ήδη περάσει πολιομυελίτιδα και μέτρησε υψηλά αντισώματα.^[10] Στις 2 Ιουλίου 1952, μαζί με το προσωπικό του D.T. Watson Home for Crippled Children, κοντά στο Sewickley της Πενσυλβανίας, ένεσε το εμβόλιο σε 43 παιδιά, μετά από επιτυχημένες δοκιμές σε ζώα.^[2] Επειδή τα παιδιά είχαν ήδη νοσήσει, δεν υπήρχε κίνδυνος να μολυνθούν νέα άτομα, και μετά τον εμβολιασμό τα αντισώματά τους αυξήθηκαν.^[25] Λίγες εβδομάδες αργότερα έκανε το ίδιο σε κατοίκους του Polk State School, στην κομητεία Venango.^{[2], [25]} Το Smithsonian σημειώνει ότι στις πρώτες δοκιμές του 1952 και 1953 ο Salk έκανε ο ίδιος όλες τις ενέσεις.^[26] Στις δοκιμές φάσης Ι στα δύο ιδρύματα το πανεπιστήμιο του Pittsburgh μετρά συνολικά πάνω από 630 εθελοντές, και αργότερα περίπου 7.500 μαθητές του Pittsburgh πήραν πρώιμες εκδοχές του εμβολίου.^[21]

Σήμερα μια δοκιμή που ξεκινά με παιδιά σε ιδρύματα θα προκαλούσε ερωτήματα. Οι πηγές που διάβασα δεν περιγράφουν πώς δόθηκε η συναίνεση των γονέων ή των κηδεμόνων, και δεν θα το εικάσω. Το 2018 η Πενσυλβανία ανακοίνωσε ότι θα τοποθετήσει ιστορική πινακίδα στο Watson Home, και η Anne Madarasz του Heinz History Center είπε ότι ο ρόλος των παιδιών ήταν «ηρωικός».^[25]

Στις 26 Μαρτίου 1953 ο Salk ανακοίνωσε στο ραδιόφωνο ότι είχε φτιάξει εμβόλιο.^{[17], [27]} Είπε ότι «η πρόοδος ήταν πιο γρήγορη απ’ όσο είχαμε δικαίωμα να περιμένουμε», αλλά πρόσθεσε ότι δεν θα υπήρχε εμβόλιο για μαζική χρήση στην επόμενη περίοδο της πολιομυελίτιδας.^[4] Έγινε αμέσως ήρωας.

Στις 16 Μαΐου 1953 εμβολίασε τον εαυτό του, τη γυναίκα του και τους τρεις γιους τους.^[28] Το Cureus βάζει τον εμβολιασμό της οικογένειας το 1954, αλλά η Wikipedia και το College of Physicians of Philadelphia δείχνουν το 1953.^{[2], [12], [28]} Ο γιος του Peter, τότε εννέα ετών, είπε στο NPR το 2020 ότι σιχαινόταν τις ενέσεις. Ο πατέρας του αποστείρωνε σύριγγες και βελόνες βράζοντάς τες στην κουζίνα του σπιτιού τους έξω από το Pittsburgh, έβαζε τα παιδιά στη σειρά και τους έκανε την ένεση. Η βελόνα, λέει ο Peter, πρέπει να απέφυγε κάποιο νεύρο, γιατί δεν ένιωσε τίποτα.^[29]

Η δοκιμή του 1954 και οι «Polio Pioneers»

Η μεγάλη δοκιμή ξεκίνησε στις 25 Απριλίου 1954 και πρώτο σχολείο ήταν το Franklin Sherman Elementary School στο McLean της Virginia, με περίπου 4.000 παιδιά.^{[3], [28]} Τη διεύθυνε ο Thomas Francis από το Poliomyelitis Vaccine Evaluation Center του Michigan, με προϋπολογισμό 17,5 εκατομμυρίων δολαρίων, πάνω από 100 άτομα προσωπικό και δίκτυο εθελοντών.^[16] Συμμετείχαν περίπου 1,8 εκατομμύρια παιδιά σε 44 πολιτείες των ΗΠΑ (45 κατά τον Brandt), και η Wikipedia μετρά για τη δοκιμή ΗΠΑ, Καναδά και Φινλανδία.^{[3], [16], [30]} Από αυτά, περίπου 440.000 πήραν μία ή περισσότερες ενέσεις του εμβολίου, περίπου 210.000 πήραν εικονικό φάρμακο και 1,2 εκατομμύρια έμειναν ως ομάδα παρατήρησης χωρίς ένεση.^[3] Ο Brandt μιλά για περίπου 200.000 παιδιά με ένεση αλατούχου διαλύματος.^[30] Οι αριθμοί αλλάζουν ανάλογα με το τι μετρά κάποιος ως «συμμετέχοντα»: η Wikipedia και η Encyclopedia.com μιλούν για «περίπου ένα εκατομμύριο» παιδιά (η δεύτερη προσθέτει: ηλικίας έξι έως εννέα), ενώ το Cureus αναφέρει πάνω από 1,3 εκατομμύρια.^{[2], [10], [12]}

Κάθε παιδί έπαιρνε κονκάρδα «Polio Pioneer».^[10] Το Portraits.gr γράφει για περίπου 20.000 γιατρούς και επαγγελματίες υγείας, 64.000 εργαζόμενους σχολείων και 220.000 εθελοντές.^[14]

Ο Salk δεν ήταν ο υπεύθυνος της δοκιμής. Ο Allan Brandt, ιστορικός της ιατρικής, γράφει ότι εκείνος αντιτάχθηκε στο σχέδιο με εικονικό φάρμακο και χαρακτήρισε την τυφλή δοκιμή «φετίχ της ορθοδοξίας». Με τον καιρό οι δημόσιες δηλώσεις του έγιναν πιο προσωπικές και λιγότερο επιστημονικές, και έχασε επιρροή στις αποφάσεις.^[30] Το National Foundation όρισε το σχέδιο της δοκιμής, χρηματοδότησε την αξιολόγηση και παράγγειλε εμβόλιο αξίας περίπου εννέα εκατομμυρίων δολαρίων πριν δοθεί άδεια. Η δημόσια υγεία δεν είχε νομική εξουσία να επιβάλει ή να αναστείλει τη δοκιμή.^[30] Ο Brandt προσθέτει ότι το ίδρυμα παρουσίασε τη δοκιμή ως έλεγχο αποτελεσματικότητας και άφησε έξω τη λέξη «πείραμα», πράγμα που κάνει αμφίβολη την ποιότητα της ενημερωμένης συναίνεσης.^[30]

Στο Pittsburgh η δοκιμή του 1954 δεν έγινε. Η ομάδα του Salk λειτούργησε ως εργαστήριο αναφοράς, και στην Πενσυλβανία συμμετείχαν τέσσερις κομητείες (Center, Clinton, McKean, Mercer) με 5.655 παιδιά.^[21] Μια δημοσκόπηση Gallup του 1954 έδειξε ότι περίπου οι μισοί Αμερικανοί δεν ήθελαν το εμβόλιο, και ο Peter Salk είπε ότι το έμαθε μόλις το 2020 και ξαφνιάστηκε.^[29]

12 Απριλίου 1955, Ann Arbor

Το βράδυ της 11ης Απριλίου 1955 η οικογένεια Salk φωτογραφήθηκε στο Ann Arbor, μια μέρα πριν ανακοινωθεί αν το εμβόλιο δούλευε. Στη λεζάντα της φωτογραφίας ο Peter είναι 11, ο Darrell 8 και ο Jonathan 5.^[29] Την επομένη, στο Rackham Auditorium του University of Michigan, ο Thomas Francis ανακοίνωσε τα αποτελέσματα. Στην αίθουσα βρίσκονταν περίπου 500 επιστήμονες και γιατροί, 150 δημοσιογράφοι και 16 συνεργεία τηλεόρασης και κινηματογράφου.^{[10], [16]}

Η απόφαση ήταν ότι το εμβόλιο είναι «ασφαλές, αποτελεσματικό και ισχυρό».^[6] Σύμφωνα με το College of Physicians of Philadelphia, ήταν αποτελεσματικό κατά 80% έως 90% απέναντι στην παραλυτική πολιομυελίτιδα, και η κυβέρνηση χορήγησε άδεια την ίδια μέρα.^[28] Η ανάλυση της Wikipedia ανά τύπο δίνει 60% έως 70% για τον τύπο 1, πάνω από 90% για τους τύπους 2 και 3 και 94% για τη βολβική πολιομυελίτιδα, τη μορφή που προσβάλλει την αναπνοή και την κατάποση.^[3] Ο Salk είπε: «Το εμβόλιο δουλεύει». Στις ΗΠΑ χτύπησαν καμπάνες, έκλεισαν σχολεία και σε εργοστάσια έγινε στιγμή σιγής.^[5]

Η ομιλία που πλήγωσε την ομάδα

Ο Julius Youngner, ο ιολόγος που είχε αναπτύξει τις μεθόδους μαζικής παραγωγής του ιού στο εργαστήριο, θυμόταν την ομιλία με πικρία ακόμα το 2005, όταν ήταν 84 ετών. Είπε ότι ο Salk ευχαρίστησε όλους εκτός από τη δική του ομάδα. «Μερικοί έκλαιγαν όταν φύγαμε», είπε στο Pittsburgh Tribune-Review, και πρόσθεσε ότι οι συνάδελφοι «του κράτησαν πραγματικά κακία που έκανε τέτοιο show».^[22] Ο Youngner είπε ότι οι δυο τους είδαν ο ένας τον άλλον μία φορά μέσα σε τριάντα χρόνια μετά την αποχώρηση του Salk από το Pittsburgh, και ότι ποτέ δεν πήρε ικανοποιητική εξήγηση.^[22]

Ο γιος του Peter δίνει άλλη εικόνα: είπε στην εφημερίδα ότι ο πατέρας του πιθανότατα μετάνιωσε για την παράλειψη και ήθελε να είναι σύντομος, όχι να μειώσει την ομάδα. Πρόσθεσε ότι ο Salk άξιζε αναγνώριση ως επικεφαλής του εργαστηρίου που συγκέντρωσε τη δουλειά.^[22] Στο βιβλίο του Oshinsky Polio: An American Story ο Youngner διατυπώνει, όπως γράφει το Tribune-Review, σοβαρούς ισχυρισμούς: ότι ο Salk πήρε αδικαιολόγητα τα εύσημα για τη γρήγορη δοκιμή χρώματος και ότι οι ανησυχίες του για το εργοστάσιο της Cutter δεν ακούστηκαν. Είναι ισχυρισμοί ενός συναδέλφου και δεν τους παρουσιάζω ως δεδομένο γεγονός.^[22]

Η δημοσιότητα, ο Murrow και ο Eisenhower

Ο Edward R. Murrow, σύμφωνα με τη νεκρολογία της Baltimore Sun, είπε στον Salk ότι είχε χάσει την ανωνυμία του, και ο Salk το χαρακτήρισε τραγωδία: το να γίνεις διασημότητα, είπε, ήταν αντίθετο με ό,τι οφείλει να είναι ένας επιστήμονας.^[6] Η βιογράφος Jacobs λέει ότι δεν μπορούσε να μπει σε ξενοδοχείο ή εστιατόριο χωρίς να προκαλέσει αναστάτωση σαν σταρ του κινηματογράφου.^[7]

Έξι μέρες μετά την ανακοίνωση, στις 18 Απριλίου 1955, πέθανε ο Albert Einstein στο Princeton, από ρήξη ανευρύσματος της κοιλιακής αορτής.^[31] Για τον θάνατό του υπάρχει αναλυτικό άρθρο στο Έφυγαν: ο θάνατος του Αϊνστάιν.

Στις 22 Απριλίου 1955 ο πρόεδρος Eisenhower διάβασε στον Κήπο των Ροδών του Λευκού Οίκου διάκριση προς τον Salk, αφού τον σύστησε η υπουργός Oveta Culp Hobby. Το κείμενο έλεγε ότι η δουλειά του ήταν «στην υψηλότερη παράδοση της ανιδιοτελούς και αφοσιωμένης ιατρικής έρευνας» και ότι ο Salk ήταν «ευεργέτης της ανθρωπότητας». Ο Eisenhower είπε ότι δεν έχει λόγια για να εκφράσει επαρκώς τις ευχαριστίες του και όλων των ανθρώπων που γνωρίζει, και όλων των 164 εκατομμυρίων Αμερικανών, χωρίς να υπολογίσει όσους θα ωφεληθούν σε όλον τον κόσμο.^[32] Η Jewish Telegraphic Agency γράφει ότι ο Salk παρέστη με τη σύζυγο και τα παιδιά του και δέχτηκε τη διάκριση για τον εαυτό του και για όλους όσοι συνεισέφεραν, εκφράζοντας την ελπίδα ότι είναι «η αρχή του τέλους των άλλων φόβων που βασανίζουν την ανθρωπότητα».^[33]

Cutter: ο εμβολιασμός που σταμάτησε στη μέση

Στις 12 Απριλίου η Cutter Laboratories ήταν μία από τις εταιρείες που πήραν άδεια να παράγουν το εμβόλιο του Salk. Τα αποθέματα ήταν ήδη έτοιμα και βγήκαν στην αγορά μόλις υπογράφηκαν οι άδειες.^[34] Λίγες μέρες αργότερα άρχισαν οι αναφορές για παιδιά που παρέλυαν περίπου μία εβδομάδα μετά την ένεση, συχνά στο άκρο όπου είχε γίνει.^[3] Η Cutter απέσυρε το εμβόλιο στις 27 Απριλίου 1955.^[34] Στις 29 Απριλίου ο διευθυντής των NIH William Sebrell προήδρευσε σε σύσκεψη χωρίς συμπέρασμα, και στις 6 Μαΐου ο Leonard Scheele ανακοίνωσε ότι ο εθνικός εμβολιασμός αναβάλλεται.^[35] Η Encyclopedia.com βάζει την παύση του προγράμματος στις 7 Μαΐου.^[10] Οι εταιρείες κράτησαν πίσω 3,9 εκατομμύρια δόσεις.^[35]

Η ιστορία έχει μια πρωταγωνίστρια που σπάνια αναφέρεται. Το 1954 τα NIH ανέθεσαν στην Bernice Eddy να ελέγξει εμβόλια πέντε εταιρειών. Δοκίμασε τα εμβόλια της Cutter σε 18 πιθήκους και βρήκε ότι τρεις από τις έξι παρτίδες παρέλυσαν τους πιθήκους. Το ανέφερε στον William Workman, επικεφαλής του Laboratory of Biologics Control, που δεν ενέργησε· την έβγαλε από την έρευνα για την πολιομυελίτιδα και την επέστρεψε στον έλεγχο εμβολίων γρίπης.^[35] Η Wikipedia στη σελίδα της Cutter γράφει ότι την αναφορά την απέρριψε ο Sebrell, και το σημείο είναι σημειωμένο εκεί ως «χρειάζεται διευκρίνιση».^[34]

Οι αριθμοί των θυμάτων διαφέρουν από πηγή σε πηγή. Η σελίδα για την Cutter, που βασίζεται στον Paul Offit (2005) και στους Nathanson και Langmuir (1963), μετρά 120.000 δόσεις με ζωντανό ιό, 40.000 παιδιά με αποβλητική πολιομυελίτιδα (ήπια μορφή χωρίς παράλυση), 56 με παράλυση και 5 θανάτους, και ακόμα 113 παράλυτους και 5 θανάτους στις οικογένειες και στις κοινότητες των παιδιών. Αθροιστικά, δέκα γνωστοί θάνατοι.^[34] Η Wikipedia στη σελίδα για το εμβόλιο γράφει 260 κρούσματα και 11 θανάτους για 409.000 παιδιά που εμβολιάστηκαν με Cutter.^[3] Η Encyclopedia.com αναφέρει περίπου 200 παραλυτικά και 11 θανάτους.^[10] Ο Peter Salk μίλησε στο Tribune-Review για 200 κρούσματα (79 παιδιά) και 11 θανάτους.^[22] Η σελίδα για την Eddy γράφει 51 παραλυτικά και 5 θανάτους, και ταυτόχρονα παραθέτει 113 ακόμα παράλυτους, χωρίς να συμφωνούν οι δύο αριθμοί.^[35] Δεν υπάρχει ενιαίος αριθμός που να στέκει σε όλες τις πηγές· γι’ αυτό δεν δίνω έναν.

Το αίτιο παραμένει εν μέρει ανοιχτό. Το HistoryNet παραθέτει το History of Vaccines, που γράφει ότι «είναι πιθανό» οι μέθοδοι παραγωγής, που δεν ακολουθούσαν τις οδηγίες του Salk, να μην είχαν σκοτώσει πλήρως τον τύπο 1 (Mahoney), χωρίς να έχει αποδειχτεί.^[4] Η Matysiak γράφει ότι το ζήτημα «δεν έχει εξηγηθεί ικανοποιητικά», και παραθέτει τον Joshua Lederberg, που το χαρακτήρισε «ακόμα λίγο μυστήριο», επειδή η δράση της φορμαλδεΰδης στον ιό δεν είχε μελετηθεί καλά.^[8] Η Wikipedia προσθέτει ότι εμβόλια και άλλων εταιρειών (Eli Lilly, Parke-Davis, Pitman-Moore, Wyeth) αναφέρθηκε ότι παρέλυσαν παιδιά.^[3]

Οι συνέπειες ήταν πολιτικές. Η υπουργός Hobby παραιτήθηκε, παραιτήθηκε και ο Sebrell.^[34] Η ακρόαση του Κογκρέσου τον Ιούνιο του 1955 κατέληξε ότι το κύριο πρόβλημα ήταν η ανεπαρκής εποπτεία από το Laboratory of Biologics Control των NIH, που εμπιστευόταν υπερβολικά τις αναφορές του National Foundation.^[34] Στην πρώτη αστική δίκη, Gottsdanker κατά Cutter Laboratories, οι ένορκοι έκριναν ότι η εταιρεία δεν ήταν αμελής αλλά ήταν υπεύθυνη λόγω παράβασης σιωπηρής εγγύησης, και επιδίκασαν αποζημίωση. Οι υποθέσεις κατά τριών άλλων εταιρειών λύθηκαν εξωδικαστικά.^[34]

Για τον ίδιο τον Salk, ο Peter λέει ότι ο πατέρας του ταράχτηκε βαθιά από το περιστατικό.^[22] Το εμβόλιο, πάντως, επέζησε. Μετά τις αλλαγές στις διαδικασίες και τα νέα πρότυπα η εκστρατεία συνεχίστηκε. Ως το τέλος του 1955 είχαν εμβολιαστεί επτά εκατομμύρια παιδιά, και τα επόμενα δύο χρόνια δόθηκαν πάνω από 200 εκατομμύρια δόσεις.^[10] Η Matysiak σημειώνει ότι δεν αναφέρθηκαν νέα προβλήματα ασφάλειας μετά την αλλαγή των μεθόδων παραγωγής.^[8]

«Μπορείς να πατεντάρεις τον ήλιο;»

Η πιο γνωστή φράση του Salk είναι η απάντησή του στον Edward R. Murrow. Στο ερώτημα ποιος κατέχει την πατέντα, είπε: «Λοιπόν, ο λαός, θα έλεγα. Δεν υπάρχει πατέντα. Μπορείς να πατεντάρεις τον ήλιο;».^{[2], [4], [36]} Η Wikipedia γράφει ότι το εμβόλιο θα άξιζε περίπου 7 δισεκατομμύρια δολάρια αν είχε πατενταριστεί, και σημειώνει ότι ο αριθμός είναι υπολογισμός και όχι γεγονός. Το Portraits.gr και το Le Quotidien du Médecin αναφέρουν το ίδιο ποσό χωρίς να εξηγούν πώς βγήκε.^{[2], [14], [27]}

Η ιστορία του ανθρώπου που «αρνήθηκε να πατεντάρει» είναι μισή αλήθεια. Οι πηγές δίνουν τρεις διαφορετικές εκδοχές:

• Η Wikipedia γράφει ότι το National Foundation και το University of Pittsburgh εξέτασαν το ενδεχόμενο πατέντας, όχι για κέρδος, αφού είχαν ήδη συμφωνήσει να δώσουν τον τύπο δωρεάν στις φαρμακευτικές εταιρείες. Ο λόγος είναι άγνωστος και ίσως ήταν η αποτροπή απομιμήσεων. Οι δικηγόροι τους κατέληξαν ότι οι τεχνικές δεν ήταν αρκετά καινοτόμες για να πατενταριστούν.^[2]
• Η βιογράφος Jacobs λέει ότι ο Salk δεν πατέντωσε το εμβόλιο και ότι, με βάση τη συμφωνία του με το National Foundation, δεν μπορούσε.^[7]
• Σύμφωνα με τον Oshinsky, όπως τον μεταφέρει το Mental Floss, οι αντιρρήσεις του Salk ήταν βασικός λόγος που το ίδρυμα και το πανεπιστήμιο εγκατέλειψαν την ιδέα.^[36]

Για τον Sabin, η Wikipedia παραθέτει πρόσφατη μελέτη (Torghele, 2026) σύμφωνα με την οποία ούτε εκείνος ούτε ο Salk θα μπορούσαν να πατεντάρουν, αφού δεν ήταν οι μοναδικοί δημιουργοί των μεθόδων. Ο Sabin έδωσε το εμβόλιό του δωρεάν και ζούσε με τον μισθό καθηγητή.^[37] Η πιο ασφαλής διατύπωση για τον Salk είναι ότι ήθελε το εμβόλιο να διαδοθεί όσο γινόταν περισσότερο,^{[11], [12]} ότι η πατέντα ήταν νομικά αμφίβολη, και ότι οι πηγές διαφωνούν για το πόσο ρόλο έπαιξε η δική του απόφαση.

Salk, Sabin και το εμβόλιο από το στόμα

Στην αρχή ο Salk και ο Sabin ήταν κοντά. Η Jacobs λέει στο KQED ότι η σχέση χάλασε και έγινε έχθρα, και ότι ο Sabin προσπάθησε να εμποδίσει να δοκιμαστεί το εμβόλιο του Salk σε εθνική δοκιμή.^[7] Είναι ισχυρισμός της βιογράφου και όχι αποδεδειγμένο γεγονός· η Matysiak σημειώνει ότι το βιβλίο του Jeffrey Kluger, που βλέπει τον Sabin ως σαμποτέρ από ζήλια, στηρίζεται «βαριά» σε υπαινιγμούς.^[8]

Ο Sabin δεν έκρυβε τη γνώμη του. Έλεγε ότι η δουλειά του Salk ήταν «καθαρή χημεία της κουζίνας», όπως γράφουν το Newsweek και η Baltimore Sun, και ότι ο Salk «δεν ανακάλυψε τίποτα». Σε άλλες πηγές η φράση έχει άλλη μορφή: «μπορούσες να πας στην κουζίνα και να κάνεις ό,τι έκανε αυτός».^{[4], [5], [6]} Στις 25 Ιουνίου 1955 έγραψε επιστολή που αμφισβητούσε την αμεροληψία του O’Connor, και την 1η Αυγούστου έγραψε ότι ένα εμβόλιο νεκρού ιού «πρέπει να είναι ασφαλές χωρίς επιφυλάξεις».^[8]

Το εμβόλιο του Sabin ήταν από το στόμα και περιείχε εξασθενημένο ζωντανό ιό. Από το 1956 ως το 1960 ο Sabin συνεργάστηκε με Σοβιετικούς επιστήμονες, που τους έδωσε στελέχη, οδηγίες παραγωγής και προσωπική καθοδήγηση, και οι Mikhail Chumakov και Marina Voroshilova οργάνωσαν την πρώτη βιομηχανική παραγωγή και μαζική χρήση του. Μεταξύ 1955 και 1961 το εμβόλιο δόθηκε σε πάνω από 90 εκατομμύρια ανθρώπους στην ΕΣΣΔ και σε άλλες χώρες.^[37] Τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1960, 78.476 μαθητές του Cincinnati πήραν το εμβόλιο.^[37] Οι ημερομηνίες αδειοδότησης διαφέρουν: το College of Physicians of Philadelphia δίνει 24 Αυγούστου 1960, η σελίδα του Sabin στη Wikipedia δίνει 1961 για τους τύπους 1 και 2, 1962 για τον τύπο 3 και 1964 για το τριδύναμο, και η σελίδα για το εμβόλιο δίνει τριδύναμο το 1963.^{[3], [28], [37]}

Το πλεονέκτημα του Sabin ήταν πρακτικό και επιδημιολογικό. Το εμβόλιο του Salk, όπως σημειώνει η Wikipedia, δεν σταματούσε τον πολλαπλασιασμό του ιού στο έντερο, άρα δεν μπορούσε να σβήσει ενεργές επιδημίες όπως ο ζωντανός ιός.^[37] Το 1960 λιγότερο από το ένα τρίτο των Αμερικανών κάτω των 40 είχε ολοκληρώσει τη σειρά του Salk, οι περισσότεροι λευκοί της μεσαίας και ανώτερης τάξης, ενώ η πολιομυελίτιδα επέμενε σε αστικές κοινότητες Μαύρων και Πορτορικανών και σε απομονωμένες αγροτικές ομάδες.^[8] Τον Ιανουάριο του 1962 οι κομητείες Maricopa και Pima της Arizona έκαναν το πρόγραμμα «SOS» (Sabin Oral Sundays) και εμβολίασαν πάνω από 700.000 ανθρώπους, περίπου το 75% του πληθυσμού, με 25 σεντς για όσους μπορούσαν να πληρώσουν.^[8] Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 το εμβόλιο του Sabin ήταν το μόνο που χρησιμοποιούσαν οι ΗΠΑ.^[8]

Ο Salk πολέμησε την αντικατάσταση. Φοβόταν ότι ο ζωντανός ιός μπορεί να μεταλλαχθεί και να προκαλέσει πολιομυελίτιδα, και κάποια κρούσματα πράγματι εμφανίστηκαν.^[7] Η εικόνα σήμερα είναι ανάποδη από τότε: οι ΗΠΑ προτιμούν πλέον το εμβόλιο του Salk για τον τακτικό εμβολιασμό, ενώ το εμβόλιο του Sabin παραμένει το εργαλείο της παγκόσμιας εκστρατείας εκρίζωσης.^{[8], [19]} Για τον κίνδυνο από το ζωντανό εμβόλιο, οι αριθμοί της Wikipedia αντιφάσκουν: ο πρόλογος γράφει περίπου τρία κρούσματα ανά εκατομμύριο δόσεις και το σώμα του κειμένου περίπου ένα ανά 2,7 εκατομμύρια, γι’ αυτό δεν δίνω τιμή.^[3]

Ο Sabin πέθανε στις 3 Μαρτίου 1993 στην Ουάσιγκτον, στα 86 του, από καρδιακή ανεπάρκεια.^[37] Ο Salk τον ακολούθησε δύο χρόνια και περίπου τρεις μήνες αργότερα.

Το Nobel και η Εθνική Ακαδημία Επιστημών

Το Nobel Φυσιολογίας ή Ιατρικής του 1954 πήγε στους Enders, Weller και Robbins για την καλλιέργεια του ιού. Ο Sven Gard, καθηγητής ιολογίας στο Karolinska Institutet, είχε βοηθήσει να κατευθυνθεί σε αυτούς, αποκαλώντας την ανακάλυψή τους «την πιο σημαντική στην ιστορία της ιολογίας».^[23] Ο Salk προτάθηκε το 1955 και το 1956. Το 1955 η επιτροπή αποφάσισε να περιμένει τα αποτελέσματα της κλινικής δοκιμής. Το 1956 ο Gard έγραψε αξιολόγηση που κατέληγε ότι «ο Salk δεν έχει εισαγάγει στην ανάπτυξη των μεθόδων του τίποτα που να είναι κατά βάση καινούργιο», και έκρινε ότι οι δημοσιεύσεις του «δεν μπορούν να θεωρηθούν άξιες βραβείου».^[23] Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, σύμφωνα με την περίληψη, προτάθηκαν οι Salk, Sabin, Koprowski και Gard για το έργο των εμβολίων. Ο Gard αρνήθηκε, με το επιχείρημα ότι η δουλειά στηριζόταν σε ανακαλύψεις που είχαν ήδη βραβευτεί, και αυτό ουσιαστικά έκλεισε το θέμα: οι δημιουργοί των εμβολίων δεν εξετάστηκαν ξανά σοβαρά.^[23] Το αρχείο της Nobel ανοίγει για ερευνητές μετά από 50 χρόνια, και έτσι οι Norrby και Prusiner μπόρεσαν να δουν τα έγγραφα. Τα στοιχεία αυτά τα ξέρουμε από την περίληψη του Vincent Racaniello, όχι από την ίδια τη μελέτη, που δεν την έχω διαβάσει.^[23]

Στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ δεν μπήκε ποτέ. Η Jacobs λέει ότι ήταν «πολύ εύκολο να καταψηφιστεί κανείς», και ότι αρκετοί επιστήμονες της είπαν πως πίστευαν ότι πίσω από τον αποκλεισμό ήταν ο Sabin.^[7] Και πάλι πρόκειται για μαρτυρία που μεταφέρεται από δεύτερο χέρι. Η Baltimore Sun γράφει ότι η μη πρόσκληση τον ενοχλούσε,^[6] και το Newsweek ότι το ακαδημαϊκό κατεστημένο δεν τον αγκάλιασε ποτέ.^[5]

Η Jacobs προσθέτει ότι η επιστημονική κοινότητα τον επέπληξε για τη δημοσιότητα: εμφανίστηκε στην τηλεόραση να δείχνει πώς φτιάχνεται εμβόλιο σε μπλέντερ και έδωσε συνεντεύξεις σε περιοδικά μαζικής κυκλοφορίας όπως το Good Housekeeping.^[7] Οι συνάδελφοι αγανακτούσαν με τη νεότητά του και πίστευαν ότι πήρε εύσημα που ανήκαν σε άλλους. Τα άρθρα του ήταν ογκώδη και γεμάτα μεταφορές, κάτι που δεν ταίριαζε με τα ακαδημαϊκά πρότυπα.^[7] Σε μια φράση που η Baltimore Sun και το Newsweek μεταφέρουν, ο ίδιος είπε: «Πρέπει να υπάρχουν άνθρωποι που είναι μπροστά από την εποχή τους. Αυτό είναι το πεπρωμένο μου».^{[5], [6]}

Το SV40, η σκιά στο εμβόλιο

Υπάρχει και ένα δεύτερο, πιο αθόρυβο ζήτημα ασφάλειας. Το εμβόλιο παρασκευαζόταν σε κύτταρα νεφρού πιθήκου. Η Bernice Eddy έδειξε το 1961 ότι εκχυλίσματα τέτοιων κυττάρων προκαλούν όγκους σε νεογέννητα χάμστερ, και το 1962 συμπέρανε ότι ο παράγοντας ήταν ο ίδιος με τον ιό SV40.^[35]

Σύμφωνα με τη Wikipedia, ο SV40 βρέθηκε σε αποθέματα του εμβολίου Salk που χρησιμοποιήθηκαν από το 1955 ως το 1963, ενώ το εμβόλιο από το στόμα δεν επηρεάστηκε. Πάνω από 98 εκατομμύρια Αμερικανοί πήραν μία ή περισσότερες δόσεις στη διάρκεια εκείνης της περιόδου, και εκτιμάται ότι 10 με 30 εκατομμύρια ίσως έλαβαν μολυσμένη δόση.^[3] Μια μελέτη του National Cancer Institute το 1998 δεν βρήκε αύξηση του καρκίνου στους πιθανούς εκτεθειμένους, και μια σουηδική μελέτη σε 700.000 ανθρώπους που πήραν δυνητικά μολυσμένο εμβόλιο το 1957 επίσης όχι.^[3] Μια μελέτη του 1999 βρήκε αυξημένη συχνότητα ορισμένων καρκίνων στους εκτεθειμένους.^[35] Αν ο SV40 προκαλεί καρκίνο στον άνθρωπο παραμένει αμφισβητούμενο.^{[3], [35]}

Το Salk Institute

Το 1960 ο Salk και ο αρχιτέκτονας Louis Kahn πλησίασαν τον δήμο του San Diego για γη στην Torrey Pines Mesa, και ο δήμος την παραχώρησε μετά από δημοψήφισμα τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς.^[38] Το Lemelson-MIT γράφει ότι ο δήμαρχος Charles Dail, επιζών της πολιομυελίτιδας, τον κάλεσε στο San Diego και του πρόσφερε 70 ακρ (περίπου 283 στρέμματα) δυτικά του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας.^[11] Η κατασκευή ξεκίνησε το 1962, οι πρώτοι ερευνητές μπήκαν το 1963 και το σύνολο των εργαστηρίων ολοκληρώθηκε το 1965.^[38] Η ίδρυση τοποθετείται το 1960 από τη Wikipedia του ινστιτούτου, το Mental Floss και το Portraits.gr, και το 1963 από τη σελίδα του ίδιου του Salk Institute, το Cureus, τη Wikipedia του Salk και το Lemelson-MIT. Εδώ τα συνδυάζω: το 1960 η ιδέα και η γη, το 1963 η έναρξη λειτουργίας.^{[2], [9], [11], [12], [14], [36], [38]}

Η χρηματοδότηση ήρθε από το National Foundation, το μετέπειτα March of Dimes, και από επιχορήγηση 20 εκατομμυρίων δολαρίων του National Science Foundation.^{[9], [11], [38]} Ο Salk αντιτάχθηκε στο να πάρει το ινστιτούτο το όνομά του· ο Basil O’Connor είπε ότι χωρίς αυτό δεν θα μπορούσε να συγκεντρώσει χρήματα.^[7] Στον σχεδιασμό, οι εγκαταστάσεις έχασαν μέρος του αρχικού φιλόδοξου προγράμματος: τα εργαστήρια έπεσαν από τέσσερα κτίρια σε δύο, και ο χώρος διαμονής και το συνεδριακό κτίριο δεν χτίστηκαν ποτέ, λόγω έλλειψης χρημάτων.^[38]

Για την κεντρική αυλή, ο Kahn κάλεσε τον Luis Barragán, που του συνέστησε να μην βάλει φυτά και χώμα και να αφήσει μια πλατεία με ένα στοιχείο νερού. Η Wikipedia θεωρεί την αυλή το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του σχεδίου.^[38] Το κτίριο κέρδισε το βραβείο AIA Twenty-five Year Award το 1992.^[38] Ο Francis Crick και ο Jacob Bronowski ήταν σύμβουλοι-ιδρυτές, και ο Crick παρέμεινε καθηγητής ως τον θάνατό του το 2004.^{[2], [38]} Για τη δουλειά που οδήγησε στη δομή του DNA, με την οποία συνδέεται το όνομα του Crick, δες στο Έφυγαν τη βιογραφία της Rosalind Franklin.

Ο Salk οραματιζόταν μια «σωκρατική ακαδημία» όπου η επιστήμη και ο ανθρωπισμός θα γονιμοποιούσαν η μία την άλλη. Το 1966 οι New York Times τον ονόμασαν «Πατέρα της βιοφιλοσοφίας».^[2] Ο ίδιος έλεγε ότι σκέφτηκε «πόσο ωραίο θα ήταν να υπήρχε ένα τέτοιο μέρος και να με είχαν προσκαλέσει να δουλέψω εκεί».^[38] Μέχρι σήμερα συνδέονται με το ινστιτούτο 11 νομπελίστες, μεταξύ τους οι Crick, Holley, Dulbecco, Brenner, Guillemin και Blackburn.^[38]

Η εικόνα του ιδρυτή δεν ήταν πάντα ειδυλλιακή. Η Jacobs λέει ότι ο Salk ήταν κακός διαχειριστής και ότι το ινστιτούτο είχε οικονομικά προβλήματα. Τα βιβλία του για τη «μεταβιολογία» και τη θέση του ανθρώπου στο σύμπαν είχαν κακές κριτικές και δεν έγιναν δεκτά. Συνάδελφοι τον αποκαλούσαν «Προφήτη» πίσω από την πλάτη του, και αργότερα προσπάθησαν να κλείσουν το εργαστήριό του, κρίνοντας ανεπαρκή την έρευνά του για τον καρκίνο και την πολλαπλή σκλήρυνση. Ένας πρόεδρος του ινστιτούτου, σύμφωνα με την ίδια αφήγηση, είπε ότι μπορούσε να συγκεντρώσει περισσότερα χρήματα με τον Salk νεκρό παρά ζωντανό.^[7] Είναι η εκδοχή της βιογράφου, με μαρτυρίες που εκείνη μεταφέρει, και το KQED τη συνοδεύει με την επισήμανση ότι η φήμη του παραμένει άθικτη.

Προσωπική ζωή: η Donna, οι γιοι και η Françoise Gilot

Ο Salk και η Donna Lindsay έμειναν παντρεμένοι από το 1939 ως το 1968.^{[2], [15]} Απέκτησαν τρεις γιους: τον Peter, γιατρό και μερικής απασχόλησης καθηγητή λοιμωδών νοσημάτων στο Pittsburgh, τον Darrell, που ασχολήθηκε με εμβόλια και γενετική στο University of Washington, και τον Jonathan, ψυχίατρο στο UCLA.^[2] Οι πηγές δεν εξηγούν τον λόγο του διαζυγίου, και δεν θα εικάσω.

Το 1969 γνώρισε, σε σπίτι κοινών φίλων στη La Jolla, τη Γαλλίδα ζωγράφο Françoise Gilot, που είχε ζήσει δέκα χρόνια με τον Pablo Picasso. Ένας κοινός θαυμασμός για την αρχιτεκτονική οδήγησε σε σύντομο φλερτ.^{[36], [39]} Παντρεύτηκαν το 1970 στο Παρίσι, και το ζευγάρι ζούσε χωριστά τους μισούς μήνες κάθε χρόνου, επειδή εκείνη συνέχιζε να ζωγραφίζει στη Νέα Υόρκη, στη La Jolla και στο Παρίσι.^[39] Η Gilot είχε παντρευτεί το 1955 τον ζωγράφο Luc Simon, είχε μαζί του μια κόρη, την Aurélia, και χώρισαν το 1962. Είχε επίσης δύο παιδιά με τον Picasso, τον Claude και την Paloma, και το βιβλίο της Life with Picasso (1964) έγινε διεθνές μπεστ σέλερ παρά τις αντιρρήσεις του.^[39] Η Gilot πέθανε στις 6 Ιουνίου 2023 στη Νέα Υόρκη, στα 101 της.^{[12], [39]}

Ο Peter Salk λέει ότι ο πατέρας του χρειάστηκε εφτά χρόνια για να φτάσει σε εμβόλιο αποτελεσματικό και ασφαλές.^[29] Οι πηγές που διάβασα λένε λίγα για την καθημερινότητά του μέσα στο σπίτι. Περισσότερες λεπτομέρειες υπάρχουν στις βιογραφίες των Jacobs και Oshinsky, που δεν είχα διαθέσιμες σε πλήρες κείμενο.

AIDS, Remune και τα τελευταία χρόνια

Στη δεκαετία του 1980, σε ηλικία πάνω από 70 ετών, ο Salk στράφηκε στον AIDS. Μαζί με τον Kevin Kimberlin ίδρυσε την Immune Response Corporation και πατεντάρισε το Remune, ένα προϊόν για το οποίο όμως δεν μπόρεσε να βρει ασφάλιση ευθύνης.^[2] Η Wikipedia του Remune γράφει ότι ο Salk το δημιούργησε το 1987.^[40] Το Newsweek περιγράφει τον στόχο: ένα εμβόλιο που θα ενίσχυε το ανοσοποιητικό των ανθρώπων που ήδη είχαν μολυνθεί με HIV, ώστε η λοίμωξη να μην εξελιχθεί σε πλήρες AIDS.^[5]

Η προσέγγιση δεν είχε υποστήριξη. Σύμφωνα με το KQED, ο Salk ονόμασε αυτό που έφτιαξε «θεραπευτικό εμβόλιο», κάποιες δοκιμές φάνηκαν ελπιδοφόρες, αλλά ο FDA διαφωνούσε και ο Salk πέθανε ενώ προσπαθούσε ακόμα να πάρει έγκριση για δοκιμή.^[7] Το Newsweek γράφει ότι οι επιστήμονες του AIDS «γέλασαν». Ο Salk απάντησε ότι «πρέπει να υπάρχουν άνθρωποι που είναι μπροστά από την εποχή τους».^[5]

Το αποτέλεσμα ήταν απογοητευτικό. Η Wikipedia γράφει ότι το Remune ολοκλήρωσε πάνω από 25 κλινικές μελέτες και ότι οι δοκιμές «έχουν δείξει σε μεγάλο βαθμό κανένα όφελος».^[40] Το Mental Floss γράφει ότι δεν απέδωσε ποτέ πραγματικά στις κλινικές δοκιμές και ότι η Pfizer απέσυρε τη χρηματοδότησή της το 2001. Η Wikipedia του Salk λέει ότι το έργο διακόπηκε το 2007, με σήμανση «χρειάζεται παραπομπή», οπότε η χρονολογία δεν είναι σίγουρη.^{[2], [36]}

Το 1995 ο Salk ήταν από τους πρώτους υπογράφοντες του Ψηφίσματος Ashley Montagu, που ζητούσε από το Διεθνές Δικαστήριο να βοηθήσει να τερματιστεί ο ακρωτηριασμός των γεννητικών οργάνων των παιδιών. Μέχρι το τέλος της ζωής του υποστήριζε τον υποχρεωτικό εμβολιασμό των παιδιών.^[2] Έγραψε επίσης βιβλία φιλοσοφικού ύφους, όπως το Man Unfolding (1972) και το The Survival of the Wisest (1973).^[15]

Ο θάνατος και ο τάφος

Ο Jonas Salk πέθανε στις 23 Ιουνίου 1995, σε ηλικία 80 ετών, στη La Jolla της Καλιφόρνιας, από καρδιακή ανεπάρκεια.^{[1], [2], [15]} Η Baltimore Sun δημοσίευσε τη νεκρολογία του στις 28 Ιουνίου 1995 και το Newsweek έγραψε για τον θάνατό του στο τεύχος των αρχών Ιουλίου.^{[5], [6]} Οι πηγές διαφέρουν στις λεπτομέρειες: το Biography.com τον βάζει στο σπίτι του, η Encyclopedia.com σε νοσοκομείο της περιοχής του San Diego, και το Portraits.gr γράφει «καρδιακή ανακοπή» αντί για καρδιακή ανεπάρκεια.^{[10], [14], [15]}

Είναι θαμμένος στο El Camino Memorial Park στο Sorrento Valley του San Diego, ένα νεκροταφείο έκτασης 220 ακρών (περίπου 890 στρεμμάτων) που ιδρύθηκε το 1960 και όπου αναπαύονται και μέλη της οικογένειας Kroc.^[41] Για άλλους τάφους διασήμων δες τη λίστα Τάφοι διασήμων και τόποι μνήμης.

Τι άφησε πίσω του: από το 1955 ως το 2026

Το Newsweek παραθέτει τι θυμόταν ο ίδιος: «Ξαφνικά ήρθε μια απελευθέρωση από αυτόν τον μεγάλο φόβο, τον τρόμο που ερχόταν κάθε καλοκαίρι».^[5] Οι αριθμοί των ΗΠΑ δείχνουν γιατί. Τα περιστατικά έπεσαν κάτω από 6.000 ως το 1957.^[4] Ως το καλοκαίρι του 1961 είχαν μειωθεί κατά 96% σε σχέση με τον μέσο όρο της προηγούμενης πενταετίας,^[10] και, σύμφωνα με το Salk Institute, το 1962 έπεσαν στα 910, από περισσότερα από 45.000 κατά μέσο όρο τα δύο χρόνια πριν το εμβόλιο γίνει ευρέως διαθέσιμο.^[9] Το CDC δεν έχει αναφέρει κρούσμα που να ξεκίνησε στις ΗΠΑ από το 1979.^[4]

Η εικόνα στον κόσμο είναι διαφορετική και χρωστά πολλά και στο εμβόλιο του Sabin. Η πολιομυελίτιδα εξαλείφθηκε από την Αμερική το 1994 (το τελευταίο κρούσμα ήταν ενός αγοριού στο Περού το 1991), από την Ευρώπη τον Ιούνιο του 2002 και από την Περιφέρεια Νοτιοανατολικής Ασίας στις 27 Μαρτίου 2014.^[28] Από περίπου 350.000 κρούσματα το 1988 ο ετήσιος αριθμός έπεσε στα 33 το 2018.^[3] Ο άγριος ιός ήταν ενδημικός μόνο στο Πακιστάν και στο Αφγανιστάν.^[19]

Ισχύει έως τον Οκτώβριο του 2026 και μπορεί να αλλάξει. Το 2025 καταγράφηκαν 31 κρούσματα στο Πακιστάν και 21 στο Αφγανιστάν (όπως τα μεταφέρει ο όμιλος Rotary του Tucson). Το 2026, έως τη βδομάδα που έληγε στις 6 Σεπτεμβρίου, το Αφγανιστάν είχε 23 κρούσματα άγριου ιού και το Πακιστάν 3, σύμφωνα με το KabulNow που παραπέμπει σε δελτίο του ΠΟΥ.^{[42], [43]}

Υπάρχει και η πλευρά που ο Salk είχε προβλέψει. Οι εκδηλώσεις πολιομυελίτιδας που προέρχονται από τον ίδιο το ζωντανό εμβολιακό ιό αυξήθηκαν από 2 το 2016 σε 1.037 το 2020, και το 2017 ήταν η πρώτη χρονιά με περισσότερα τέτοια κρούσματα (cVDPV) από κρούσματα του άγριου ιού.^[3] Το τριδύναμο εμβόλιο από το στόμα αντικαταστάθηκε το 2016 από δισθενές, και ένα νέο εμβόλιο (nOPV2) πήρε πλήρη άδεια τον Δεκέμβριο του 2023.^[3] Η συζήτηση «ποιος είχε δίκιο» δεν έχει καταλήξει. Τα δύο εμβόλια έκαναν διαφορετική δουλειά σε διαφορετικές στιγμές.

Το 1977 πήρε το Προεδρικό Μετάλλιο Ελευθερίας από τον Jimmy Carter.^[2] Το ίδιο το ινστιτούτο παρουσιάζει ως φιλοσοφία της ζωής του τη φράση: «Η ελπίδα βρίσκεται στα όνειρα, στη φαντασία και στο θάρρος εκείνων που τολμούν να κάνουν τα όνειρα πραγματικότητα».^{[9], [15]}

Κριτική και διαφωνίες

Η βιογραφία του Salk έχει δύο ζητήματα πίστωσης. Το πρώτο είναι το πόσα χρωστούσε σε άλλους: στους Enders, Weller και Robbins, στους Bodian, Morgan και Howe, στον Francis που οργάνωσε τη δοκιμή, και στην ομάδα του Pittsburgh. Το δεύτερο είναι το πώς διαχειρίστηκε τη δόξα: την ομιλία του 1955, τη δημοσιότητα, το ινστιτούτο που φέρει το όνομά του.^{[7], [8], [22]} Ο αντίλογος είναι ότι ο Salk πήρε ρίσκο με μια μέθοδο που οι περισσότεροι ειδικοί θεωρούσαν λάθος, και ότι το εμβόλιο με νεκρό ιό, σε βελτιωμένη μορφή, είναι αυτό που χρησιμοποιούν σήμερα οι ΗΠΑ.^{[3], [7]}

Πρέπει να προσέξει κανείς και ποιος μιλά. Το κείμενο της Matysiak στο MIT Technology Review γράφτηκε από ερευνήτρια που ετοίμαζε βιογραφία του Sabin και υποστηρίζει ότι τον πόλεμο κατά της πολιομυελίτιδας τον κέρδισε ο Sabin και όχι ο Salk. Η Jacobs είναι βιογράφος του Salk. Οι ισχυρισμοί του Youngner είναι μαρτυρία συναδέλφου που ένιωθε αδικημένος. Το Portraits.gr διαφέρει από τις ξένες πηγές σε μερικές λεπτομέρειες, και τις καταγράφω στον πίνακα. Όπου η πηγή έχει δική της πλευρά, το αναφέρω.^{[7], [8], [14], [22]}

Πηγές του πίνακα: Wikipedia, Britannica, Biography.com, Encyclopedia.com, Lemelson-MIT, Salk Institute, Cureus, College of Physicians of Philadelphia, Brandt, Newsweek, Baltimore Sun, KQED, MIT Technology Review, Pittsburgh Tribune-Review, Mental Floss, HistoryNet, Portraits.gr, Le Quotidien du Médecin.^{[1], [2], [3], [4], [5], [6], [7], [8], [9], [10], [11], [12], [14], [15], [22], [27], [28], [29], [30], [34], [35], [36], [37], [38], [44]}

Λιγότερο γνωστά, τιμές και χρονολόγιο

• Η μητέρα του τον έστρεψε από τη νομική στην ιατρική.^{[2], [13]}
• Ο πατέρας του ήταν εργάτης στη ραπτική και σχεδίαζε δαντελένιους γιακάδες και μανσέτες· στον ελεύθερο χρόνο του σκιτσάριζε.^[10]
• Το βράδυ της 11ης Απριλίου 1955, πριν από την ανακοίνωση, ο Salk φωτογραφήθηκε στο Ann Arbor να διαβάζει με τη σύζυγο και τους τρεις γιους του.^[29]
• Το Pittsburgh δεν ήταν χώρος της δοκιμής του 1954, μόνο εργαστήριο αναφοράς.^[21]
• Σύμφωνα με τη Wikipedia, στο έργο συμμετείχαν 100 εκατομμύρια δωρητές του March of Dimes και 7 εκατομμύρια εθελοντές.^[2]
• Το 1960 λιγότερο από το ένα τρίτο των Αμερικανών κάτω των 40 είχε ολοκληρώσει τη σειρά του Salk.^[8]
• Εμφανίστηκε στην τηλεόραση να φτιάχνει εμβόλιο σε μπλέντερ.^[7]
• Οι συνάδελφοί του τον αποκαλούσαν «Προφήτη» πίσω από την πλάτη του.^[7]
• Η σύριγγα του Smithsonian (Becton, Dickinson, περίπου 1950) είναι δώρο του National Foundation και δεν εκτίθεται αυτή τη στιγμή.^[26]
• Για τον Salk υπάρχει ταινία που ετοιμάζεται με τίτλο Splendid Solution, με τον Jeremy Strong στον ρόλο του. Είναι διασκευή του βιβλίου του Jeffrey Kluger, και δεν βρήκα ημερομηνία προβολής.^[17]
• Ο Einstein πέθανε έξι μέρες μετά την ανακοίνωση του εμβολίου.^[31]

Πηγές του πίνακα: Wikipedia, American Presidency Project, KQED, Cureus.^{[2], [7], [12], [32]}

Πηγές του χρονολογίου: Wikipedia, Encyclopedia.com, HoV, Eisenhower, Cureus, Lemelson-MIT, Athens Voice, Wikipedia Gilot, Wikipedia Remune.^{[2], [10], [11], [12], [17], [23], [28], [32], [34], [35], [37], [39], [40]}

Συχνές ερωτήσεις για τον Jonas Salk

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Britannica — Jonas Salk
2. Wikipedia — Jonas Salk
3. Wikipedia — Polio vaccine
4. HistoryNet — Jonas Salk and the Advent of the Polio Vaccine
5. Newsweek — Savior of a summer (Ιούλιος 1995)
6. The Baltimore Sun — Polio’s conqueror (28 Ιουνίου 1995)
7. KQED — Jon Brooks: Jonas Salk, Public Hero, Professional Pariah (συνέντευξη με τη βιογράφο Charlotte DeCroes Jacobs)
8. MIT Technology Review — Angela Matysiak: The Myth of Jonas Salk (2005)
9. Salk Institute — Jonas Salk
10. Encyclopedia.com — Jonas Edward Salk
11. Lemelson-MIT — Jonas Salk
12. Sahu et al. — Jonas Salk (1914-1995): Pioneering the Fight Against Polio and Beyond, Cureus 2024
13. Haaretz — This Day in Jewish History: 1914, Father of the first successful polio vaccine is born
14. Portraits.gr — Jonas Salk: Η ζωή και το έργο του επιστήμονα που ανακάλυψε το εμβόλιο
15. Biography.com — Jonas Salk
16. Wikipedia — Thomas Francis Jr.
17. Athens Voice — Πολιομυελίτιδα: Η ιστορία του Τζόνας Σολκ γίνεται ταινία
18. CDC — About Polio in the United States
19. Wikipedia — Poliomyelitis
20. Wikipedia — Basil O’Connor
21. University of Pittsburgh School of Public Health — The Jonas Salk Legacy at Pitt
22. Pittsburgh Tribune-Review — Youngner proud to be a part of history, still angered by Salk’s slight
23. virology.ws — Polio and Nobel Prizes (Racaniello, για τη μελέτη των Norrby και Prusiner στο Annals of Neurology)
24. Wikipedia — Hilary Koprowski
25. WESA — Site where polio vaccine was first tested on humans to receive state historic marker (2018)
26. Smithsonian National Museum of American History — Jonas Salk’s Syringe
27. Le Quotidien du Médecin — C’est arrivé le 26 mars 1953
28. History of Vaccines (College of Physicians of Philadelphia) — Polio timeline
29. NPR/KPBS — From Polio To The COVID Vaccine, Dr. Peter Salk Sees Great Progress (2020)
30. Allan M. Brandt — Polio, Politics, Publicity, and Duplicity: Ethical Aspects in the Development of the Salk Vaccine (1978)
31. Wikipedia — Albert Einstein
32. The American Presidency Project — Citation presented to Dr. Jonas E. Salk (22 Απριλίου 1955)
33. Jewish Telegraphic Agency — Dr. Salk Honored by Eisenhower (25 Απριλίου 1955)
34. Wikipedia — Cutter Laboratories (περιστατικό Cutter)
35. Wikipedia — Bernice Eddy
36. Mental Floss — 5 Things You Didn’t Know About Jonas Salk
37. Wikipedia — Albert Sabin
38. Wikipedia — Salk Institute for Biological Studies
39. Wikipedia — Françoise Gilot
40. Wikipedia — Remune
41. Wikipedia — El Camino Memorial Park
42. Rotary Club of Tucson — Polio update (10 Ιουλίου 2026)
43. KabulNow — Afghanistan records four new polio cases, total rises to 23 (10 Σεπτεμβρίου 2026)
44. Encyclopedia.com — Salk, Jonas E.