Η Marie Curie (Μαρί Κιουρί, 1867–1934) γεννήθηκε ως Maria Skłodowska στη Βαρσοβία, σε μια εποχή που η Πολωνία δεν υπήρχε στον χάρτη της Ευρώπης. Το 1891 έφυγε για το Παρίσι με λίγα χρήματα και μια συμφωνία με την αδελφή της. Το 1898, μαζί με τον σύζυγό της Pierre, ανακοίνωσε δύο νέα στοιχεία, το πολώνιο και το ράδιο. Πήρε Νόμπελ Φυσικής το 1903 και Νόμπελ Χημείας το 1911, και είναι ο μόνος άνθρωπος με Νόμπελ σε δύο διαφορετικές επιστήμες. Πέθανε στις 4 Ιουλίου 1934, στα 66 της, από απλαστική αναιμία που συνδέεται με την ακτινοβολία. Από το 1995 αναπαύεται στο Πάνθεον του Παρισιού, δίπλα στον Pierre.

Η ζωή της συνήθως λέγεται σαν παραμύθι: φτωχή φοιτήτρια, παγωμένο υπόστεγο, φωτεινά σωληνάρια τη νύχτα. Οι πηγές δείχνουν κάτι πιο σύνθετο: ένα γαλλικό ακαδημαϊκό κατεστημένο που της έκλεισε την πόρτα, έναν σκανδαλοθηρικό Τύπο, έναν πόλεμο στον οποίο έστησε ακτινολογικές υπηρεσίες και μια ασθένεια που οι γιατροί της εποχής δεν κατάλαβαν. Εδώ θα βρεις τι ξέρουμε με βεβαιότητα, πού διαφωνούν οι πηγές και ποιοι από τους γνωστούς μύθους δεν στέκουν. Αν σε ενδιαφέρει το μέρος όπου αναπαύεται, δες και τη σελίδα με τους τάφους διασήμων και τόπους μνήμης.

Marie Curie: γεννήθηκε ως Μανύα στη Βαρσοβία

Η Maria Salomea Skłodowska γεννήθηκε στις 7 Νοεμβρίου 1867, στην οδό Freta 16, στη Νέα Πόλη της Βαρσοβίας. Ήταν το μικρότερο από πέντε παιδιά: η Zofia, ο Józef, η Bronisława, η Helena και εκείνη. Στο σπίτι την έλεγαν Manya.

Ο πατέρας της, Władysław Skłodowski (1832–1902), δίδασκε μαθηματικά και φυσική. Η μητέρα της, Bronisława Boguska (1836–1878), διηύθυνε ένα από τα πιο αξιοσέβαστα ιδιωτικά σχολεία θηλέων της πόλης. Δεν ήταν πλούσιοι. Το σπίτι όμως είχε βιβλία και μουσική, και τα Σάββατα το βράδυ ο πατέρας διάβαζε φωναχτά πολωνική ποίηση.

Η Βαρσοβία ήταν τότε υπό ρωσική κατοχή. Το 1867, τη χρονιά που γεννήθηκε η Maria, η λέξη «πολωνικό» αφαιρέθηκε από το επίσημο όνομα της επαρχίας, μετά την εξέγερση του 1863–1864.

Ένα σχολείο όπου η πολωνική γλώσσα ήταν απαγορευμένη

Τα μαθήματα γίνονταν στα ρωσικά, συχνά από δασκάλους εχθρικούς προς τους Πολωνούς. Τα παιδιά παρακολουθούνταν. Μια πολωνική λέξη που ξέφευγε στον διάδρομο μπορούσε να φέρει προβλήματα σε ολόκληρη την οικογένεια. Η ίδια θυμόταν αργότερα ότι αυτό το κλίμα έκανε τους νέους πιο πατριώτες.

Δύο θάνατοι σημάδεψαν την παιδική της ηλικία. Τον Ιανουάριο του 1876 η μεγαλύτερη αδελφή, η Zofia, πέθανε από τύφο. Στις 9 Μαΐου 1878 πέθανε από φυματίωση η μητέρα τους. Η Maria ήταν δέκα ετών. Το Musée Curie σημειώνει ότι τότε απομακρύνθηκε από τη θρησκεία.

Τελείωσε το γυμνάσιο το 1883, στα 15 της, πρώτη στην τάξη και με χρυσό μετάλλιο, όπως και τα αδέλφια της.

Το «ιπτάμενο πανεπιστήμιο» και η συμφωνία των δύο αδελφών

Οι γυναίκες δεν γίνονταν δεκτές στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας. Η Maria παρακολούθησε τα μαθήματα του λεγόμενου «ιπτάμενου» πανεπιστημίου: μυστικές τάξεις σε ιδιωτικά διαμερίσματα, για νέους, κυρίως γυναίκες, που δεν είχαν πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση. Εκεί συναντούσε ανθρώπους που πίστευαν ότι η Πολωνία θα σωθεί μέσα από την εκπαίδευση.

Μετά ήρθε η συμφωνία. Η Bronisława ήθελε να σπουδάσει ιατρική στο Παρίσι και ο πατέρας δεν είχε χρήματα για δύο κόρες. Έτσι η Maria θα δούλευε ως οικοδιδάσκαλος και θα έστελνε χρήματα στην αδελφή της. Όταν η Bronisława γινόταν γιατρός, θα πλήρωνε με τη σειρά της τις σπουδές της Maria.

Από το 1886 έως το 1889 εργάστηκε στην οικογένεια Żorawski, στο χωριό Szczuki, βόρεια της Βαρσοβίας. Τα βράδια διάβαζε. Έκανε μάθημα και σε παιδιά του χωριού, πράγμα που, όπως έγραψε αργότερα, μπορούσε να οδηγήσει σε φυλακή ή εξορία στη Σιβηρία.

Ο πρώτος έρωτας και τα πρώτα πειράματα

Στο Szczuki η Maria ερωτεύτηκε τον μεγαλύτερο γιο της οικογένειας, τον Kazimierz Żorawski, έναν μελλοντικό μαθηματικό. Οι γονείς του αντέδρασαν λόγω της κοινωνικής διαφοράς και η σχέση δεν είχε συνέχεια.

Επέστρεψε στη Βαρσοβία και συνέχισε τα ιδιαίτερα μαθήματα. Ένας συγγενής της της επέτρεψε να κάνει πειράματα σε ένα εργαστήριο του Μουσείου Βιομηχανίας και Γεωργίας. Εκεί, όπως έγραψε, απέκτησε γεύση για την πειραματική έρευνα. Σκεφτόταν όμως όλο και περισσότερο να εγκαταλείψει τα όνειρά της και να αφιερωθεί στην οικογένεια. Τότε επενέβη η Bronisława, που ζούσε πια στο Παρίσι με τον άντρα της Kazimierz Dłuski, και την προέτρεψε να έρθει.

Παρίσι, 1891: η Manya γίνεται Marie

Στα τέλη Οκτωβρίου του 1891, στα 24 της, η Maria κατέβηκε από το τρένο στον Βόρειο Σταθμό του Παρισιού. Έμεινε πρώτα με την αδελφή της και τον γαμπρό της, στην οδό d’Allemagne. Στις 3 Νοεμβρίου γράφτηκε στη Σχολή Θετικών Επιστημών της Σορβόννης. Στο έντυπο εγγραφής έγραψε το όνομά της με γαλλικό τρόπο: Marie.

Οι γυναίκες ήταν περίπου το 2% των φοιτητών. Η Marie μιλούσε καλά γαλλικά, γερμανικά και ρωσικά. Διαπίστωσε όμως γρήγορα ότι η προετοιμασία που είχε πάρει στην Πολωνία δεν έφτανε για να ακολουθήσει τους Γάλλους συμφοιτητές της, όπως έγραψε η ίδια αργότερα.

Τον Μάρτιο του 1892 νοίκιασε δωμάτιο στην οδό Flatters, στο Λατινικό Τέταρτο, για να είναι κοντά στη Σορβόννη.

Marie Curie φοιτήτρια: κρύο, ψωμί και τσάι

Η Marie έμενε σε σοφίτα που ζεσταινόταν από μια μικρή σόμπα, συχνά χωρίς κάρβουνο. Τους βαρείς χειμώνες το νερό πάγωνε στη λεκάνη. Για να κοιμηθεί, έβαζε όλα της τα ρούχα πάνω στα σκεπάσματα. Τα γεύματά της ήταν ψωμί με σοκολάτα, αυγά ή φρούτα. Οι βιογραφίες αναφέρουν ότι λιποθύμησε από πείνα, επειδή ξεχνούσε να φάει όταν διάβαζε.

Αργότερα έγραψε ότι εκείνα τα χρόνια είχαν για εκείνη μια πραγματική γοητεία. Ζούσε μόνη και ανεξάρτητη, και τίποτα άλλο δεν την αποσπούσε από τη μάθηση.

Το 1892 δεν δοκίμασε τις εξετάσεις του πτυχίου. Προτίμησε να επαναλάβει το πρώτο έτος. Τον Ιούλιο του 1893 αποφοίτησε πρώτη στη φυσική. Το 1894 πήρε και δεύτερο πτυχίο, στα μαθηματικά. Η σειρά της ήταν δεύτερη ή τρίτη, ανάλογα με την πηγή: το AIP γράφει δεύτερη, το Musée Curie τρίτη. Μετά το πτυχίο φυσικής πήρε την υποτροφία Αλεξάντροβιτς, που προοριζόταν για εξαιρετικούς Πολωνούς φοιτητές και της επέτρεψε να μείνει στο Παρίσι έναν ακόμα χρόνο.

Η γνωριμία με τον Pierre Curie

Η πρώτη έρευνα της Marie ήταν μια μελέτη για τις μαγνητικές ιδιότητες διαφόρων χαλύβων, που της ανέθεσε μια ένωση που προωθούσε την εθνική βιομηχανία. Έκανε τα πειράματα στο εργαστήριο του καθηγητή της Gabriel Lippmann. Ο μαγνητισμός όμως δεν ήταν το δυνατό της σημείο, και της πρότειναν να συμβουλευτεί έναν ειδικό στον μαγνητισμό, τον Pierre Curie.

Ο Pierre ήταν επικεφαλής εργαστηρίου στη Δημοτική Σχολή Βιομηχανικής Φυσικής και Χημείας του Παρισιού από το 1882. Είχε ανακαλύψει μαζί με τον αδελφό του Jacques την πιεζοηλεκτρική ιδιότητα και είχε μελετήσει τη συμμετρία στη φυσική. Ήταν γνωστός για το ταλέντο του στον σχεδιασμό πειραμάτων και για το πνεύμα του.

Η πρώτη τους συζήτηση ήταν ήδη επιστημονική. Εκείνος της εξηγούσε τα δικά του ερωτήματα, εκείνη τα δικά της. Τον Μάρτιο του 1895 εκείνη κάθισε στο ακροατήριο όταν ο Pierre υποστήριξε τη διδακτορική του διατριβή.

Η Marie Curie διστάζει: η Πολωνία ή ο Pierre;

Το καλοκαίρι του 1894 η Marie γύρισε στην Πολωνία. Σκόπευε να γίνει καθηγήτρια εκεί, κοντά στην οικογένειά της. Ο Pierre της έγραψε και την έπεισε να ξαναγυρίσει. Η απόφαση δεν ήταν εύκολη: όπως έγραψε η ίδια, δίσταζε, γιατί ο γάμος σήμαινε χωρισμό από την πατρίδα και την οικογένειά της.

Στη βιογραφία της μητέρας της, η Ève Curie περιγράφει αυτή την αντίδραση πιο δραματικά, με μια φράση που αποδίδεται στη Marie: οι Πολωνοί δεν έχουν δικαίωμα να φεύγουν από τη χώρα τους όσο καταπιέζεται. Το φθινόπωρο βρήκε δουλειά σε εργαστήριο της Σορβόννης και επέστρεψε στο Παρίσι. Παντρεύτηκαν τον επόμενο Ιούλιο, με την ευλογία του πατέρα της.

Ο γάμος του 1895 και τα δύο ποδήλατα

Η Marie και ο Pierre παντρεύτηκαν στις 25 Ιουλίου 1895, σε μια μικρή πολιτική τελετή στο δημαρχείο του Sceaux, νότια του Παρισιού, όπου ζούσαν οι γονείς του. Για να γιορτάσουν αγόρασαν δύο ποδήλατα με λάστιχα, και το ταξίδι του μέλιτος έγινε με τα ποδήλατα στη Βρετάνη. Οι ποδηλατικές διακοπές έγιναν έθιμο της οικογένειας.

Εγκαταστάθηκαν στη λεωφόρο Kellermann 108, στο Παρίσι. Η Marie ήθελε ακόμα να γίνει δασκάλα. Το 1896 πήρε το πιστοποιητικό διδασκαλίας μαθηματικών για κορίτσια.

Η Irène, η Σεβρ και τα πρώτα βραβεία

Στις 12 Σεπτεμβρίου 1897 γεννήθηκε η πρώτη κόρη τους, η Irène. Τρεις μήνες μετά, η Marie δημοσίευσε την πρώτη της επιστημονική εργασία, για τις μαγνητικές ιδιότητες του χάλυβα. Η Ακαδημία Επιστημών της απένειμε για αυτήν το βραβείο Gegner το 1898. Το πήρε άλλες δύο φορές, το 1900 και το 1902.

Τον Οκτώβριο του 1900 την όρισαν λέκτορα φυσικής στην Ανώτερη Σχολή Θηλέων της Σεβρ, δίπλα στο Παρίσι. Ήταν η πρώτη γυναίκα που δίδαξε εκεί και η πρώτη που έβαλε εργαστηριακά μαθήματα στο πρόγραμμα. Δίδαξε στη Σεβρ έως το 1906.

Στο σπίτι ζούσε και ο πεθερός της, ο γιατρός Eugène Curie. Με ένα παιδί, έναν ηλικιωμένο και μισθό για οικιακή βοήθεια, τα οικονομικά ήταν πάντα στενά.

Marie Curie και ραδιενέργεια: το θέμα της διατριβής

Στα τέλη του 1897, με την ενθάρρυνση του Pierre, η Marie αποφάσισε να κάνει διδακτορικό. Θα μελετούσε τις αόρατες ακτίνες του ουρανίου, που είχε ανακαλύψει ο Henri Becquerel τον Μάρτιο του 1896, λίγους μήνες μετά την ανακάλυψη των ακτίνων Χ από τον Wilhelm Röntgen.

Δούλεψε με ένα πολύ ευαίσθητο όργανο που είχε φτιάξει ο Pierre και μετρούσε πόσο ιονίζουν τον αέρα οι ακτίνες. Έκανε τις μετρήσεις στο εργαστήριο της Σχολής, σε έναν χώρο που της παραχώρησε ο διευθυντής. Η ένταση της ακτινοβολίας εξαρτιόταν μόνο από την ποσότητα του ουρανίου και όχι από τη χημική του μορφή. Συμπέρανε ότι η ακτινοβολία είναι ιδιότητα του ίδιου του ατόμου. Για το φαινόμενο εισήγαγε τον όρο «ραδιενέργεια».

Το επόμενο βήμα ήταν πιο τολμηρό. Δοκίμασε πολλές ουσίες και ορυκτά, και βρήκε ότι δύο ορυκτά του ουρανίου, ο πισσουρανίτης (pitchblende) και ο χαλκολίτης, ακτινοβολούσαν περισσότερο από το καθαρό ουράνιο. Συμπέρανε ότι μέσα στα ορυκτά έπρεπε να κρύβεται ένα άγνωστο στοιχείο, πολύ πιο ραδιενεργό από το ουράνιο. Η Ακαδημία Επιστημών άκουσε την ανακοίνωση στις 12 Απριλίου 1898, όταν την παρουσίασε ο Lippmann.

Ο Pierre ενδιαφέρθηκε τόσο ώστε άφησε στην άκρη τις δικές του έρευνες στους κρυστάλλους και ενώθηκε μαζί της.

18 Ιουλίου 1898: το πολώνιο

Ο πισσουρανίτης είναι ένα πολύπλοκο ορυκτό, που αποτελείται από έως και 30 διαφορετικά στοιχεία. Για να βρουν το άγνωστο στοιχείο, χώρισαν το ορυκτό σε κλάσματα με κλασικές χημικές μεθόδους και μετρούσαν την ακτινοβολία κάθε κλάσματος με το ηλεκτρόμετρο. Η μέθοδος ήταν καινούργια: οδηγός ήταν η ραδιενέργεια και όχι οι χημικές ιδιότητες.

Δύο κλάσματα ήταν έντονα ραδιενεργά. Το ένα περιείχε κυρίως βισμούθιο, το άλλο βάριο. Στις 18 Ιουλίου 1898 ανακοίνωσαν στην Ακαδημία ότι το κλάσμα του βισμουθίου περιείχε ένα νέο μέταλλο. Το ονόμασαν πολώνιο, από την πατρίδα της Marie.

26 Δεκεμβρίου 1898: το ράδιο

Πέντε μήνες αργότερα, στις 26 Δεκεμβρίου 1898, ανακοίνωσαν και δεύτερο στοιχείο, που βρισκόταν στο κλάσμα του βαρίου. Στην ανακοίνωση συμμετείχε και ο βοηθός τους Gustave Bémont. Το ονόμασαν ράδιο, από τη λατινική λέξη radius, που σημαίνει ακτίνα. Η ραδιενέργειά του ήταν πολύ μεγαλύτερη από του ουρανίου. Το ατομικό του βάρος βγήκε περίπου 225, πολύ κοντά στη σημερινή τιμή, 226.

Η ανακοίνωση δεν έφτανε. Πολλοί χημικοί της εποχής δεν πίστευαν σε στοιχείο που κανείς δεν είχε δει. Για να το αποδείξει, η Marie έπρεπε να το απομονώσει σε καθαρή μορφή και να μετρήσει το ατομικό του βάρος. Η δουλειά αυτή, που κράτησε περίπου τέσσερα χρόνια, ήταν δική της. Ο Pierre ασχολήθηκε κυρίως με τις φυσικές ιδιότητες των νέων ουσιών.

Γιατί το λένε πολώνιο: ένα πολιτικό όνομα

Στην ανακοίνωση του Ιουλίου 1898 οι Curie έγραψαν ότι, αν επιβεβαιωνόταν το νέο μέταλλο, θα το πρότειναν να λέγεται πολώνιο, από τη χώρα καταγωγής ενός από τους δύο. Η Πολωνία ήταν μοιρασμένη ανάμεσα στη Ρωσία, τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία. Η Marie ήλπιζε ότι το όνομα θα τραβήξει την προσοχή στην πολωνική υπόθεση. Μερικές πηγές το θεωρούν το πρώτο στοιχείο που ονομάστηκε με πολιτικό κίνητρο.

Το πολώνιο δεν έγινε ποτέ ο πρωταγωνιστής. Το ράδιο ήταν πιο εύκολο να απομονωθεί και έγινε το σύμβολο της ραδιενέργειας. Το πολώνιο έχει χρόνο ημιζωής μόλις 138 ημέρες, γι’ αυτό η Marie δεν κατάφερε ποτέ να το απομονώσει. Το πολωνικό περιοδικό Culture.pl γράφει ότι αργότερα μετάνιωσε που το ονόμασε έτσι. Η Πολωνία πήρε την ανεξαρτησία της το 1918, είκοσι χρόνια μετά.

Το «άθλιο παλιό υπόστεγο»

Η αποθήκη της Σχολής δεν χωρούσε τόσο υλικό, και το ζεύγος μετακόμισε σε ένα εγκαταλελειμμένο υπόστεγο στην αυλή. Παλιά ήταν αίθουσα νεκροψιών της Ιατρικής. Είχε κακό εξοπλισμό, κακό αερισμό και δεν ήταν αδιάβροχο. Η Marie το αποκάλεσε «άθλιο παλιό υπόστεγο».

Χρειαζόταν τόνους πισσουρανίτη. Η αυστριακή κυβέρνηση χάρισε έναν τόνο από τα κατάλοιπα των ορυχείων της, που τα θεωρούσε άχρηστα. Ο συνεργάτης τους André Debierne προσάρμοσε τις μεθόδους του εργαστηρίου σε βιομηχανική κλίμακα, με τη συνεργασία μιας εταιρείας χημικών προϊόντων. Για να καταλάβεις την κλίμακα: χρειάστηκαν πάνω από τρία χρόνια για να βγει ένα δέκατο του γραμμαρίου καθαρό χλωριούχο ράδιο, το 1902.

Τα βράδια γύριζαν στο υπόστεγο για να δουν τα σωληνάρια με το ράδιο να λάμπουν αχνά στο σκοτάδι. Η Marie θυμόταν αργότερα ότι αυτό ήταν μία από τις χαρές τους, και ότι τα σωληνάρια έμοιαζαν με νεραϊδένια φώτα.

Δεν πήραν δίπλωμα ευρεσιτεχνίας

Οι Curie δημοσίευσαν με κάθε λεπτομέρεια τη διαδικασία απομόνωσης του ραδίου και δεν την κατοχύρωσαν. Θεωρούσαν ότι οι επιστήμονες δεν πρέπει να ασχολούνται με το χρήμα. Δεν περίμεναν άλλωστε ότι το ράδιο θα γινόταν χρυσωρυχείο.

Σύντομα έγινε χρυσωρυχείο. Στο εμπόριο βγήκαν άλατα ραδίου για θεραπεία του καρκίνου και δερματικών παθήσεων, με πολύ υψηλές τιμές. Ένας Γάλλος βιομήχανος, ο Armet de Lisle, παρήγαγε ράδιο και έδωσε δουλειά σε επιστήμονες που είχαν εκπαιδευτεί με τους Curie. Οι ίδιοι οι Curie δεν πλούτισαν. Ο Pierre έψαχνε καλύτερα αμειβόμενη θέση. Όταν το Πανεπιστήμιο της Γενεύης του πρόσφερε καλό μισθό και εργαστήριο, με επίσημο ρόλο και για τη Marie, το γαλλικό κατεστημένο ανησύχησε. Με παρέμβαση του μαθηματικού Henri Poincaré, ο Pierre πήρε τελικά θέση στη Σορβόννη.

Το διδακτορικό και το Νόμπελ του 1903

Στις 25 Ιουνίου 1903 η Marie υποστήριξε τη διδακτορική της διατριβή με τίτλο «Έρευνες για τις ραδιενεργές ουσίες». Η κριτική επιτροπή της έδωσε διάκριση.

Το Νόμπελ Φυσικής του 1903 θα μπορούσε να μην την περιλάβει. Η Γαλλική Ακαδημία Επιστημών πρότεινε τον Becquerel και τον Pierre Curie, όχι τη Marie. Ένα μέλος της σουηδικής επιτροπής, ο μαθηματικός Magnus Gösta Mittag-Leffler, το είπε στον Pierre. Εκείνος απάντησε ότι θα ήθελε να τον κρίνουν μαζί με τη σύζυγό του. Η υποψηφιότητα της Marie, που είχε κατατεθεί το 1902, εγκρίθηκε για το 1903.

Τον Δεκέμβριο του 1903 ο Becquerel και οι δύο Curie πήραν το βραβείο. Η αιτιολόγηση αναφερόταν στις κοινές έρευνες για τα φαινόμενα ακτινοβολίας που είχε ανακαλύψει ο Becquerel. Δεν ανέφερε το πολώνιο και το ράδιο: χημικοί της επιτροπής ήθελαν να κρατήσουν ανοιχτή την πιθανότητα Νόμπελ Χημείας αργότερα, και υπήρχαν ακόμα αμφιβολίες για τα στοιχεία.

Η δημοσιότητα και η προειδοποίηση του Pierre

Οι Curie ήταν άρρωστοι και πολυάσχολοι και δεν πήγαν στη Στοκχόλμη. Ο Pierre δεν άντεχε και τις τελετές. Ταξίδεψαν τον Ιούνιο του 1905, όταν έπρεπε να δοθεί η διάλεξη. Την έδωσε ο Pierre. Ξεχώρισε με προσοχή τη δουλειά της Marie από τις κοινές τους εργασίες. Στο τέλος προειδοποίησε ότι το ράδιο σε λάθος χέρια θα μπορούσε να γίνει επικίνδυνο, όπως οι εκρηκτικές ύλες του Nobel. Κατέληξε αισιόδοξα: πίστευε ότι η ανθρωπότητα θα έβγαινε κερδισμένη.

Το χρηματικό έπαθλο βοήθησε. Πλήρωσαν την επεξεργασία του πισσουρανίτη και προσέλαβαν τον πρώτο μισθωτό βοηθό του εργαστηρίου. Ο Pierre πήρε επιτέλους έδρα στη Σορβόννη, κάτι που του είχαν αρνηθεί για χρόνια. Στις 6 Δεκεμβρίου 1904 γεννήθηκε η δεύτερη κόρη, η Ève.

Η φήμη όμως τους βάρυνε. Δημοσιογράφοι και φωτογράφοι τους ακολουθούσαν στο εργαστήριο και στο σπίτι, ακόμα και την εξάχρονη Irène. Ο Pierre, που είχε δημοσιεύσει 25 εργασίες από τον Ιούλιο του 1898 ως τον Ιούνιο του 1904, δεν δημοσίευσε τίποτα τα επόμενα δύο χρόνια. Τον Ιούλιο του 1905 η Ακαδημία Επιστημών τον δέχτηκε επιτέλους ως μέλος.

19 Απριλίου 1906: ο θάνατος του Pierre Curie

Την άνοιξη του 1906 ο Pierre είχε κέφι. Είχε επιστρέψει στη δουλειά και σχεδίαζε να ξαναπιάσει τους κρυστάλλους. Την Πέμπτη 19 Απριλίου δούλεψε το πρωί στο εργαστήριο και πήγε με βροχή σε γεύμα του συλλόγου των καθηγητών θετικών επιστημών. Μετά τράβηξε προς τον εκδότη του, αλλά οι πόρτες ήταν κλειστές λόγω απεργίας.

Καθώς διέσχιζε βιαστικά τον δρόμο, τον χτύπησε ένα κάρο με άλογα που κουβαλούσε στολές του στρατού, βάρους περίπου έξι τόνων. Σκοτώθηκε επί τόπου. Ο βοηθός του εργαστηρίου Pierre Clerc αναγνώρισε το σώμα. Ο Clerc είπε αργότερα ότι ο Pierre δεν πρόσεχε στον δρόμο, γιατί είχε το μυαλό του αλλού. Ο πατέρας του, όταν το έμαθε, ρώτησε με πικρία τι ονειρευόταν αυτή τη φορά ο γιος του.

Η Marie το έμαθε το βράδυ. Έστειλε την Irène να μείνει με γείτονες, έβαλε τηλεγράφημα στην οικογένειά της στην Πολωνία και φρόντισε να μεταφερθεί το σώμα στο σπίτι. Έσπασε για λίγο μόνο όταν έφτασε την επόμενη μέρα ο αδελφός του Pierre, ο Jacques. Ο Pierre θάφτηκε με τη μητέρα του στο οικογενειακό οικόπεδο του Sceaux.

Το ημερολόγιο και η σύνταξη που αρνήθηκε

Έντεκα μέρες μετά τον θάνατο του Pierre, η Marie άρχισε να κρατά ημερολόγιο, σαν γράμματα προς εκείνον. Έγραψε ότι έβαλε στο φέρετρό του μια φωτογραφία της. Την επόμενη μέρα της κηδείας, ο Jacques τής είπε ότι η γαλλική κυβέρνηση προτείνει σύνταξη για εκείνη και τα παιδιά. Εκείνη αρνήθηκε. Έλεγε ότι μπορούσε να συντηρήσει μόνη της τον εαυτό της και τις κόρες της.

Στις 13 Μαΐου 1906 η Σορβόννη της πρόσφερε την έδρα του Pierre. Δέχτηκε, με τη σκέψη ότι θα μπορούσε μια μέρα να φτιάξει το εργαστήριο που εκείνος δεν είχε ποτέ.

Η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια της Σορβόννης

Στις 5 Νοεμβρίου 1906 έδωσε το πρώτο της μάθημα. Η αίθουσα ήταν γεμάτη φοιτητές και περίεργους, που ήθελαν να δουν πώς θα τα βγάλει η χήρα. Συνήθως ο εναρκτήριος λόγος ενός καθηγητή γεμίζει εγκώμια για τον προκάτοχο. Εκείνη δεν είπε τίποτα τέτοιο. Μίλησε ψύχραιμα για την πρόοδο της φυσικής την τελευταία δεκαετία, ξεκινώντας εκεί που είχε σταματήσει ο Pierre. Το 1908 έγινε τακτική καθηγήτρια.

Το καλοκαίρι εκείνο μετακόμισε με τις κόρες και τον πεθερό της στο Sceaux, κοντά στον τάφο του Pierre. Παρέδωσε τη θέση της στη Σεβρ στον φίλο της Paul Langevin. Με άλλους επιστήμονες γονείς έστησε ένα συνεταιριστικό σχολείο: κάθε οικογένεια δίδασκε ένα μάθημα την εβδομάδα στον τομέα της. Τα παιδιά, ανάμεσά τους και η Irène, είχαν από το 1906 έως το 1908 δασκάλους από τους πιο διακεκριμένους επιστήμονες της εποχής.

Ένα ινστιτούτο στη μνήμη του Pierre

Τον Αύγουστο του 1906 ο Lord Kelvin δημοσίευσε επιστολή στους Times του Λονδίνου, υποστηρίζοντας ότι το ράδιο δεν είναι στοιχείο αλλά ένωση μολύβδου και πέντε ατόμων ηλίου. Η θεωρία απειλούσε όλη τη νέα επιστήμη. Η Marie βάλθηκε να την καταρρίψει, με τον Debierne, και χρειάστηκαν χρόνια μετρήσεων για να αποδείξουν οριστικά ότι το ράδιο είναι στοιχείο και να του δώσουν θέση στον περιοδικό πίνακα.

Το 1907 μια μεγάλη χορηγία του Αμερικανού φιλάνθρωπου Andrew Carnegie, με τη μορφή υποτροφιών Curie, της επέτρεψε να συγκροτήσει ερευνητική ομάδα. Το Πανεπιστήμιο του Παρισιού και το Ίδρυμα Pasteur συμφώνησαν να χρηματοδοτήσουν από κοινού ένα Ινστιτούτο Ραδίου. Η Marie θα διηύθυνε το τμήμα ραδιενέργειας και ένας γιατρός το ιατρικό.

Τον Φεβρουάριο του 1910 πέθανε ο Eugène Curie. Την ίδια χρονιά, με τον Debierne, η Marie απομόνωσε το ράδιο σε μεταλλική μορφή. Εξέδωσε την «Πραγματεία για τη Ραδιενέργεια» και πέτυχε να οριστεί διεθνές πρότυπο μέτρησης της ραδιενέργειας του ραδίου. Η μονάδα πήρε το όνομα curie.

Η Ακαδημία Επιστημών και η ήττα με δύο ψήφους

Τον Νοέμβριο του 1910 η Marie ζήτησε να εκλεγεί στην Ακαδημία Επιστημών, για την οποία υπήρχε μία κενή έδρα φυσικού. Ήταν η πρώτη γυναίκα που το προσπάθησε. Ο βασικός αντίπαλός της ήταν ο Édouard Branly, 66 ετών, γνωστός για την ασύρματη τηλεγραφία. Πολλοί Γάλλοι ένιωθαν ότι είχε αδικηθεί όταν ο Marconi πήρε Νόμπελ το 1909.

Η δεξιά και καθολική πλευρά υποστήριξε τον Branly. Ο συντηρητικός Τύπος επιτέθηκε στη Marie με ψευδοεπιστημονικές αναλύσεις του γραφικού χαρακτήρα και των χαρακτηριστικών του προσώπου της, και διέδωσε το ψέμα ότι ήταν Εβραία και όχι πραγματικά Γαλλίδα. Στις 23 Ιανουαρίου 1911 ο Branly εξελέγη με διαφορά δύο ψήφων.

Η Marie απάντησε όπως πάντα: ρίχτηκε στη δουλειά. Η Ακαδημία Επιστημών δεν τη δέχτηκε ποτέ. Η πρώτη γυναίκα που έγινε τακτικό μέλος της εκλέχτηκε το 1979, η Yvonne Choquet-Bruhat.

Η υπόθεση Langevin

Μετά τον Pierre, η Marie ανέπτυξε στενή σχέση με τον Paul Langevin, πρώην μαθητή του Pierre και διακεκριμένο φυσικό. Ο Langevin ήταν παντρεμένος, με τέσσερα παιδιά, και ο γάμος του είχε διαλυθεί: τον Ιούλιο του 1910 είχε φύγει από το σπίτι. Το καλοκαίρι του 1911 οι φήμες για τους δυο τους εξαπλώθηκαν και η σύζυγός του άρχισε διαδικασίες για νομικό χωρισμό.

Τον Οκτώβριο του 1911 η Marie ήταν στις Βρυξέλλες για το πρώτο συνέδριο Solvay. Εκεί, μαζί με περίπου 20 κορυφαίους φυσικούς, συζητούσαν πώς η σχετικότητα, τα κβάντα και τα ραδιενεργά άτομα αλλάζουν τη φυσική. Ήταν η μόνη γυναίκα. Εκείνες τις μέρες ο γαλλικός Τύπος έβαλε στα χέρια του ιδιωτικά γράμματα ανάμεσά τους, ή πλαστά που βασίστηκαν σε αυτά. Στις 4 Νοεμβρίου η εφημερίδα Le Journal έγραψε για τη σχέση τους με σκανδαλοθηρικό τόνο.

Όχλος στο Sceaux

Ο Τύπος δεν περιορίστηκε στη σχέση. Ξαναζωντάνεψε το ψέμα ότι ήταν Εβραία και τη χαρακτήρισε ξένη καταστροφέα οικογενειών. Ορισμένες εφημερίδες διέδωσαν ότι η σχέση είχε αρχίσει όσο ζούσε ο Pierre και ότι εκείνος αυτοκτόνησε από απόγνωση. Αυτό δεν ισχύει: ο Pierre σκοτώθηκε σε ατύχημα.

Όταν η Marie γύρισε στη Γαλλία, βρήκε έξω από το σπίτι της στο Sceaux έναν οργισμένο όχλο, που τρομοκρατούσε την 14χρονη Irène και την 7χρονη Ève. Η οικογένεια κατέφυγε σε σπίτι φίλων στο Παρίσι. Ο μαθηματικός Émile Borel, επιστημονικός διευθυντής της École Normale Supérieure, τις φιλοξένησε, ακόμα και όταν ο υπουργός Παιδείας τον απείλησε με απόλυση. Ο Langevin και ένας δημοσιογράφος που την είχε χλευάσει μονομάχησαν, χωρίς αιματοχυσία.

Στις 23 Νοεμβρίου 1911 ο Albert Einstein, που την είχε γνωρίσει στις Βρυξέλλες, της έγραψε ότι θαυμάζει το μυαλό, τη δύναμη και την ειλικρίνειά της, και ότι δεν πρέπει να διαβάζει όσα γράφει ο όχλος.

Το δεύτερο Νόμπελ στη Στοκχόλμη

Μέσα στον σάλο, η Marie έλαβε τηλεγράφημα: η Σουηδική Ακαδημία της απένειμε Νόμπελ Χημείας. Η αιτιολόγηση ανέφερε την ανακάλυψη του ραδίου και του πολωνίου, την απομόνωση του ραδίου και τη μελέτη της φύσης και των ενώσεών του. Ο Svante Arrhenius, μέλος της επιτροπής, της συνέστησε να μην παρευρεθεί ώσπου να ξεκαθαριστεί το όνομά της.

Πήγε. Στις 10 Δεκεμβρίου 1911 παρευρέθηκε στην τελετή, με την αδελφή της Bronisława και την Irène. Ο εκπρόσωπος της Ακαδημίας εξήγησε γιατί αξίζει δεύτερο βραβείο η ανακάλυψη του 1898: άλλαξε τη γνώση για το άτομο, άνοιξε νέους δρόμους στην ιατρική και βοήθησε να μετρηθεί η ηλικία της Γης. Επισήμανε ότι για πρώτη φορά στην ιστορία της χημείας ένα στοιχείο μετατρεπόταν σε άλλο.

Στο δείπνο είπε ότι το βραβείο τιμά και τον Pierre. Στην ομιλία της την επομένη, 11 Δεκεμβρίου, με τίτλο «Το ράδιο και οι νέες έννοιες στη χημεία», ξεκαθάρισε ότι τα δύο στοιχεία ανακαλύφθηκαν από τον Pierre σε συνεργασία μαζί της, και διεκδίκησε ότι η ίδια ήταν η πρώτη που είδε πως η ραδιενέργεια είναι ιδιότητα του ατόμου. Το πλήρες κείμενο της διάλεξης υπάρχει στην ιστοσελίδα των βραβείων Νόμπελ.

Η κατάρρευση του 1912

Το φορτίο ήταν βαρύ. Τον Ιανουάριο του 1912 η Marie πέρασε σχεδόν όλο τον μήνα σε ιδιωτική κλινική, καταχωρισμένη με ψεύτικο όνομα, με σοβαρή κατάθλιψη και οξεία πάθηση των νεφρών. Τον Μάρτιο χειρουργήθηκε στα νεφρά. Μετά ξεκουράστηκε μήνες σε σπίτι κοντά στο Παρίσι, που νοίκιασε ως Madame Sklodowska. Ένιωθε ανάξια του ονόματος του Pierre και απαγόρευσε ακόμα και στην Irène να της γράφει με το «Madame Curie».

Τον Ιούλιο πήγε στην Αγγλία, ως Sklodowska, και έμεινε το καλοκαίρι με τη φίλη και συνάδελφό της Hertha Ayrton, επίσης χήρα φυσικού και φυσικό η ίδια. Τον Οκτώβριο γύρισε στη Γαλλία, όχι στο Sceaux αλλά στο διαμέρισμα στο Παρίσι όπου θα έμενε ως το τέλος. Στις 3 Δεκεμβρίου 1912 έκανε την πρώτη καταχώριση σε εργαστηριακό τετράδιο μετά από σχεδόν 14 μήνες.

Η σκιά του σκανδάλου υποχώρησε. Η κυρία Langevin δεν είχε αναφέρει τη Marie στη συμφωνία χωρισμού. Τον Σεπτέμβριο του 1913 η Marie ταξίδεψε στην Αγγλία για να παραλάβει επίτιμο διδακτορικό από το Πανεπιστήμιο του Birmingham, πάλι με το όνομα Curie. Η σχέση της με τον Langevin δεν είχε συνέχεια, και αργότερα η εγγονή της Hélène παντρεύτηκε τον εγγονό του Michel.

Βαρσοβία 1913 και το Ινστιτούτο Ραδίου του Παρισιού

Το 1913 η Marie πήγε στη Βαρσοβία, όπου άνοιξε το πρώτο ραδιολογικό εργαστήριο της πόλης, στην Επιστημονική Εταιρεία. Η ίδια ορίστηκε επικεφαλής του, χωρίς να ζει στη Βαρσοβία.

Τον Αύγουστο του 1914 ολοκληρώθηκε το κτίριο του Ινστιτούτου Ραδίου στο Λατινικό Τέταρτο, σε δρόμο που είχε μόλις μετονομαστεί σε οδό Pierre-Curie. Η Marie δεν είχε προλάβει ακόμα να μεταφέρει εκεί το εργαστήριό της. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ξέσπασε αμέσως μετά και οι ερευνητές της επιστρατεύτηκαν.

Marie Curie στον πόλεμο: η μεταφορά του ραδίου

Στις 2 Σεπτεμβρίου 1914 έπεσαν τρεις γερμανικές βόμβες στο Παρίσι. Η γαλλική κυβέρνηση μετακόμισε στο Μπορντό. Όλο το ράδιο της Γαλλίας για έρευνα ήταν το ένα γραμμάριο του εργαστηρίου της Marie. Με εντολή της κυβέρνησης, το μετέφερε με το τρένο, μέσα σε βαρύ μολύβδινο κουτί, και το άφησε σε θυρίδα τράπεζας στο Μπορντό. Μετά γύρισε στο Παρίσι με στρατιωτικό τρένο. Η θέση της ήταν εκεί.

Την 1η Ιανουαρίου 1915 έγραψε στον Langevin ότι αποφάσισε να βάλει όλες της τις δυνάμεις στην υπηρεσία της υιοθετημένης πατρίδας της, αφού προς το παρόν δεν μπορούσε να κάνει τίποτα για την πολύπαθη πατρίδα της.

Οι «μικρές Curie» (petites Curies)

Η Marie κατάλαβε ότι οι ακτίνες Χ θα έσωζαν ζωές: θα έδειχναν σφαίρες, θραύσματα και σπασμένα κόκαλα χωρίς επικίνδυνες εξερευνητικές επεμβάσεις. Έπεισε την κυβέρνηση να της δώσει την εξουσία να στήσει τις πρώτες στρατιωτικές ακτινολογικές υπηρεσίες. Έγινε διευθύντρια της Υπηρεσίας Ακτινολογίας του Ερυθρού Σταυρού. Ζήτησε αυτοκίνητα και χρήματα από πλούσιους γνωστούς της, έπεισε αμαξωματοποιούς να τα μετατρέψουν σε φορτηγάκια και παρακάλεσε κατασκευαστές να δωρίσουν εξοπλισμό.

Στα τέλη Οκτωβρίου 1914 ήταν έτοιμο το πρώτο όχημα. Συνολικά εξόπλισε 20. Οι στρατιώτες τα αποκάλεσαν «petites Curies», «μικρές Curie». Έστησε επίσης περίπου 200 μόνιμες ακτινολογικές μονάδες στα νοσοκομεία πίσω από το μέτωπο. Εκτιμάται ότι πάνω από ένα εκατομμύριο τραυματίες εξετάστηκαν με ακτίνες Χ.

Η Marie Curie και η Irène στο μέτωπο

Η Marie είχε διδάξει ακτίνες Χ στη Σορβόννη, αλλά δεν είχε δουλέψει ποτέ με αυτές. Έμαθε οδήγηση, ανατομία, χρήση των μηχανημάτων και μηχανική αυτοκινήτου, ώστε να τα χειρίζεται η ίδια αν χρειαστεί. Πρώτη βοηθός της ήταν η 17χρονη Irène, που ήταν ώριμη και καλά καταρτισμένη. Το φθινόπωρο του 1914 πήγαν μαζί στο μέτωπο, με έναν στρατιωτικό γιατρό.

Για να προστατεύσει την κόρη της από το σοκ, η Marie δεν έδειχνε κανένα συναίσθημα και κατέγραφε προσεκτικά τα στοιχεία κάθε ασθενούς. Η Irène ακολούθησε το παράδειγμά της. Και οι δύο δούλευαν με ανεπαρκή θωράκιση. Μετά τον πόλεμο η Irène πήρε στρατιωτικό μετάλλιο. Η Marie δεν πήρε καμία επίσημη αναγνώριση, ίσως γιατί η υπόθεση Langevin δεν είχε ακόμα ξεχαστεί.

Από το 1916: 150 γυναίκες τεχνολόγοι και σωληνάρια ραδονίου

Η Marie και η Irène δεν μπορούσαν να κάνουν τα πάντα μόνες τους, και από το 1916 η Marie οργάνωσε μαθήματα στο Ινστιτούτο Ραδίου για γυναίκες ακτινολογικές βοηθούς. Εκπαιδεύτηκαν περίπου 150. Θεωρητικά θα βοηθούσαν γιατρούς, αλλά αρκετές δούλεψαν ανεξάρτητα.

Παράλληλα έστησε στρατιωτική υπηρεσία ακτινοθεραπείας. Το ράδιο εκπέμπει διαρκώς ραδόνιο, ένα ραδιενεργό αέριο. Η Marie το συγκέντρωνε κάθε 48 ώρες με ηλεκτρική αντλία και το έκλεινε σε λεπτά γυάλινα σωληνάρια, μήκους περίπου ενός εκατοστού. Τα έστελνε σε στρατιωτικά και πολιτικά νοσοκομεία. Οι γιατροί έβαζαν τα σωληνάρια μέσα σε βελόνες πλατίνας και τα τοποθετούσαν μέσα στο σώμα των ασθενών, στο σημείο της νόσου. Δούλευε μόνη της και χωρίς κατάλληλη προστασία από τους ραδιενεργούς ατμούς.

Τα μετάλλια, τα ομόλογα και το βιβλίο του 1919

Όταν η κυβέρνηση ζήτησε από τους πολίτες χρυσό και ασήμι, η Marie προσέφερε τα δύο μετάλλια Νόμπελ και όλα τα άλλα μετάλλιά της. Η Τράπεζα της Γαλλίας το αρνήθηκε. Η Marie αγόρασε πολεμικά ομόλογα με το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων των Νόμπελ.

Ο πόλεμος τελείωσε στις 11 Νοεμβρίου 1918, αλλά η δουλειά της συνεχίστηκε. Την άνοιξη του 1919 δίδαξε ακτινολογία σε Αμερικανούς στρατιώτες που περίμεναν πλοίο για την πατρίδα. Το καλοκαίρι συνόψισε την εμπειρία της στο βιβλίο «Η ακτινολογία στον πόλεμο». Το φθινόπωρο το εργαστήριό της στο Ινστιτούτο Ραδίου ήταν επιτέλους έτοιμο.

Η Αμερική και το γραμμάριο ραδίου του 1921

Τον Μάιο του 1920 η Marie έδωσε συνέντευξη στην Marie Mattingly Meloney, διευθύντρια αμερικανικού γυναικείου περιοδικού. Της είπε κάτι που εξέπληξε τη Meloney: οι ΗΠΑ είχαν περίπου 50 φορές περισσότερο ράδιο από το ένα γραμμάριο που διέθετε εκείνη, η ανακαλύπτρια του στοιχείου. Η Meloney ρώτησε τι θα ζητούσε αν είχε όλο τον κόσμο στη διάθεσή της. Η Marie απάντησε ότι θα ήθελε ένα ακόμα γραμμάριο.

Η Meloney οργάνωσε το «Marie Curie Radium Fund», έναν έρανο Αμερικανίδων που συγκέντρωσε 100.000 δολάρια. Η Marie έθεσε έναν όρο: να μη γραφτεί τίποτα για την υπόθεση Langevin. Οι εκδότες συμφώνησαν. Έφτασε στη Νέα Υόρκη στα μέσα Μαΐου 1921, με τις δύο κόρες της.

Στις 20 Μαΐου 1921, στην Ανατολική Αίθουσα του Λευκού Οίκου, ο πρόεδρος Warren Harding της παρέδωσε ένα χρυσό κλειδί για το μολύβδινο κιβώτιο με το γραμμάριο ραδίου, χωρισμένο σε δέκα σωληνάρια των 100 χιλιοστογράμμων, και ένα έγγραφο δωρεάς. Η Marie φορούσε το ίδιο μαύρο φόρεμα που είχε φορέσει στις δύο τελετές των Νόμπελ. Μέσα σε λίγες μέρες το δεξί της χέρι ήταν σε ανάρτηση, από τις χειραψίες.

Το Ινστιτούτο Ραδίου: ένα εργαστήριο-οικογένεια

Στο Pittsburgh η Marie επισκέφτηκε το εργοστάσιο που παρήγαγε ράδιο. Γύρισε στο Παρίσι με το ράδιο, ορυκτά, ακριβά όργανα και χρήματα για το Ινστιτούτο. Την ίδια χρονιά αρνήθηκε τη Λεγεώνα της Τιμής, όπως είχε κάνει ο Pierre το 1903, όταν είχε γράψει ότι δεν νιώθει ανάγκη παρασήμου αλλά εργαστηρίου. Το 1920 ιδρύθηκε το Ίδρυμα Curie, για να στηρίζει οικονομικά το ερευνητικό και το ιατρικό τμήμα του Ινστιτούτου.

Από το 1919 έως τον θάνατό της, οι ερευνητές του Ινστιτούτου δημοσίευσαν 483 εργασίες, 31 από τις οποίες ήταν δικές της. Το εργαστήριο είχε περίπου τρεις με τέσσερις δωδεκάδες ερευνητές. Η Marie ήξερε τη δουλειά του καθενός. Τους έλεγε «παιδιά» της. Κάθε πρωί, μόλις έφτανε, την περικύκλωναν οι ερευνητές και συχνά κάθονταν στα σκαλιά του στενού προθάλαμου να συζητήσουν. Στο προσωπικό υπήρχαν πάντα ξένοι, ιδιαίτερα Πολωνοί, και γυναίκες.

Το 1929 ο Salomon Rosenblum, με δείγμα ακτινίου που είχε παρασκευάσει η ίδια, έκανε μια ανακάλυψη που επιβεβαίωσε την κβαντική θεωρία. Το Ινστιτούτο έγινε ένα από τα λίγα παγκόσμια κέντρα ραδιενέργειας, μαζί με το Cavendish του Cambridge, το Kaiser Wilhelm του Βερολίνου και το Ινστιτούτο Ραδίου της Βιέννης.

Marie Curie και Albert Einstein: μια φιλία

Γνωρίστηκαν στις Βρυξέλλες το 1911 και έγιναν φίλοι. Μεταξύ 1911 και 1932 αντάλλαξαν περίπου 32 γράμματα, κυρίως για τη διεθνή επιστημονική συνεργασία. Το καλοκαίρι του 1913 έκαναν διακοπές μαζί, με τα παιδιά τους. Από το 1922 έως το 1934 η Marie υπηρέτησε στη Διεθνή Επιτροπή Πνευματικής Συνεργασίας της Κοινωνίας των Εθνών. Όταν έμαθε ότι ο Einstein είχε επίσης οριστεί μέλος, του έγραψε ότι η συμμετοχή και των δύο είναι απαραίτητη, αν θέλουν να προσφέρουν κάτι ουσιαστικό. Συναντήθηκαν στη Γενεύη το 1924, το 1927 και το 1930.

Μετά τον θάνατό της, ο Einstein μίλησε σε εκδήλωση μνήμης στο Μουσείο Roerich της Νέας Υόρκης. Είπε ότι η Marie Curie ήταν, από όλους τους διάσημους, ο μόνος άνθρωπος που η δόξα δεν είχε διαφθείρει. Για τον ίδιο τον Einstein έχουμε ξεχωριστό άρθρο, για τον θάνατο του Αϊνστάιν.

Οι τιμές που πήρε και αυτές που δεν πήρε

Στις 14 Φεβρουαρίου 1922 η Marie έγινε δεκτή στην Εθνική Ακαδημία Ιατρικής ως ελεύθερος εταίρος. Ήταν η πρώτη γυναίκα μέλος. Δεν είχε καν θέσει υποψηφιότητα. Η Ακαδημία Επιστημών, που την είχε απορρίψει το 1911, δεν την εξέλεξε ποτέ.

Πήρε μετάλλια και βραβεία από όλον τον κόσμο: το Μετάλλιο Davy (1903), το Matteucci (1904), το Elliott Cresson (1909), το Albert (1910), το Willard Gibbs και το John Scott (1921), το Cameron (1931). Ήταν μέλος της Σουηδικής Ακαδημίας Επιστημών (1910), της Ακαδημίας της Κρακοβίας (1909), της Αμερικανικής Φιλοσοφικής Εταιρείας (1910) και της Leopoldina (1932). Είχε αρνηθεί τη Λεγεώνα της Τιμής ήδη το 1910, όπως είχε κάνει και ο Pierre πριν από αυτήν.

Η Ακαδημία Επιστημών άνοιξε στις γυναίκες πολύ αργότερα. Το 1962 εξελέγη η Marguerite Perey, που είχε δουλέψει δίπλα στη Marie Curie και την Irène, ως η πρώτη γυναίκα αντεπιστέλλον μέλος.

Η Πολωνία πάντα: τα εγκαίνια του 1932

Η Marie είχε γίνει Γαλλίδα, αλλά ποτέ δεν έπαψε να νιώθει Πολωνή. Έμαθε στις κόρες της πολωνικά, προσέλαβε Πολωνίδες οικοδιδασκάλισσες και στο Ινστιτούτο του Παρισιού εκπαίδευσε Πολωνούς ερευνητές, ώστε να υπάρχει προσωπικό για το μελλοντικό ινστιτούτο της Βαρσοβίας. Το 1912 αρνήθηκε προσκλήσεις από την Πολωνία, ανάμεσά τους και μια αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον Henryk Sienkiewicz.

Το 1925 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος του Ινστιτούτου Ραδίου της Βαρσοβίας, με διευθύντρια την αδελφή της Bronisława Dłuska. Το 1929, σε δεύτερη περιοδεία της στις ΗΠΑ, με την υποστήριξη της Meloney, κατάφερε να εξοπλίσει το Ινστιτούτο. Στις 29 Μαΐου 1932 εγκαινιάστηκε. Η Marie δώρισε στο Ινστιτούτο ένα γραμμάριο ραδίου και φύτεψε ένα δέντρο στον κήπο. Το δέντρο ονομάζεται «Maria» και σήμερα προστατεύεται ως μνημείο της φύσης.

Εκείνο το ταξίδι ήταν το τελευταίο στην Πολωνία. Περπάτησε στην όχθη του Βιστούλα, όπου πήγαινε ως κορίτσι. Δύο χρόνια πριν πεθάνει, έγραψε σε επιστολή μια φράση από ένα παλιό τραγούδι της Κρακοβίας για τον ποταμό: όποιος σε αγάπησε δεν θα σε ξεχάσει ούτε στον τάφο. Πρόσθεσε ότι, όσο αφορά την ίδια, ισχύει.

Πώς αρρώστησε η Marie Curie

Τα προβλήματα υγείας άρχισαν το 1920, όταν διαπιστώθηκε διπλός καταρράκτης. Σήμερα ξέρουμε ότι η ακτινοβολία μπορεί να τον προκαλέσει. Η όρασή της χειροτέρεψε τόσο, ώστε έγραφε τις σημειώσεις των διαλέξεων με τεράστια γράμματα και χρειαζόταν τις κόρες της για οδηγούς. Μόνο μετά από τέσσερις επεμβάσεις μπόρεσε να ξαναδουλέψει με ακρίβεια και να οδηγήσει.

Την ίδια εποχή κανείς δεν καταλάβαινε πλήρως τους κινδύνους. Μέχρι τη δεκαετία του 1920 οι περισσότεροι πίστευαν ότι η χαμηλή ακτινοβολία ωφελεί: σκοτώνει μικρόβια και διεγείρει την ανάπτυξη. Στην αγορά κυκλοφορούσαν καλλυντικά με ράδιο και θόριο, όπως η κρέμα Tho-Radia. Το 1925 η Marie συμμετείχε σε επιτροπή της Ακαδημίας Ιατρικής που συνέστησε μολύβδινες ασπίδες και τακτικές εξετάσεις αίματος για όσους δούλευαν με ραδιενεργά υλικά. Στο Ινστιτούτο ζητούσε από το προσωπικό να κάνει τακτικά αιματολογικές εξετάσεις.

Η ίδια δεν πίστευε ότι οι ερευνητές κινδύνευαν όσο οι εργάτες της βιομηχανίας. Σε επιστολή του Νοεμβρίου 1920 προς την αδελφή της έγραψε ότι ίσως το ράδιο έχει κάποια σχέση με τα προβλήματά της, αλλά δεν μπορεί να το πει με βεβαιότητα.

Η τελευταία άνοιξη του 1934

Στις αρχές του 1934 είδε μία από τις μεγάλες επιτυχίες του ινστιτούτου της: η Irène και ο γαμπρός της Frédéric Joliot ανακάλυψαν την τεχνητή ραδιενέργεια. Θα έπαιρναν γι’ αυτήν το Νόμπελ Χημείας τον Δεκέμβριο του 1935. Η Marie δεν πρόλαβε το βραβείο, αλλά είδε την ανακάλυψη.

Υπήρχαν μέρες που ήταν πολύ άρρωστη για να πάει στο εργαστήριο. Τότε δούλευε στο σπίτι το χειρόγραφο του βιβλίου της «Ραδιενέργεια», που εκδόθηκε μετά τον θάνατό της, το 1935. Το Πάσχα του 1934 έκανε ένα τελευταίο ταξίδι με την αδελφή της Bronisława και επισκέφτηκε για τελευταία φορά τον κουνιάδο της Jacques Curie. Τον Μάιο έφυγε από το εργαστήριο στη μέση του απογεύματος, άρρωστη, και δεν ξαναγύρισε.

Στη διαθήκη της άφησε στο Ινστιτούτο Ραδίου το γραμμάριο ραδίου που της είχε δωρίσει η αμερικανική επιτροπή, για αποκλειστική χρήση του εργαστηρίου Curie.

4 Ιουλίου 1934: ο θάνατος της Marie Curie

Κανένας από τους ειδικούς που την εξέτασαν δεν μπορούσε να διαγνώσει το πρόβλημά της. Κάποιοι υποψιάστηκαν φυματίωση και συνέστησαν σανατόριο στην Ελβετία. Τελικά ένας ειδικός από τη Γενεύη διέγνωσε διαταραχή του αίματος, χωρίς θεραπεία. Η Marie μεταφέρθηκε στο σανατόριο Sancellemoz στο Passy, στην Άνω Σαβοΐα, και πέθανε στις 4 Ιουλίου 1934, στα 66 της. Την περιέθαλψαν η Irène και η Ève.

Ο διευθυντής του σανατορίου έγραψε ότι η αρρώστια ήταν απλαστική κακοήθης αναιμία με γρήγορη, πυρετική εξέλιξη. Ο μυελός των οστών δεν αντέδρασε, πιθανώς επειδή είχε τραυματιστεί από τη μακροχρόνια συσσώρευση ακτινοβολιών.

Ποια ακριβώς ακτινοβολία; Σήμερα δεν ξέρουμε. Οι ιστορικοί αναφέρουν τη χρόνια έκθεση στο ράδιο και τα ραδιενεργά υλικά, και ιδιαίτερα στις ακτίνες Χ των πολεμικών ετών, με ανεπαρκή προστασία.

Οι δύο τάφοι της Marie Curie

Στις 6 Ιουλίου 1934 η Marie θάφτηκε στο νεκροταφείο του Sceaux, στον οικογενειακό τάφο των Curie, όπου αναπαύονταν ήδη ο Pierre (από το 1906), η μητέρα του και ο πατέρας του.

Στις 20 Απριλίου 1995, με απόφαση του προέδρου François Mitterrand, τα λείψανα της Marie και του Pierre μεταφέρθηκαν στο Πάνθεον του Παρισιού, το εθνικό μαυσωλείο για τις πιο εξέχουσες προσωπικότητες της Γαλλίας. Η Marie έγινε η πρώτη γυναίκα που ενταφιάστηκε εκεί λόγω των δικών της επιτευγμάτων. Ο Mitterrand είπε ότι με αυτή τη μεταφορά η Γαλλία δεν αποδίδει απλώς τιμή: επιβεβαιώνει και την πίστη της στην επιστήμη.

Ευχήθηκε επίσης, εξ ονόματος της Γαλλίας, να προχωρήσει παντού στον κόσμο η ισότητα δικαιωμάτων γυναικών και ανδρών. Αν θέλεις να δεις και άλλους τόπους μνήμης, ξεκίνα από τη σελίδα με τους τάφους διασήμων.

Το φέρετρο με το μολύβι και οι μετρήσεις του 1995

Το φέρετρο της Marie ήταν επενδεδυμένο με μολύβι, κάτι που, σύμφωνα με δημοσιεύματα, δεν ήταν γνωστό ως το 1995. Πριν από τη μεταφορά, οι ειδικοί φοβούνταν ότι τα λείψανα θα εξέπεμπαν επικίνδυνη ακτινοβολία. Σύμφωνα με όσα μετέδωσε το περιοδικό Nature, οι μετρήσεις δεν έδειξαν επικίνδυνα επίπεδα ραδίου, και το γαλλικό Γραφείο Προστασίας από Ιονίζουσες Ακτινοβολίες κατέληξε ότι η Marie δεν μπορούσε να είχε εκτεθεί σε θανατηφόρα επίπεδα ραδίου όσο ζούσε.

Το εύρημα δεν λύνει το ζήτημα. Ορισμένοι συγγραφείς δίνουν γι’ αυτό μεγαλύτερο βάρος στις ακτίνες Χ των «μικρών Curie» παρά στο ράδιο. Δεν αποκλείεται όμως η υγεία της να επιβαρύνθηκε από περισσότερους παράγοντες.

Τα τετράδια που ακόμα ακτινοβολούν

Τα εργαστηριακά τετράδια της Marie από τη δεκαετία του 1890 είναι ακόμα ραδιενεργά. Φυλάσσονται σε κουτιά με επένδυση μολύβδου στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, και όποιος θέλει να τα δει πρέπει να υπογράψει δήλωση ευθύνης και να φορέσει προστατευτικό εξοπλισμό. Η αιτία είναι το ράδιο-226, με χρόνο ημιζωής περίπου 1.600 χρόνια.

Αυτό σημαίνει ότι η ραδιενέργεια που άφησε η Marie στις σελίδες της θα έχει μειωθεί στο μισό γύρω στο έτος 3500. Το ίδιο ισχύει και για πολλά προσωπικά της αντικείμενα. Στο Μουσείο Curie του Παρισιού, το γραφείο της διατηρείται όπως το άφησε. Το εργαστήριο που χρησιμοποιούσε με την Irène ξαναστήθηκε το 1981 και αποκαταστάθηκε από τη μόλυνση, επειδή ήταν υπερβολικά ραδιενεργό για να μπαίνει κανείς.

Οι κόρες της Marie Curie: η Irène και η Ève

Η Irène (1897–1956) ακολούθησε τη μητέρα της στην επιστήμη. Παντρεύτηκε τον Frédéric Joliot το 1926 και το 1935 πήραν μαζί το Νόμπελ Χημείας. Στη Στοκχόλμη, αντίθετα με τους γονείς της το 1903, έδωσαν και οι δύο ένα μέρος της διάλεξης. Η Irène πέθανε το 1956, στα 58, από λευχαιμία.

Η Ève (1904–2007) δεν έγινε επιστήμονας. Σπούδασε πιάνο και έγινε δημοσιογράφος. Το 1937 δημοσίευσε τη βιογραφία της μητέρας της, «Madame Curie», που μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες. Παντρεύτηκε τον Henry Labouisse, που το 1965 παρέλαβε το Νόμπελ Ειρήνης εξ ονόματος της UNICEF. Μετά τον θάνατό του, το 1987, η Ève χώρισε τον χρόνο της ανάμεσα στην Ελλάδα, το Παρίσι και τη Νέα Υόρκη. Πέθανε στη Νέα Υόρκη το 2007, στα 102 της.

Η οικογένεια Curie μετρά πέντε βραβεία Νόμπελ: δύο της Marie, ένα του Pierre, ένα της Irène και ένα του Frédéric.

Η κληρονομιά της Marie Curie

Το Ινστιτούτο Curie του Παρισιού και το Ινστιτούτο Ογκολογίας «Maria Skłodowska-Curie» της Βαρσοβίας συνεχίζουν να λειτουργούν ως κέντρα ιατρικής έρευνας. Το χημικό στοιχείο 96, το κιούριο, ονομάστηκε το 1944 προς τιμήν των Pierre και Marie Curie, με σύμβολο Cm. Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρηματοδοτεί, στο πλαίσιο του Horizon Europe, τις Δράσεις Marie Skłodowska-Curie, ένα από τα πιο ανταγωνιστικά προγράμματα υποτροφιών ερευνητών.

Το 2011 η Πολωνία και η Γαλλία ανακήρυξαν το Έτος της Marie Curie, με αφορμή τα 100 χρόνια από το Νόμπελ Χημείας. Για άλλες μεγάλες προσωπικότητες που έφυγαν, δες την ενότητα με τις ξένες προσωπικότητες. Για έναν ακόμα πρωτοπόρο της ίδιας εποχής, δες το άρθρο για τον θάνατο του Τέσλα.

Μύθοι και πραγματικότητα για τη Marie Curie

• «Ανακάλυψε το ράδιο μόνη της». Δεν ισχύει. Το πολώνιο και το ράδιο ανακαλύφθηκαν από τη Marie και τον Pierre, με τη συμμετοχή του Gustave Bémont στην ανακοίνωση του ραδίου. Η Marie ήταν εκείνη που ξεκίνησε την έρευνα και έκανε τη χημική απομόνωση. Η ίδια τόνισε στη Νόμπελ διάλεξή της ότι τα δύο στοιχεία ανακαλύφθηκαν από τον Pierre σε συνεργασία μαζί της.
• «Το πρώτο Νόμπελ ήταν για το ράδιο». Δεν ήταν. Το Νόμπελ Φυσικής του 1903 αφορούσε τα φαινόμενα ακτινοβολίας που είχε ανακαλύψει ο Becquerel. Το πολώνιο και το ράδιο τιμήθηκαν ρητά το 1911.
• «Πέθανε επειδή κουβαλούσε ράδιο στις τσέπες της». Η εικόνα είναι πολύ απλοποιημένη. Η αιτία θανάτου ήταν απλαστική αναιμία, και οι πηγές διαφωνούν για το ποια ακτινοβολία έπαιξε τον κύριο ρόλο. Οι μετρήσεις του 1995 δεν βρήκαν θανατηφόρο ράδιο στα λείψανά της.
• «Η βιογραφία της κόρης της λέει όλη την αλήθεια». Όχι. Η Ève Curie, κατά τους κριτικούς της, έκρυψε τη σχέση με τον Langevin και υποβάθμισε τις ταπεινώσεις που υπέστη η μητέρα της από τον Τύπο και το επιστημονικό κατεστημένο.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τη Marie Curie

• Η αυστριακή κυβέρνηση της χάρισε έναν τόνο κατάλοιπα από τα ορυχεία του St. Joachimsthal (σημερινό Jáchymov), που τα θεωρούσε άχρηστα.
• Το 1900, στο πρώτο διεθνές συνέδριο φυσικής του Παρισιού, οι Curie παρουσίασαν ότι το υλικό με ράδιο εκπέμπει φως.
• Ποτέ δεν κατάφερε να απομονώσει το πολώνιο, γιατί ο χρόνος ημιζωής του είναι μόνο 138 ημέρες.
• Δεν ξεπέρασε ποτέ το τρακ της διδασκαλίας, παρά τα σχεδόν 30 χρόνια που δίδασκε. Ο αρχισυντάκτης της Le Matin έγραψε ότι φοβόταν το κοινό, ενώ έπιανε καθημερινά ένα σωματίδιο ραδίου πιο επικίνδυνο από κεραυνό.
• Στις 3 Δεκεμβρίου 1912 έγραψε την πρώτη καταχώριση σε εργαστηριακό τετράδιο μετά από σχεδόν 14 μήνες.
• Το 1912, για να ξεφύγει από τον Τύπο, χρησιμοποίησε ψεύτικο όνομα στην κλινική και το πατρικό της επώνυμο στο ενοικιαζόμενο σπίτι.
• Η μονάδα curie ορίστηκε από τη ραδιενέργεια ενός γραμμαρίου ραδίου-226: 37 δισεκατομμύρια διασπάσεις το δευτερόλεπτο.
• Η εγγονή της, η Hélène, έγινε πυρηνική φυσικός και παντρεύτηκε τον Michel Langevin, εγγονό του Paul.
• Το γραμμάριο ραδίου που μετέφερε στο Μπορντό το 1914 ήταν όλο το ράδιο της Γαλλίας για έρευνα.

Χρονολόγιο της Marie Curie

• 7 Νοεμβρίου 1867: γεννιέται στη Βαρσοβία.
• 1876 και 1878: πεθαίνουν η αδελφή της Zofia και η μητέρα της.
• 1883: τελειώνει το γυμνάσιο με χρυσό μετάλλιο.
• 1886–1889: οικοδιδάσκαλος στο Szczuki.
• 1891: φτάνει στο Παρίσι και γράφεται στη Σορβόννη.
• 1893–1894: πτυχία φυσικής και μαθηματικών.
• 25 Ιουλίου 1895: παντρεύεται τον Pierre Curie.
• 12 Σεπτεμβρίου 1897: γεννιέται η Irène.
• 18 Ιουλίου και 26 Δεκεμβρίου 1898: ανακοίνωση πολωνίου και ραδίου.
• 25 Ιουνίου 1903: υποστηρίζει τη διδακτορική της διατριβή.
• Δεκέμβριος 1903: Νόμπελ Φυσικής, με τον Pierre και τον Becquerel.
• 6 Δεκεμβρίου 1904: γεννιέται η Ève.
• 19 Απριλίου 1906: σκοτώνεται ο Pierre.
• 5 Νοεμβρίου 1906: το πρώτο της μάθημα στη Σορβόννη.
• 1910: απομονώνει το ράδιο σε μεταλλική μορφή.
• 23 Ιανουαρίου 1911: χάνει με δύο ψήφους από την Ακαδημία Επιστημών.
• Νοέμβριος 1911: ξεσπά η υπόθεση Langevin.
• 10–11 Δεκεμβρίου 1911: παραλαβή του Νόμπελ Χημείας στη Στοκχόλμη.
• 1914–1918: οργανώνει τις ακτινολογικές υπηρεσίες του πολέμου.
• 20 Μαΐου 1921: παραλαμβάνει το γραμμάριο ραδίου στον Λευκό Οίκο.
• 14 Φεβρουαρίου 1922: γίνεται δεκτή στην Ακαδημία Ιατρικής.
• 29 Μαΐου 1932: εγκαίνια του Ινστιτούτου Ραδίου της Βαρσοβίας.
• 4 Ιουλίου 1934: πεθαίνει στο Passy.
• 20 Απριλίου 1995: μεταφορά στο Πάνθεον.

Για τους άλλους διάσημους που πέθαναν την ίδια δεκαετία, δες τους διάσημους που πέθαναν ανά χρονιά.

Συχνές ερωτήσεις