Ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ (Alexander Fleming) έγινε παγκόσμιο σύμβολο χάρη σε μια μούχλα που εμφανίστηκε εκεί όπου δεν έπρεπε: σε καλλιέργεια βακτηρίων στο εργαστήριό του. Η παρατήρηση του 1928 άνοιξε τον δρόμο προς την πενικιλίνη, αλλά ανάμεσα στο μολυσμένο τρυβλίο και στο σωτήριο φάρμακο μεσολάβησαν χρόνια πειραμάτων, αποτυχιών και συνεργασιών. Το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής του 1945, που μοιράστηκε με τον Έρνστ Μπόρις Τσέιν και τον Χάουαρντ Φλόρεϊ, αναγνώρισε αυτή τη διπλή ιστορία της ανακάλυψης και της θεραπευτικής αξιοποίησης. ^[17]

Ο Σκωτσέζος γιατρός γεννήθηκε στις 6 Αυγούστου 1881 και πέθανε ξαφνικά στις 11 Μαρτίου 1955, σε ηλικία 73 ετών, από καρδιακή προσβολή στο σπίτι του στο Λονδίνο. Η βιογραφία του συνδέει την αγροτική Σκωτία με τα νοσοκομεία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, την εργαστηριακή επιμονή με τη διεθνή διασημότητα και, στα τελευταία του χρόνια, τη Βρετανία με την Ελλάδα μέσω της συζύγου του, Αμαλίας Φλέμινγκ. ^[1][4]

Ένα παιδί από το Λόχφιλντ της Σκωτίας

Ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ γεννήθηκε στο Λόχφιλντ, κοντά στο Ντάρβελ του Έιρσιρ, σε αγροτική οικογένεια. Πατέρας του ήταν ο Χιου Φλέμινγκ και μητέρα του η Γκρέις Μόρτον. Ο πατέρας του πέθανε όταν ο Αλεξάντερ ήταν ακόμη παιδί. Τα πρώτα σχολικά του χρόνια μοιράστηκαν ανάμεσα σε μικρά τοπικά σχολεία και στην Ακαδημία του Κίλμαρνοκ. ^[3][4]

Η ζωή στην ύπαιθρο τον έφερνε καθημερινά σε επαφή με φυτά, ζώα και φυσικές μεταβολές. Οι μεταγενέστερες περιγραφές του επισημαίνουν το διαρκές ενδιαφέρον του για τον φυσικό κόσμο. Θα ήταν υπερβολή να αποδώσουμε μια μεγάλη ανακάλυψη στο τοπίο της παιδικής ηλικίας του. Είναι, όμως, χρήσιμο να θυμόμαστε ότι η παρατηρητικότητά του καλλιεργήθηκε πολύ πριν αποκτήσει μικροσκόπιο και εργαστηριακό πάγκο.

Στην εφηβεία μετακινήθηκε στο Λονδίνο, όπου βρισκόταν ήδη ένας μεγαλύτερος αδελφός του που εργαζόταν ως γιατρός. Η μετάβαση από την αγροτική Σκωτία στη βρετανική πρωτεύουσα δεν τον οδήγησε αμέσως στην ιατρική. Συνέχισε την εκπαίδευσή του και εργάστηκε για ένα διάστημα ως υπάλληλος σε ναυτιλιακό γραφείο. ^[2][3]

Από το ναυτιλιακό γραφείο στην Ιατρική

Το 1901 εισήχθη στην Ιατρική Σχολή του Νοσοκομείου Σεντ Μέρι στο Λονδίνο. Η σχολή και το νοσοκομείο θα γίνονταν το σταθερό κέντρο της επαγγελματικής του ζωής. Η επίσημη βιογραφία του Νόμπελ καταγράφει ότι απέκτησε ιατρικό δίπλωμα με διάκριση το 1906 και τους πανεπιστημιακούς τίτλους M.B., B.S. του Λονδίνου, με χρυσό μετάλλιο, το 1908. ^[1]

Η διαδρομή του είχε αρχίσει με τις προϋποθέσεις μιας επιτυχημένης κλινικής σταδιοδρομίας. Ο Φλέμινγκ, ωστόσο, στράφηκε στη βακτηριολογία: στη μελέτη μικροοργανισμών που μπορούσαν να μετατρέψουν ένα τραύμα ή μια φαινομενικά περιορισμένη λοίμωξη σε θανατηφόρο νόσο. Οι εξελίξεις στη μικροβιολογία είχαν ήδη αλλάξει την κατανόηση των λοιμώξεων, αλλά οι διαθέσιμες θεραπείες παρέμεναν περιορισμένες.

Η ακαδημαϊκή του πορεία περιλάμβανε διδασκαλία στο Σεντ Μέρι και, από το 1928 έως το 1948, καθηγεσία βακτηριολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Το 1946 ανέλαβε τη διεύθυνση του Ινστιτούτου Ράιτ–Φλέμινγκ, συνεχίζοντας την ερευνητική του δραστηριότητα και μετά την αποχώρησή του από την πανεπιστημιακή έδρα. Η φήμη του συνδέθηκε με μια ανακάλυψη, αλλά η επαγγελματική του παρουσία κάλυπτε σχεδόν μισό αιώνα εργαστηριακής και εκπαιδευτικής δραστηριότητας. ^[2]

Το επαγγελματικό του ενδιαφέρον διαμορφώθηκε σε ένα συγκεκριμένο ερώτημα: πώς μπορεί κανείς να καταπολεμήσει τα μικρόβια χωρίς να βλάψει εξίσου τον οργανισμό που προσπαθεί να προστατεύσει; Η αναζήτηση αυτή προηγήθηκε της πενικιλίνης και συνέδεσε διαφορετικές φάσεις της εργασίας του. ^[2]

Ο Άλμροθ Ράιτ και η μαθητεία στο εργαστήριο

Στο Σεντ Μέρι συνεργάστηκε με τον Άλμροθ Ράιτ, σημαντική μορφή της ανοσολογίας και της εμβολιοθεραπείας. Η ομάδα μελετούσε τη σχέση ανάμεσα στα μικρόβια, στο αίμα και στην άμυνα του οργανισμού. Ο Φλέμινγκ έμαθε να συνδυάζει την κλινική παρατήρηση με τις μικρής κλίμακας εργαστηριακές δοκιμές. ^[3]

Δεν περιορίστηκε σε μία μόνο θεραπευτική ιδέα. Ασχολήθηκε και με τη σαλβαρσάνη, το φάρμακο που συνδέθηκε με την έρευνα του Πάουλ Έρλιχ για τη σύφιλη. Η εμπειρία του αυτή τον έφερε σε επαφή με την προσπάθεια καταπολέμησης μιας λοίμωξης μέσω μιας χημικής ουσίας, σε μια εποχή που η σύγχρονη χημειοθεραπεία έκανε τα πρώτα μεγάλα βήματά της. ^[3]

Το εργαστήριό του ήταν ταυτόχρονα χώρος μέτρησης και κατασκευής. Η αξιολόγηση μιας ουσίας απαιτούσε κατάλληλες τεχνικές, συγκρίσεις και ελέγχους. Ο ερευνητής δεν αρκούσε να παρατηρήσει ότι κάτι συμβαίνει· έπρεπε να επινοήσει τρόπο ώστε να το εξετάσει με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και τα μολυσμένα τραύματα

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε ως στρατιωτικός γιατρός και εργάστηκε με την ομάδα του Ράιτ στη Βουλώνη της Γαλλίας. Η αντιμετώπιση των μολυσμένων τραυμάτων έγινε καθημερινό και επείγον πρόβλημα. Ένα τραύμα από βλήμα ή θραύσμα μπορούσε να έχει βαθιές κοιλότητες, κατεστραμμένους ιστούς και μικρόβια που δεν απομακρύνονταν εύκολα. ^[5]

Η έρευνα της ομάδας έδειχνε τα όρια της απλής εφαρμογής ισχυρών αντισηπτικών. Μια ουσία μπορούσε να δρα στην επιφάνεια και να αποτυγχάνει να φτάσει στα βαθύτερα σημεία. Μπορούσε επίσης να βλάπτει κύτταρα και μηχανισμούς που συμμετείχαν στην άμυνα του τραυματία. Για να μελετήσει τέτοιες συνθήκες, ο Φλέμινγκ χρησιμοποίησε ακόμη και γυάλινα εργαστηριακά ομοιώματα με κοιλότητες που αναπαριστούσαν δυσπρόσιτα τμήματα τραυμάτων. ^[5]

Η πολεμική εμπειρία έδωσε ιδιαίτερο βάρος στην αναζήτηση μιας αποτελεσματικής και σχετικά εκλεκτικής αντιμικροβιακής δράσης. Πίσω από τις καλλιέργειες και τις δοκιμές υπήρχαν οι ασθενείς που πέθαιναν από επιπλοκές λοιμώξεων. Ο πόλεμος δεν του παρέδωσε τη λύση, αλλά κατέστησε ακόμη σαφέστερο το πρόβλημα.

Η Σάρα Μαριόν και η οικογενειακή ζωή

Το 1915 παντρεύτηκε τη Σάρα Μαριόν ΜακΈλροϊ, γνωστή και ως Σαρίν, από την Κιλάλα της Ιρλανδίας. Ήταν εκπαιδευμένη νοσοκόμα. Απέκτησαν έναν γιο, ο οποίος ακολούθησε επίσης την ιατρική. Η Σάρα πέθανε το 1949, έπειτα από περισσότερο από τρεις δεκαετίες κοινής ζωής. ^[1]

Η οικογένεια συνυπήρχε με μια σταδιοδρομία που για μεγάλο διάστημα δεν είχε τη μεταγενέστερη διεθνή λάμψη. Ο Φλέμινγκ πέρασε πολλά χρόνια ως ερευνητής ενός συγκεκριμένου εργαστηρίου, με τεχνικές υποχρεώσεις, διδασκαλία και επαναλαμβανόμενα πειράματα. Η ανακάλυψη του 1928 δεν τον μετέτρεψε αμέσως σε παγκόσμια διασημότητα.

Η χρονική αυτή απόσταση βοηθά να δούμε την προσωπική του ζωή έξω από τη σκιά του μύθου. Η οικογένειά του έζησε πρώτα τον εργαζόμενο γιατρό και ερευνητή και πολύ αργότερα τον άνθρωπο που τιμούσαν κυβερνήσεις, πανεπιστήμια και επιστημονικές εταιρείες.

Η λυσοζύμη: η σημαντική ανακάλυψη πριν από την πενικιλίνη

Το 1921 άρχισε να μελετά μια ουσία με βακτηριολυτική δράση, την οποία ονόμασε λυσοζύμη. Η σχετική έρευνα δημοσιεύτηκε το 1922. Η ουσία ανιχνευόταν σε ιστούς και εκκρίσεις, μεταξύ άλλων στα δάκρυα και στο σάλιο. Η συνεργασία με τον Β. Ντ. Άλισον και τα τεκμήρια της Royal Society καταγράφουν τη συστηματική διερεύνηση αυτής της φυσικής αντιμικροβιακής δράσης. ^[6]

Η λυσοζύμη δεν εξελίχθηκε στη γενική θεραπευτική λύση που αναζητούσε. Η δραστικότητά της δεν κάλυπτε με τον επιθυμητό τρόπο πολλούς από τους επικίνδυνους μικροοργανισμούς που τον απασχολούσαν. Ωστόσο, η μελέτη της είχε επιστημονική σημασία και του προσέφερε εμπειρία στην παρατήρηση της διάλυσης βακτηρίων και στη δοκιμή αντιμικροβιακών ουσιών. ^[6]

Η ιστορία της πενικιλίνης αποκτά μεγαλύτερο βάθος όταν θυμόμαστε αυτό το προηγούμενο. Το 1928 ο Φλέμινγκ διέθετε ήδη χρόνια εμπειρίας σε φαινόμενα που ένας άλλος παρατηρητής θα μπορούσε να προσπεράσει ως απλή αλλοίωση μιας καλλιέργειας.

Ο επιστήμονας που «ζωγράφιζε» με μικρόβια

Μια από τις λιγότερο γνωστές πλευρές του ήταν το ενδιαφέρον του για τη μικροβιακή τέχνη. Χρησιμοποιούσε καλλιέργειες διαφορετικών μικροοργανισμών ώστε να σχηματίζει εικόνες με τα χρώματα των αποικιών τους. Η American Society for Microbiology διασώζει τεκμήρια αυτής της δραστηριότητας, καθώς και αναφορά σε σχετική παρουσίασή του σε συνέδριο μικροβιολογίας στο Λονδίνο το 1936. ^[7]

Οι εικόνες δεν δημιουργούνταν όπως μια συμβατική ζωγραφιά. Ο σχεδιασμός έπρεπε να λάβει υπόψη το πού τοποθετούνταν οι μικροοργανισμοί και πώς θα αναπτύσσονταν. Η εργαστηριακή γνώση γινόταν δημιουργικό υλικό. Ο άνθρωπος που έμεινε στην ιστορία για μια ανεπιθύμητη επιμόλυνση γνώριζε καλά και τη σκόπιμη οργάνωση μιας καλλιέργειας.

Η λεπτομέρεια προσθέτει μια ανθρώπινη και ευρηματική όψη στη βιογραφία του. Δείχνει το ενδιαφέρον του για τα ορατά χαρακτηριστικά των μικροβίων, για τον πειραματισμό και για τις δυνατότητες των εργαλείων του, πέρα από την άμεση θεραπευτική τους χρήση.

Σεπτέμβριος 1928: τι συνέβη στο τρυβλίο

Η κρίσιμη παρατήρηση έγινε στο Σεντ Μέρι τον Σεπτέμβριο του 1928, όταν εξέταζε καλλιέργειες σταφυλοκόκκων. Σε ένα τρυβλίο είχε αναπτυχθεί μύκητας. Γύρω από την αποικία του, η εικόνα των βακτηρίων διέφερε από την υπόλοιπη καλλιέργεια: υπήρχε περιοχή στην οποία η ανάπτυξή τους είχε επηρεαστεί έντονα. ^[8]

Ο Φλέμινγκ κράτησε την καλλιέργεια και άρχισε να ερευνά το φαινόμενο. Απομόνωσε τον μύκητα και εξέτασε τη δράση του σε διαφορετικά μικρόβια. Το σημαντικό στοιχείο ήταν ότι η επίδραση μπορούσε να αποδοθεί σε ουσία που παραγόταν από τον μύκητα και περνούσε στο περιβάλλον της καλλιέργειας. Δεν επρόκειτο απλώς για ένα παράξενο σημάδι πάνω σε ένα τρυβλίο. ^[8][9]

Η επιμόλυνση ήταν τυχαία. Η απόφαση να διερευνηθεί ήταν ερευνητική πράξη. Αν το τρυβλίο είχε πεταχτεί χωρίς εξέταση, η συγκεκριμένη παρατήρηση θα είχε χαθεί. Αν είχε διατηρηθεί χωρίς πειραματικό έλεγχο, θα παρέμενε μια ενδιαφέρουσα εικόνα. Η σημασία της ανακάλυψης βρίσκεται στη μετάβαση από το απρόοπτο στην τεκμηριωμένη διερεύνηση.

Η δημοσίευση του 1929 και το όνομα «πενικιλίνη»

Τον Ιούνιο του 1929 δημοσίευσε τα αποτελέσματά του στο British Journal of Experimental Pathology. Ο τίτλος αναφερόταν στην αντιβακτηριακή δράση καλλιεργειών ενός Penicillium και στη χρησιμοποίησή τους για την απομόνωση του βακτηρίου που τότε ονομαζόταν B. influenzae. Ο ίδιος ο τίτλος αποκαλύπτει ότι τον ενδιέφερε και η πρακτική εφαρμογή της παρατήρησης στην εργαστηριακή βακτηριολογία. ^[9]

Ονόμασε την ουσία «penicillin», από το γένος του μύκητα, Penicillium. Η δράση της δεν ήταν ίδια απέναντι σε όλα τα βακτήρια. Η έρευνα έπρεπε να εξετάσει την εκλεκτικότητα, τη σταθερότητα και τη δυνατότητα παραγωγής ενός χρήσιμου παρασκευάσματος. Η λέξη που αργότερα θα γινόταν συνώνυμη μιας ιατρικής επανάστασης περιέγραφε τότε ακόμη ένα δύσχρηστο ερευνητικό υλικό. ^[8][9]

Η δημοσίευση κατέστησε διαθέσιμη την ανακάλυψη σε άλλους ερευνητές. Αυτός ο κρίκος της επιστημονικής επικοινωνίας αποδείχθηκε καθοριστικός: η μεταγενέστερη εργασία στην Οξφόρδη μπορούσε να στηριχθεί σε μια παρατήρηση που είχε ήδη καταγραφεί και δημοσιοποιηθεί.

Γιατί δεν έγινε αμέσως φάρμακο

Η πενικιλίνη παρουσίαζε μεγάλες τεχνικές δυσκολίες. Ήταν ασταθής, η δραστικότητά της χανόταν εύκολα και η απομόνωση επαρκούς ποσότητας αποτελούσε σοβαρό πρόβλημα. Ο Φλέμινγκ και οι συνεργάτες του δεν διέθεταν ακόμη την κατάλληλη διαδικασία ώστε να παράγουν σταθερό και καθαρό υλικό για ευρεία θεραπευτική χρήση. ^[8]

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ανακάλυψη εξαφανίστηκε εντελώς από το επιστημονικό ενδιαφέρον. Καλλιέργειες του μύκητα κυκλοφορούσαν μεταξύ ερευνητών και ο ίδιος διατηρούσε δείγματα. Ένα δείγμα που χάρισε το 1935 στον γιατρό Ντάγκλας Μακλάουντ διασώζεται στις συλλογές του Science Museum. Το αντικείμενο αποτελεί μικρό αλλά ουσιαστικό τεκμήριο της ζωής της πενικιλίνης πριν από τη μαζική θεραπευτική της επιτυχία. ^[30]

Η απόσταση ανάμεσα στη δράση μιας ουσίας σε μια καλλιέργεια και στη θεραπεία ενός ανθρώπου ήταν μεγάλη. Χρειαζόταν γνώση χημείας, κατάλληλες μέθοδοι καθαρισμού, έλεγχος δραστικότητας, ασφαλές παρασκεύασμα και ποσότητα επαρκής για συνεχή χορήγηση. Η ανακάλυψη είχε ανοίξει ένα ερευνητικό πρόβλημα που δεν μπορούσε να λυθεί με μία μόνο παρατήρηση.

Ο Σέσιλ Πέιν και μια ξεχασμένη θεραπευτική προσπάθεια του 1930

Μια λιγότερο γνωστή ιστορία συνδέει τον Φλέμινγκ με τον Σέσιλ Τζορτζ Πέιν στο Σέφιλντ. Σύμφωνα με την ιστορική τεκμηρίωση του Πανεπιστημίου του Σέφιλντ, ο Πέιν χρησιμοποίησε το 1930 ακατέργαστο διήθημα από μύκητα που του είχε δώσει ο παλιός του δάσκαλος, ο Φλέμινγκ, για την αντιμετώπιση οφθαλμικών λοιμώξεων. ^[10]

Οι τοπικές αυτές εφαρμογές έχουν σημασία επειδή προηγούνται των γνωστών κλινικών δοκιμών της Οξφόρδης. Ο Πέιν, όμως, δεν δημοσίευσε την έρευνα ούτε διατήρησε σαφή και πλήρη αρχεία. Η συμβολή του αναδείχθηκε πολύ αργότερα. Η ιστορία δείχνει πόσο σημαντική είναι η διάκριση ανάμεσα σε μια πρώιμη τοπική εφαρμογή και στην ανάπτυξη μιας τεκμηριωμένης, συστηματικής θεραπείας. ^[10]

Έτσι, η φράση «ο πρώτος ασθενής που πήρε πενικιλίνη» χρειάζεται προσοχή. Διαφορετικές αφηγήσεις εννοούν διαφορετικά πράγματα: ακατέργαστο υλικό, τοπική χρήση, δοκιμαστική χορήγηση ή θεραπεία σοβαρής λοίμωξης με το παρασκεύασμα της Οξφόρδης.

Η Οξφόρδη: Φλόρεϊ, Τσέιν και μια νέα ερευνητική προσπάθεια

Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, η ομάδα της Σχολής Παθολογίας Σερ Γουίλιαμ Νταν της Οξφόρδης επανήλθε στην πενικιλίνη. Ο Χάουαρντ Φλόρεϊ, ο Έρνστ Τσέιν και οι συνεργάτες τους εργάστηκαν για την απομόνωση, τον καθαρισμό και την αξιολόγηση της ουσίας. Η παρατήρηση του Φλέμινγκ έμπαινε πλέον σε ένα διαφορετικό ερευνητικό και τεχνικό πλαίσιο. ^[11]

Το 1940 τα πειράματα σε ζώα έδειξαν ότι η πενικιλίνη μπορούσε να προστατεύσει από σοβαρή βακτηριακή λοίμωξη. Η διαφορά ήταν αποφασιστική: η δράση δεν παρατηρούνταν μόνο σε ένα τρυβλίο. Άρχιζε να τεκμηριώνεται μέσα σε έναν ζωντανό οργανισμό, ανοίγοντας τον δρόμο για κλινικές δοκιμές. ^[11]

Η Οξφόρδη δεν ακύρωσε την ανακάλυψη του Φλέμινγκ· την ανέπτυξε σε κατεύθυνση που απαιτούσε άλλες ειδικότητες, εξοπλισμό και οργάνωση. Η ιστορία της πενικιλίνης δείχνει πόσο συχνά η επιστημονική παρατήρηση και η πρακτική εφαρμογή της αποτελούν διαφορετικά, αλληλένδετα επιτεύγματα.

Ο Νόρμαν Χίτλι και η εργασία που δεν φαινόταν στον τίτλο

Κεντρική μορφή της ομάδας ήταν ο Νόρμαν Χίτλι. Ανέπτυξε μεθόδους μέτρησης της δραστικότητας, εργάστηκε στις συνθήκες σταθερότητας της πενικιλίνης και επινόησε πρακτικές λύσεις για την εξαγωγή και τη συγκέντρωσή της. Σε συνθήκες πολεμικών ελλείψεων, η τεχνική ευρηματικότητα ήταν ουσιαστικό μέρος της ανακάλυψης. ^[12]

Η παραγωγή απαιτούσε καλλιέργειες σε μεγάλο αριθμό δοχείων και συνεχή φροντίδα. Στις φωτογραφίες και στις αναδρομές της Οξφόρδης εμφανίζονται και οι γυναίκες που εργάζονταν σε αυτή την καθημερινή διαδικασία, γνωστές ως «penicillin girls». Η εργασία τους υπενθυμίζει ότι πίσω από τα ονόματα των βραβευμένων υπήρχε ένα ευρύτερο ανθρώπινο δίκτυο. ^[12]

Ο Χίτλι δεν συμπεριλήφθηκε στους τρεις νομπελίστες του 1945. Η αναγνώριση της συμβολής του ενισχύθηκε αργότερα, καθώς η ιστορία της πενικιλίνης άρχισε να παρουσιάζεται με μεγαλύτερη πληρότητα. Η περίπτωσή του αναδεικνύει την αξία της τεχνικής εργασίας, η οποία συχνά παραμένει λιγότερο ορατή από την αρχική ιδέα ή τη δημόσια ανακοίνωση.

Ο Άλμπερτ Αλεξάντερ: βελτίωση, έλλειψη και θάνατος

Στις 12 Φεβρουαρίου 1941, ο αστυνομικός Άλμπερτ Αλεξάντερ έλαβε πενικιλίνη στο Ράντκλιφ της Οξφόρδης για σοβαρή λοίμωξη. Η κατάστασή του βελτιώθηκε εντυπωσιακά, αλλά η διαθέσιμη ποσότητα δεν επαρκούσε για να ολοκληρωθεί η θεραπεία. Τελικά πέθανε. ^[13]

Η περίπτωσή του έγινε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια της πρώιμης ιστορίας του φαρμάκου. Έδειχνε ταυτόχρονα την υπόσχεση και το όριο: μια ουσία μπορούσε να έχει ισχυρή θεραπευτική δράση και παρ’ όλα αυτά να μην είναι ακόμη διαθέσιμη στην απαιτούμενη ποσότητα. Το πρόβλημα της παραγωγής αποτελούσε μέρος του ίδιου του θεραπευτικού αποτελέσματος.

Το γεγονός ότι ο ασθενής ονομαζόταν Αλεξάντερ προκαλεί μερικές φορές σύγχυση σε σύντομες αναδιηγήσεις. Ήταν ο Άλμπερτ Αλεξάντερ, ασθενής της ομάδας της Οξφόρδης, και όχι ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ. Η βιογραφία του ερευνητή και η ιστορία του ασθενούς συναντώνται μέσα από την πενικιλίνη.

Η Αν Μίλερ και η αμερικανική συνέχεια

Τον Μάρτιο του 1942, στο Νιου Χέιβεν των Ηνωμένων Πολιτειών, η Αν Μίλερ αντιμετώπιζε μια απειλητική για τη ζωή της λοίμωξη. Η κινητοποίηση γιατρών και ερευνητών εξασφάλισε πενικιλίνη και η θεραπεία της υπήρξε επιτυχής. Το Yale την καταγράφει ως την πρώτη ασθενή στις Ηνωμένες Πολιτείες που θεραπεύτηκε επιτυχώς με το φάρμακο. ^[14]

Η ιστορία της συνδέει τη βρετανική έρευνα με τα αμερικανικά επιστημονικά και ιατρικά δίκτυα. Η πρόσβαση στο φάρμακο εξακολουθούσε να είναι εξαιρετικά δύσκολη. Χρειάζονταν επαφές, συνεννόηση και μεταφορά ενός σπάνιου υλικού, προτού αυτό φτάσει στο κρεβάτι του ασθενούς. ^[14]

Η ανακάλυψη του Φλέμινγκ αποκτούσε πλέον συγκεκριμένα ανθρώπινα αποτελέσματα. Για να πολλαπλασιαστούν, όμως, έπρεπε η σπάνια θεραπεία να μετατραπεί σε παρασκεύασμα που θα μπορούσε να παραχθεί επανειλημμένα και σε μεγάλη κλίμακα.

Το πεπόνι, οι ζυμώσεις και η μαζική παραγωγή

Οι προσπάθειες στις Ηνωμένες Πολιτείες περιλάμβαναν την αναζήτηση στελεχών μύκητα με μεγαλύτερη παραγωγικότητα και τη βελτίωση των θρεπτικών υλικών. Στην Πεόρια του Ιλινόι συνδέθηκε με την ιστορία της πενικιλίνης ακόμη και ένα μουχλιασμένο πεπόνι, από το οποίο προήλθε ιδιαίτερα χρήσιμο στέλεχος. Η γνωστή αφήγηση αποδίδει το εύρημα στη Μέρι Χαντ, αν και το Smithsonian επισημαίνει ότι οι λεπτομέρειες της προέλευσής του δεν είναι απολύτως βέβαιες. ^[16]

Παράλληλα, οι μέθοδοι ζύμωσης σε βαθιές δεξαμενές επέτρεψαν δραστική αύξηση της παραγωγής. Η εμπειρία εταιρειών σε βιομηχανικές ζυμώσεις αξιοποιήθηκε για ένα πολύ πιο απαιτητικό προϊόν. Η μονάδα της Pfizer στο Μπρούκλιν άρχισε να λειτουργεί την 1η Μαρτίου 1944, σε μια περίοδο κατά την οποία η εξασφάλιση πενικιλίνης για τις συμμαχικές δυνάμεις είχε μεγάλη σημασία. ^[15]

Η βιομηχανική κλίμακα απαιτούσε έλεγχο της καλλιέργειας, αποφυγή επιμολύνσεων, εξαγωγή της ουσίας, καθαρισμό και κατάλληλη διατήρηση. Η απόσταση από το τρυβλίο του 1928 δεν ήταν μόνο ποσοτική. Προϋπέθετε νέες εγκαταστάσεις, νέες διαδικασίες και τη συνεργασία ερευνητών, μηχανικών και εργαζομένων παραγωγής. ^[15]

Το Νόμπελ του 1945 και η διεθνής αναγνώριση

Το 1945 το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής απονεμήθηκε από κοινού στον Φλέμινγκ, στον Τσέιν και στον Φλόρεϊ, για την ανακάλυψη της πενικιλίνης και τη θεραπευτική της δράση σε λοιμώδη νοσήματα. Κάθε ένας έλαβε το ένα τρίτο του βραβείου. Η ίδια η διατύπωση της απονομής συνέδεε την αρχική ανακάλυψη με την ιατρική εφαρμογή της. ^[17]

Ο Φλέμινγκ είχε ήδη εκλεγεί μέλος της Royal Society το 1943 και είχε τιμηθεί με τον τίτλο του ιππότη το 1944. Τα επόμενα χρόνια δέχτηκε πολλές διεθνείς τιμές και επισκέφθηκε χώρες στις οποίες το όνομά του είχε γίνει σύμβολο της επιστημονικής προόδου. ^[2][27]

Η δημόσια αφήγηση προτιμούσε συχνά τη συμπυκνωμένη εικόνα ενός ανθρώπου που άλλαξε την ιατρική χάρη σε μια τυχαία μούχλα. Η εικόνα είχε δύναμη, αλλά περιόριζε την ορατότητα των υπόλοιπων συντελεστών. Η αναγνώριση της συλλογικής εργασίας επιτρέπει να εκτιμηθεί ακριβέστερα και η δική του συμβολή, χωρίς υπερβολές και χωρίς υποτίμηση. ^[19]

Η προειδοποίηση για την αντοχή στα αντιβιοτικά

Στη διάλεξη που έδωσε στο πλαίσιο του Νόμπελ, στις 11 Δεκεμβρίου 1945, ο Φλέμινγκ προειδοποίησε ότι η ακατάλληλη έκθεση των μικροβίων στην πενικιλίνη μπορούσε να οδηγήσει σε αντοχή. Χρησιμοποίησε ένα υποθετικό παράδειγμα ασθενούς που λαμβάνει ανεπαρκή ποσότητα και μεταδίδει πλέον ανθεκτικά μικρόβια. ^[18]

Η τοποθέτηση αυτή έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία: διατυπώθηκε όταν η πενικιλίνη αποτελούσε ακόμη νέο σύμβολο ελπίδας. Ο ίδιος δεν παρουσίαζε τη θεραπευτική της δύναμη ως ανεξάντλητη εγγύηση. Τόνιζε ότι η χρήση ενός αντιμικροβιακού φαρμάκου έχει συνέπειες για την αποτελεσματικότητά του. ^[18]

Η προειδοποίησή του αφορά τα μικρόβια που αποκτούν ή διαθέτουν αντοχή, όχι μια υποτιθέμενη «συνήθεια» του ανθρώπινου σώματος στο φάρμακο. Στη βιογραφική του διαδρομή, η παρατήρηση αυτή δείχνει έναν ερευνητή που συνέχιζε να σκέφτεται τα όρια της ανακάλυψής του ακόμη και στη στιγμή της μεγαλύτερης επιβράβευσης.

Ο άνθρωπος πίσω από τη διασημότητα

Οι ιστορικές μαρτυρίες τον περιγράφουν ως συγκρατημένο και συχνά λιγομίλητο άνθρωπο, με τεχνική επινοητικότητα και μεγάλη προσήλωση στην παρατήρηση. Του άρεσε η φωτογραφία και διατηρούσε ενδιαφέρον για την τέχνη. Η σχέση του με το Chelsea Arts Club προσέφερε έναν κοινωνικό χώρο διαφορετικό από τον επιστημονικό του κύκλο. ^[4]

Η δημόσια διασημότητα των τελευταίων χρόνων δεν πρέπει να καλύπτει τη μεγάλη διάρκεια της προγενέστερης εργασίας του. Για δεκαετίες εξέταζε δείγματα, δοκίμαζε μεθόδους και αναζητούσε τρόπους να μετρά τη δράση ουσιών. Το αποτέλεσμα που έγινε γνωστό σε όλο τον κόσμο στηριζόταν και σε αυτή τη λιγότερο εντυπωσιακή καθημερινότητα.

Η ιστορία του προσφέρεται εύκολα για συνθήματα γύρω από την τύχη. Η βιογραφία του αναδεικνύει και κάτι πιο απαιτητικό: την ικανότητα να ξεχωρίζει ένα εύρημα μέσα στον θόρυβο των καθημερινών καλλιεργειών και να επιμένει αρκετά ώστε να το μετατρέψει σε επιστημονικό ερώτημα.

Η Αμαλία Φλέμινγκ και ο δεσμός με την Ελλάδα

Μετά τον θάνατο της πρώτης του συζύγου, ο Φλέμινγκ παντρεύτηκε το 1953 την Ελληνίδα γιατρό και βακτηριολόγο Αμαλία Κουτσούρη-Βούρεκα, συνεργάτιδά του στο Σεντ Μέρι. Η Αμαλία διέθετε τη δική της επιστημονική διαδρομή. Η κοινή τους ζωή υπήρξε σύντομη, καθώς εκείνος πέθανε δύο χρόνια αργότερα. ^[1][21]

Ο δεσμός τους έδωσε μια ιδιαίτερη ελληνική συνέχεια στην ιστορία του. Η Αμαλία εργάστηκε αργότερα για τη διατήρηση του αρχείου και για τη δημιουργία ερευνητικού φορέα που θα έφερε το όνομά του. Η ιστορία αυτή δεν περιορίζεται στη μνήμη ενός διάσημου συζύγου· συνδέεται και με τη δική της επιδίωξη να αναπτυχθεί βιοϊατρική έρευνα στην Ελλάδα. ^[21][22]

Σε φωτογραφία από την Αθήνα το 1954, ο Φλέμινγκ εμφανίζεται μαζί με την Αμαλία και τον Αλέξανδρο Κομή. Είναι ένα συγκεκριμένο τεκμήριο της παρουσίας του στην Ελλάδα, κοντά στο τέλος της ζωής του, και μια ανθρώπινη εικόνα δίπλα στις γνωστές εργαστηριακές φωτογραφίες. ^[29]

Ο ξαφνικός θάνατος στις 11 Μαρτίου 1955

Ο Φλέμινγκ πέθανε ξαφνικά από καρδιακή προσβολή στο σπίτι του στο Τσέλσι του Λονδίνου, στις 11 Μαρτίου 1955. Ήταν 73 ετών. Η ημερομηνία και η αιτία θανάτου καταγράφονται από το NobelPrize.org, ενώ η ιστορική βιογραφία του Royal College of Physicians προσδιορίζει τον αιφνίδιο θάνατο στην κατοικία του. ^[4][26]

Ο θάνατος ήρθε λιγότερο από δέκα χρόνια μετά το Νόμπελ, ενώ η πενικιλίνη είχε ήδη περάσει από το εργαστήριο στη μεγάλη ιατρική παραγωγή. Ο ίδιος είχε προλάβει να δει την ανακάλυψή του να αποκτά μια κλίμακα που το 1928 ήταν δύσκολο να προβλεφθεί.

Η απώλεια είχε και μια άμεση προσωπική διάσταση. Η Αμαλία έμενε χήρα ύστερα από έναν σύντομο γάμο, ενώ ο γιος του έχανε τον πατέρα του. Η παγκόσμια αναγνώριση και οι επίσημες τιμές συνυπήρχαν με το οικογενειακό πένθος. Η συνέχεια της επιστημονικής του μνήμης θα στηριζόταν πλέον στα αρχεία, στους συνεργάτες και στους ανθρώπους που διατήρησαν το έργο του.

Η κηδεία και η τέφρα στην κρύπτη του Αγίου Παύλου

Η εξόδιος τελετή πραγματοποιήθηκε στον καθεδρικό του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο στις 18 Μαρτίου 1955. Ο Φλέμινγκ είχε αποτεφρωθεί και η τέφρα του αποτέθηκε στην κρύπτη του ναού. Η μνήμη του τιμήθηκε σε έναν χώρο συνδεδεμένο με σημαντικές προσωπικότητες της βρετανικής ιστορίας. ^[19][25]

Στην τελετή μεταφέρθηκε φέρετρο που περιείχε τεφροδόχο με την τέφρα του, όπως διευκρινίζει η ειδησεογραφική φωτογραφική λεζάντα της εποχής. ^[31]

Η διάκριση ανάμεσα στην ταφή σώματος και στην απόθεση τέφρας έχει σημασία εδώ. Το μνήμα του στον Άγιο Παύλο συνδέεται με την αποτέφρωσή του. Ο καθεδρικός επιβεβαιώνει ότι η αναμνηστική πλάκα στην κρύπτη σηματοδοτεί τον τόπο όπου αναπαύεται η τέφρα του. ^[25]

Οι φωτογραφίες της τελετής και τα κινηματογραφικά επίκαιρα διατηρούν το δημόσιο πρόσωπο του αποχαιρετισμού. Η πλάκα της κρύπτης διατηρεί μια διαφορετική κλίμακα μνήμης: το όνομα ενός ανθρώπου του εργαστηρίου μέσα σε έναν χώρο ιστορικών τιμών.

Ο μύθος ότι έσωσε δύο φορές τον Τσόρτσιλ

Μια διάσημη ιστορία παρουσιάζει τον Φλέμινγκ ή τον πατέρα του να σώζει τον νεαρό Ουίνστον Τσόρτσιλ από πνιγμό και την οικογένεια Τσόρτσιλ να χρηματοδοτεί, ως ανταπόδοση, τις ιατρικές του σπουδές. Στη συνέχεια, υποτίθεται ότι η πενικιλίνη σώζει ξανά τον Βρετανό πολιτικό από πνευμονία. ^[20]

Η International Churchill Society χαρακτηρίζει την αφήγηση μυθοπλασία. Επισημαίνει επίσης ότι η γνωστή θεραπεία του Τσόρτσιλ για την πνευμονία του 1943 βασίστηκε σε σουλφοναμίδη, όχι στην πενικιλίνη της συγκεκριμένης ιστορίας. Η ελκυστική κυκλική αφήγηση της ανταπόδοσης δεν αποτελεί τεκμηριωμένο βιογραφικό γεγονός. ^[20]

Ο πραγματικός βίος του Φλέμινγκ δεν χρειάζεται αυτή την προσθήκη για να παραμείνει ενδιαφέρων. Οι πολεμικές λοιμώξεις, οι δύο μεγάλες ερευνητικές του παρατηρήσεις, η τεχνική δυσκολία και οι μεταγενέστερες συνεργασίες προσφέρουν μια πιο σύνθετη εικόνα της επιστημονικής δημιουργίας.

Το αρχείο στην Ελλάδα και ο μύκητας που συνέχισε να μελετάται

Η Αμαλία ίδρυσε το 1965 το Ελληνικό Ίδρυμα Βασικής Βιολογικής Έρευνας «Αλέξανδρος Φλέμινγκ». Η πορεία που ακολούθησε οδήγησε στη συγκρότηση του ερευνητικού κέντρου που φέρει το όνομά του. Το κέντρο συνδέει αυτή την ιστορία με το όραμα της Αμαλίας για έναν φορέα επιστημονικής αριστείας στην Ελλάδα. ^[22]

Το εργαστήριο στο Σεντ Μέρι διατηρείται ως μουσείο, στον χώρο που συνδέεται με την ανακάλυψη του 1928. Η επίσκεψη σε έναν τέτοιο χώρο δίνει υλική υπόσταση σε μια ιστορία που συχνά περιορίζεται σε μια εικόνα μύκητα και σε ένα διάσημο επώνυμο. Ο πάγκος, τα όργανα και η διάταξη του δωματίου θυμίζουν ότι η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε συγκεκριμένες συνθήκες εργασίας. ^[28]

Στο αρχειακό υλικό διατηρούνται εργαστηριακά τετράδια, επιστημονικές σημειώσεις, αλληλογραφία, όργανα και προσωπικά αντικείμενα. Η αξία τους είναι ότι προσφέρουν πρόσβαση στη διαδικασία της έρευνας, πέρα από το τελικό αποτέλεσμα που έγινε διάσημο. ^[21]

Η επιστημονική συνέχεια έφτασε ακόμη και στον ίδιο τον αρχικό μύκητα. Το 2020 ερευνητές από το Imperial, το CABI και την Οξφόρδη δημοσίευσαν ανάλυση του γονιδιώματος στελέχους που συνδεόταν με την αρχική καλλιέργεια του Φλέμινγκ και είχε διατηρηθεί σε συλλογή. Η σύγκρισή του με μεταγενέστερα βιομηχανικά στελέχη επέτρεψε να εξεταστούν διαφορές στα γονίδια που σχετίζονται με την παραγωγή πενικιλίνης. ^[23][24]

Το εύρημα προσφέρει ένα εντυπωσιακό μέτρο της διάρκειας της ανακάλυψης. Ένα υλικό που παρατηρήθηκε με τις εργαστηριακές δυνατότητες του Μεσοπολέμου μπορούσε να επανεξεταστεί με εργαλεία γονιδιωματικής σχεδόν έναν αιώνα αργότερα.

Η παρακαταθήκη του Φλέμινγκ

Η κληρονομιά του περιλαμβάνει την ανακάλυψη της πενικιλίνης, τη λυσοζύμη και μια ευρύτερη εργασία στην εργαστηριακή βακτηριολογία. Περιλαμβάνει επίσης ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια βασική παρατήρηση μπορεί να αποκτήσει σημασία πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που ήταν αρχικά ορατή.

Ο Φλέμινγκ δεν παρέδωσε μόνος του ένα έτοιμο φάρμακο στην ανθρωπότητα. Παρέδωσε μια κρίσιμη ανακάλυψη, η οποία αναπτύχθηκε χάρη σε ανθρώπους με διαφορετικές γνώσεις και ικανότητες. Η σύνδεση της δικής του παρατηρητικότητας με την εργασία της Οξφόρδης, των κλινικών γιατρών και της παραγωγής εξηγεί το πραγματικό μέγεθος της ιστορίας.

Ο ξαφνικός θάνατός του το 1955 έκλεισε τη ζωή ενός ερευνητή που είχε προλάβει να δει αυτή τη μεταμόρφωση. Η προειδοποίησή του για τη μικροβιακή αντοχή παρέμεινε δίπλα στον θρίαμβο της πενικιλίνης ως υπενθύμιση ότι μια επιστημονική κατάκτηση χρειάζεται γνώση, έλεγχο και συνεχή έρευνα για να διατηρεί την αξία της.

Οι σημαντικότεροι σταθμοί της ζωής του