Ο Galileo Galilei (Γαλιλαίος Γαλιλέι, 1564–1642) ήταν Ιταλός αστρονόμος, φυσικός και μαθηματικός από την Πίζα. Το 1609–1610 έστρεψε ένα τηλεσκόπιο στον ουρανό και είδε βουνά στη Σελήνη, τέσσερα φεγγάρια γύρω από τον Δία και φάσεις στην Αφροδίτη. Το 1633 η Ιερά Εξέταση τον έκρινε «σφόδρα ύποπτο για αίρεση» και τον ανάγκασε να αποκηρύξει την κίνηση της Γης. Έζησε τα υπόλοιπα χρόνια του σε κατ’ οίκον περιορισμό, τα τελευταία τυφλός, και πέθανε στις 8 Ιανουαρίου 1642 στο Arcetri, κοντά στη Φλωρεντία, στα 77 του.^{[1], [2], [3]}

Γεννήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1564. Οι περισσότερες ιστορίες που κυκλοφορούν γι’ αυτόν είναι ή θρύλοι ή απλοποιήσεις: ο πύργος της Πίζας, το «Eppur si muove», ο ήρωας της επιστήμης που τον έκαψε, υποτίθεται, η Εκκλησία. Το άρθρο ακολουθεί τα έγγραφα και τις πηγές: τον πατέρα μουσικό, τα τρία παιδιά που δεν αναγνώρισε με το όνομά του, την κόρη μοναχή που του έγραφε γράμματα, τη διαμάχη για το αν υπήρξε πράγματι «ρητή απαγόρευση» το 1616, την ίδια τη δίκη, και τα εννέα χρόνια στο Arcetri. Όπου οι πηγές διαφωνούν, το λέω ρητά, και στο τέλος υπάρχει πίνακας με τις διαφωνίες. Τα αποσπάσματα από αγγλικά κείμενα είναι σε δική μου μετάφραση.

Πίζα, ο πατέρας μουσικός και οι σπουδές

Ο Galileo γεννήθηκε στην Πίζα, που τότε ανήκε στο Δουκάτο της Φλωρεντίας. Ο πατέρας του, ο Vincenzo Galilei, ήταν λαουτίστας, συνθέτης και μουσικοθεωρητικός. Η μητέρα του ήταν η Giulia Ammannati, και είχαν παντρευτεί το 1562. Ο Galileo ήταν το πρώτο από έξι παιδιά, και το μικρότερο ήταν ο Michelangelo.^[1] Η Britannica επιβεβαιώνει μόνο τα βασικά, τη γέννηση στις 15 Φεβρουαρίου 1564 στην Πίζα και τον πατέρα.^[4]

Από το 1575 ως το 1578 σπούδασε λογική στη μονή Vallombrosa. Το 1580 γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας για να πάρει πτυχίο ιατρικής, αλλά πέρασε στα μαθηματικά και στη φυσική φιλοσοφία.^[1] Ο Vincenzo Viviani, ο τελευταίος μαθητής του, είναι αυτός από τον οποίο προέρχεται η γνωστή ιστορία ότι ο νεαρός Galileo χρονομέτρησε με τον σφυγμό του τις κινήσεις ενός χάλκινου πολυελαίου στον καθεδρικό της Πίζας. Η Wikipedia τη μεταφέρει ως δημοφιλή πεποίθηση που βασίζεται στη βιογραφία του Viviani.^[1]

Υπάρχει και μια οικονομική πλευρά που σπάνια αναφέρεται. Οι γαμπροί της οικογένειας, δηλαδή οι άντρες των αδελφών του, ζήτησαν αργότερα νομικά μέσα για προίκες που δεν είχαν πληρωθεί.^[1] Η πηγή δεν δίνει περισσότερα για το ύψος των ποσών ή τις ημερομηνίες.

Πίζα, Πάδοβα και η Marina Gamba

Το 1589 πήρε την έδρα μαθηματικών στην Πίζα. Το 1592 πήγε στην Πάδοβα, όπου δίδαξε γεωμετρία, μηχανική και αστρονομία ως το 1610.^[1] Στα χρόνια της Πάδοβας ασχολήθηκε και με εφευρέσεις. Ανάμεσα στο 1595 και στο 1598 σχεδίασε και βελτίωσε τον γεωμετρικό και στρατιωτικό διαβήτη (compass), από τον οποίο παράχθηκαν πάνω από εκατό αντίτυπα. Πουλούσε τον διαβήτη προς 50 λίρες και ένα μάθημα χρήσης προς 120 λίρες. Δούλεψε επίσης ένα θερμοσκόπιο, πρόδρομο του θερμομέτρου.^[1]

Στη Βενετία γνώρισε τη Marina Gamba, κόρη του Andrea Gamba, που είχε γεννηθεί γύρω στο 1570. Η σχέση τους ξεκίνησε στις επισκέψεις του στη Βενετία, και εκείνη μετακόμισε αργότερα στο σπίτι του στην Πάδοβα. Δεν παντρεύτηκαν ποτέ. Απέκτησαν τρία παιδιά: τη Virginia, που γεννήθηκε στις 16 Αυγούστου 1600, τη Livia (1601–1659) και τον Vincenzo (1606–1649), έναν λαουτίστα που σπούδασε νομικά.^[5]

Κανένα από τα βαπτιστικά έγγραφα δεν ονομάζει τον Galileo πατέρα, και στο έγγραφο του Vincenzo γράφεται «πατέρας άγνωστος». Η Wikipedia δεν δίνει ρητή εξήγηση για το ότι δεν παντρεύτηκαν. Υποθέτει ότι η θέση του ως καθηγητή και οι φιλίες του με Βενετούς ευγενείς έκαναν ανεπιθύμητο να αναγνωριστεί επίσημα ως πατέρας. Το 1619, σε αίτημα που υπέβαλε, ο Galileo έγραψε ότι η Marina «δεν είχε παντρευτεί ποτέ».^[5] Ο Vincenzo έγινε αργότερα νόμιμος κληρονόμος του.^[1]

Το 1610, όταν ο Galileo έφυγε από την Πάδοβα για τη Φλωρεντία, πήρε μαζί τις δύο κόρες και άφησε πίσω τη Marina με τον μικρό Vincenzo, που τον ακολούθησε λίγα χρόνια αργότερα. Τις κόρες τις έβαλε στη συνέχεια σε μοναστήρι. Η Marina πέθανε στις 21 Αυγούστου 1612 στην Πάδοβα. Το 1619, στο ίδιο έγγραφο, ο Galileo δήλωσε ότι ήταν ήδη νεκρή.^[5] Η δική της πλευρά δεν υπάρχει στις πηγές που διάβασα.

1609–1610: το τηλεσκόπιο και το Sidereus Nuncius

Στις 25 Αυγούστου 1609 ο Galileo έδειξε ένα τηλεσκόπιο σε Βενετούς νομοθέτες. Στις 30 Νοεμβρίου 1609 παρατήρησε τη Σελήνη. Από τις 7 Ιανουαρίου 1610 κοίταξε τον Δία, και στις 15 Ιανουαρίου 1610 συμπέρανε ότι τα τέσσερα μεγαλύτερα από τα φωτεινά σημεία γύρω του κινούνται σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη.^[1]

Τις παρατηρήσεις τις εξέδωσε τον Μάρτιο του 1610 στη Βενετία στο μικρό βιβλίο Sidereus Nuncius (Ο Αστρικός Αγγελιοφόρος). Η Wikipedia του βιβλίου δίνει ως ημερομηνία έκδοσης τις 13 Μαρτίου 1610. Περιγράφει μια Σελήνη ατελή και με βουνά, εκατοντάδες άστρα που δεν φαίνονται με γυμνό μάτι, ανάμεσά τους και στον Γαλαξία, και τέσσερα αντικείμενα που κινούνται γύρω από τον Δία.^[6]

Το αφιέρωσε στον πρώην μαθητή του, τον Cosimo II de’ Medici, μεγάλο δούκα της Τοσκάνης, ελπίζοντας σε προστασία από τη Φλωρεντία. Τα τέσσερα φεγγάρια τα ονόμασε «Μεδικαίους αστέρες» προς τιμή των τεσσάρων αδελφών Medici. Το όνομα δεν επικράτησε, και σήμερα λέγονται φεγγάρια του Galileo (Galilean moons).^[6] Το βιβλίο τον βοήθησε να πάρει τη θέση του κύριου μαθηματικού και φιλοσόφου των Medici.^[6]

Η υποδοχή ήταν αντιφατική. Ο Johannes Kepler ήταν ο πρώτος αστρονόμος που τον στήριξε δημόσια, με ανοιχτή επιστολή τον Απρίλιο του 1610, και δημοσίευσε τη δική του επιβεβαίωση τον Αύγουστο. Ο Martin Horký, γραμματέας του Giovanni Antonio Magini, έγραψε φυλλάδιο που υποστήριζε ότι οι παρατηρήσεις προέρχονταν από κακούς φακούς και προσωπική φιλοδοξία. Η απάντηση σε αυτό ήταν αυστηρή. Κάποιοι κριτικοί ισχυρίστηκαν ότι το τηλεσκόπιο είχε ελάττωμα που δημιουργούσε ψεύτικα σημεία φωτός και αρνήθηκαν ότι υπάρχουν φεγγάρια.^[6] Εκείνη τη χρονιά παρατήρησε και ότι η Αφροδίτη έχει φάσεις, κάτι που αντέκρουε το πτολεμαϊκό μοντέλο.^[1]

Η Φλωρεντία, η Ρώμη και οι κηλίδες του Ήλιου

Το 1611 οι Ιησουίτες του Collegio Romano αναγνώρισαν τις ανακαλύψεις του, και το αστεροσκοπείο του Clavius τις επιβεβαίωσε. Στο γεύμα που οργάνωσε ο πρίγκιπας Federico Cesi το 1611 ο Galileo έγινε μέλος της Accademia dei Lincei, και σε αυτό το περιβάλλον πλάστηκε η λέξη «telescope».^[1] Ο ζωγράφος Cigoli έγινε φίλος του και ζωγράφισε μια ρεαλιστική Σελήνη, πιθανώς με δικό του τηλεσκόπιο.^[1]

Την ίδια περίοδο ξεκίνησε μια από τις πικρότερες διαμάχες του. Ο Ιησουίτης Christoph Scheiner παρατήρησε κηλίδες στον Ήλιο το 1611, και τρία γράμματα με το ψευδώνυμο «Apelles» τυπώθηκαν στο Augsburg στις 5 Ιανουαρίου 1612. Ο Galileo απάντησε με τα δικά του Letters on Sunspots. Το 1624 στη Ρώμη, η δουλειά του Galileo για τις κηλίδες εμφανίστηκε στο Il Saggiatore, και οι δύο άντρες κατηγόρησαν ο ένας τον άλλον για λογοκλοπή. Η Wikipedia δεν καταλήγει σε ποιον πρωτοανακάλυψε τις κηλίδες.^[7] Ο Scheiner βρισκόταν στη Ρώμη και το 1633. Στον φάκελο της δίκης υπάρχει σημείωμα ότι είχε εναντιωθεί στους Κοπερνικιστές, αλλά η επιρροή του στη δίκη δεν αποδεικνύεται.^[7]

1616: η προειδοποίηση του Bellarmine

Η σύγκρουση με την Εκκλησία πέρασε πρώτα από τη Γραφή και μετά από τα τηλεσκόπια. Στα τέλη του 1613 ο Benedetto Castelli διηγήθηκε στον Galileo μια συζήτηση στο πρωινό του Cosimo II στην Πίζα, όπου υπερασπίστηκε τον Κοπέρνικο απέναντι σε ενστάσεις από τη Γραφή. Ο Galileo απάντησε με μακρύ γράμμα, που το αναθεώρησε και το επέκτεινε το 1615 στην Επιστολή προς τη Μεγάλη Δούκισσα Christina. Υποστηρίζει ότι ο Θεός έγραψε και τη Γραφή και τη φύση, άρα δεν μπορούν να αντιφάσκουν, και ότι όταν η αίσθηση έρχεται σε σύγκρουση με μια παραδοσιακή ανάγνωση, πρέπει να ξανασκεφτούμε την ανάγνωση. Παραθέτει τη φράση του καρδινάλιου Baronio ότι η πρόθεση του Αγίου Πνεύματος είναι να μας διδάξει «πώς πηγαίνει κανείς στον ουρανό και όχι πώς πηγαίνει ο ουρανός» (σε δική μου μετάφραση). Το κείμενο εκδόθηκε μόλις το 1636 στο Strasbourg και απαγορεύτηκε στις καθολικές χώρες.^[8]

Τον Δεκέμβριο του 1615 ο Galileo ανακρίθηκε στη Ρώμη. Σύμφωνα με την Καθολική Εγκυκλοπαίδεια, το Ιερό Οφφίκιο έκρινε το κοπερνίκειο σύστημα «επιστημονικά ψευδές» και αντίθετο με τη Γραφή, και ο Galileo έλαβε εντολή να το αποκηρύξει.^[9] Στις 26 Φεβρουαρίου 1616 κλήθηκε στην κατοικία του καρδινάλιου Bellarmine και διατάχθηκε να εγκαταλείψει την κοπερνίκεια άποψη και να μην την «κρατά, διδάσκει ή υπερασπίζεται με κανέναν τρόπο».^[2] Στις 5 Μαρτίου 1616 διάταγμα της Congregation of the Index απαγόρευσε βιβλία που υποστήριζαν τον Κοπερνικισμό, χωρίς να ονομάζει τον Galileo, και το έργο του Κοπέρνικου ανεστάλη «μέχρι να διορθωθεί».^{[3], [9]}

Το ζήτημα που θα αποδειχθεί αποφασιστικό είναι τι ακριβώς ειπώθηκε εκείνη την ημέρα. Η Stanford Encyclopedia γράφει ότι είναι αμφισβητούμενο αν ακολούθησε «τυπική διαταγή» και παραπέμπει στον Fantoli (2005) και στο θέμα «The Disputed Injunction».^[3] Οι πηγές που άνοιξα δεν περιγράφουν το έγγραφο του φακέλου γύρω από το οποίο περιστρέφεται η διαμάχη, γι’ αυτό δεν παίρνω θέση και το αφήνω ως διαφωνία.

Ο Urban VIII και το Il Saggiatore

Το 1623 εκλέχτηκε πάπας ο Maffeo Barberini, ως Urban VIII, που είχε στηρίξει τον Galileo και την Accademia dei Lincei.^{[1], [10]} Την ίδια χρονιά, τον Οκτώβριο, κυκλοφόρησε στη Ρώμη το Il Saggiatore (Ο Ζυγιστής), αφιερωμένο στον νέο πάπα. Η υπόθεση είχε ξεκινήσει με το φυλλάδιο του Ιησουίτη Orazio Grassi το 1619 για τους κομήτες του 1618. Ο Mario Guiducci, μαθητής του Galileo, δημοσίευσε κριτική απάντηση που σε μεγάλο μέρος την είχε γράψει ο Galileo. Ο Grassi απάντησε με το ψευδώνυμο «Lothario Sarsio Sigensano» (Sarsi), και το Il Saggiatore ήταν η αντίκρουση, με επίθεση κυρίως στη μέθοδο έρευνας του Grassi.^[10]

Εκεί γράφει ότι η φιλοσοφία είναι γραμμένη στη γλώσσα των μαθηματικών, σε ένα βιβλίο που ονομάζει Σύμπαν, και ότι χωρίς γεωμετρία «περιπλανιέται κανείς σε σκοτεινό λαβύρινθο». Το βιβλίο επαινέθηκε ευρέως, και ο Urban VIII λέγεται ότι το διάβαζε στο δείπνο. Η διαμάχη όμως ξένισε μόνιμα πολλούς Ιησουίτες. Ο Galileo και οι φίλοι του πίστευαν ότι αυτό συνέβαλε στην τελική καταδίκη, αλλά η Wikipedia γράφει ότι τα στοιχεία δεν είναι οριστικά.^[10]

Υπάρχει ελληνική ματιά σε εκείνη την εποχή. Ο ιστορικός της επιστήμης Κώστας Γαβρόγλου έχει γράψει το θεατρικό Ο Πάπας του Γαλιλαίου, που αναπαριστά έξι συναντήσεις του Galileo με τον καρδινάλιο Barberini στο Βατικανό το 1624. Η παράσταση δόθηκε στην Αρχαία Ολυμπία τον Οκτώβριο του 2024 και το κείμενο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σόκολη.^[11] Το θεατρικό είναι δραματοποίηση και δεν αποτελεί ιστορική πηγή.

Το Dialogue του 1632

Η Wikipedia γράφει ότι ο Urban είχε δώσει άδεια να γραφτεί κείμενο για τον Κοπερνικισμό, με την προϋπόθεση ότι θα αντιμετωπίζεται ως υπόθεση.^[2] Το Dialogue Concerning the Two Chief World Systems τυπώθηκε στη Φλωρεντία από τον Giovanni Battista Landini το 1632, και το πρώτο αντίτυπο παραδόθηκε στον μεγάλο δούκα Ferdinando II στις 22 Φεβρουαρίου 1632.^[12] Ο αρχικός τίτλος ήταν Dialogue on the Tides και μετά Dialogue on the Ebb and Flow of the Sea, και το Ιερό Οφφίκιο ζήτησε να αφαιρεθούν οι αναφορές στις παλίρροιες.^[12]

Το βιβλίο είναι συζήτηση τριών ανθρώπων. Ο Salviati υπερασπίζεται την κοπερνίκεια θέση και μιλά με τη φωνή του Galileo. Ο Sagredo είναι ένας έξυπνος λαϊκός που αρχικά δεν παίρνει θέση. Ο Simplicio υπερασπίζεται τον Πτολεμαίο και τον Αριστοτέλη. Οι τρεις παίρνουν τα ονόματά τους από πραγματικά πρόσωπα: ο Salviati από τον Filippo Salviati, ο Sagredo από τον Giovanni Francesco Sagredo, και ο Simplicio από τον Lodovico delle Colombe και τον Cesare Cremonini.^[12] Το όνομα Simplicio έφερνε και την έννοια του απλοϊκού. Η υποστήριξη του Urban προς τον Galileo έσπασε, επειδή το δικό του επιχείρημα μπήκε στο στόμα του Simplicio.^[2]

Για το αν το βιβλίο είχε εγκριθεί σωστά, οι ιστορικοί διαφωνούν. Η Wikipedia γράφει ότι οι Langford και Seeger υποστηρίζουν ότι ο Urban και το Ιερό Οφφίκιο έδωσαν επίσημη άδεια, ενώ ο Youngson αποδίδει την έγκριση σε απροσεξία του λογοκριτή.^[2] Μετά από μήνες ο Urban απαγόρευσε την πώληση. Η Stanford γράφει ότι η εκτύπωση είχε ολοκληρωθεί στη Φλωρεντία ως τον Φεβρουάριο του 1632, και ότι το Ιερό Οφφίκιο απαγόρευσε τότε την πώληση, μετά από «εκτεταμένες διαπραγματεύσεις με τους λογοκριτές».^[3]

Η Τέταρτη Ημέρα του βιβλίου προτείνει ότι οι παλίρροιες αποδεικνύουν την κίνηση της Γης. Η Wikipedia του βιβλίου γράφει ότι το επιχείρημα αποτυγχάνει ως εξήγηση των παλιρροιών, επειδή είναι εσωτερικά ασυνεπές. Ο Galileo το αγαπούσε, και ο Einstein το θεωρούσε προϊόν της λαχτάρας του για μηχανική απόδειξη.^[12] Στη Stanford το επιχείρημα περιγράφεται ως δεχόμενο σκεπτικισμό ακόμη και από σύγχρονούς του.^[3] Ο Γαβρόγλου, στο βιβλίο του του 2025, το χαρακτηρίζει επίσης ως ανεπαρκώς θεμελιωμένο.^[13]

Η δίκη του 1633

Στα τέλη του 1632 ο Galileo κλήθηκε στη Ρώμη. Τον Ιανουάριο του 1633 έκανε το ταξίδι ενώ ήταν πολύ άρρωστος.^[3] Ο Urban συγκρότησε επιτροπή για να εξετάσει το Dialogue, και εκείνη αποφάνθηκε εναντίον του. Η σύνθεσή της δεν δίνεται στις πηγές μου. Η ομάδα των θεολόγων του 1633 αποτελούνταν από τον Melchior Inchofer, τον Agostino Oreggi και τον Zaccaria Pasqualigo.^[2]

Από τον Απρίλιο ως τον Ιούνιο κλήθηκε σε ακρόαση τέσσερις φορές, και η τελευταία ήταν στις 21 Ιουνίου.^[3] Η Wikipedia γράφει ότι ανακρίθηκε «υπό την απειλή σωματικού βασανισμού».^[2] Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια του 1909 δεν αναφέρει απειλή, και χαρακτηρίζει «εντελώς αναληθές» ότι βασανίστηκε. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, που παραπέμπει στον von Gebler, πέρασε περίπου είκοσι δύο ημέρες μέσα σε κτίρια του Ιερού Οφφικίου, σε διαμέρισμα ενός αξιωματούχου και όχι σε κελί με κάγκελα.^[9] Οι δύο εκδοχές δεν συμβιβάζονται ακριβώς: το ότι κάποιος δεν βασανίστηκε δεν αποκλείει να του έδειξαν ότι θα μπορούσε.

Ο Alfavita παρουσιάζει το βιβλίο του Κώστα Γαβρόγλου Η δίκη του Γαλιλαίου (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2025). Το βιβλίο υποστηρίζει ότι η σύγκρουση δεν ήταν απλώς επιστήμη εναντίον θρησκείας, αλλά είχε πολιτικές, κοινωνικές και θεολογικές διαστάσεις και εσωτερικές εντάσεις μέσα στην Εκκλησία. Κατά τον Γαβρόγλου, οι επιλογές του ίδιου του Galileo συνέβαλαν στην έκβαση: οι προσωπικές διαμάχες με τους Ιησουίτες και άλλους επιστήμονες, η πολιτική αφέλεια ή υπερβολική αυτοπεποίθηση απέναντι στον φίλο του πάπα, η παρανάγνωση θεολογικών κειμένων. Παρουσίασε τις ιδέες του ως βεβαιότητες και όχι ως υποθέσεις, ενώ δεν είχε αποφασιστικές αποδείξεις.^[13] Είναι η ερμηνεία ενός ιστορικού και όχι κοινή θέση.

Υπάρχει και εντελώς διαφορετική ανάγνωση. Ο Redondi υποστήριξε το 1983 ότι ο κύριος λόγος της καταδίκης ήταν η επίθεση του Galileo στην αριστοτελική ύλη και στην μετουσίωση του άρτου, και όχι ο Κοπερνικισμός. Στο αρχείο του Βατικανού βρήκε μια ανώνυμη καταγγελία με την ένδειξη «G3». Οι περισσότεροι ειδικοί απέρριψαν τη θέση, αν και ο Michael White την υποστήριξε το 2007. Η Stanford γράφει ότι δεν έχει βρει μεγάλη υποστήριξη.^{[2], [3]}

Στις 22 Ιουνίου 1633 οδηγήθηκε στη Santa Maria sopra Minerva και γονάτισε ενώ διαβαζόταν η καταδίκη.^[3] Κρίθηκε «σφόδρα ύποπτος για αίρεση». Η ποινή ήταν φυλάκιση στο Ιερό Οφφίκιο όσο αυτό ήθελε, που μετατράπηκε την επόμενη ημέρα σε κατ’ οίκον περιορισμό ισόβια. Το Dialogue απαγορεύτηκε και απαγορεύτηκε η έκδοση οποιουδήποτε έργου του.^[2] Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια προσθέτει ότι έπρεπε να απαγγέλλει επτά μετανοητικούς ψαλμούς κάθε εβδομάδα επί τρία χρόνια, και ότι η απόφαση δεν είχε την υπογραφή του πάπα.^[9]

Η αποκήρυξη και το «Eppur si muove»

Την ίδια ημέρα ο Galileo απήγγειλε και υπέγραψε επίσημη αποκήρυξη, που ξεκινά με τα λόγια «Έχω κριθεί σφόδρα ύποπτος για αίρεση».^[3] Έπρεπε να «αποκηρύξει, καταραστεί και απεχθανθεί» τις απόψεις του.^[14]

Η φράση «Eppur si muove» («κι όμως κινείται»), που λέγεται ότι ψιθύρισε μετά, είναι θρύλος. Η Wikipedia γράφει ότι δεν υπάρχει καμία απόδειξη και ότι η πρώτη καταγραφή έρχεται έναν αιώνα μετά τον θάνατό του. Ο πίνακας των δεκαετιών του 1640 που τη δείχνει γραμμένη σε τοίχο φυλακής και αποδίδεται στον Murillo ήταν κατά τον Mario Livio πιθανότατα αντίγραφο φλαμανδικού πίνακα του 1837. Ο Stillman Drake είχε υποστηρίξει ότι η φράση αποδιδόταν στον Galileo ήδη πριν πεθάνει.^{[1], [14]} Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια τη χαρακτηρίζει «αναγνωρισμένη μυθοπλασία» χωρίς καταγραφή για περισσότερο από έναν αιώνα.^[9] Και ένα ελληνικό ορθόδοξο περιοδικό, Τα Κρίνα, γράφει ότι δεν την είπε ποτέ. Η πηγή αυτή έχει εμφανή λάθη, γι’ αυτό δεν την αξιοποιώ πέρα από αυτό.^[15]

Το δημοσίευμα του ΑΠΕ-ΜΠΕ το 2026 σημειώνει ότι ο Galileo δεν φυλακίστηκε ούτε εκτελέστηκε, και θυμίζει τον Giordano Bruno, που κάηκε στην πυρά το 1600 επειδή υποστήριζε τον Κοπέρνικο.^[11]

Σιένα και Arcetri: ο κατ’ οίκον περιορισμός

Η φυλάκιση που ορίστηκε στις 22 Ιουνίου 1633 μετατράπηκε την επόμενη ημέρα σε κατ’ οίκον περιορισμό για όλη τη ζωή του.^[2] Η Stanford γράφει ότι κρατήθηκε πρώτα στην κατοικία του αρχιεπισκόπου της Σιένα, και από τον Δεκέμβριο του 1633 στη βίλα του στο Arcetri, όπου έζησε ως το τέλος.^[3] Η Wikipedia του Galileo λέει ότι έμεινε με τον φιλικό αρχιεπίσκοπο Ascanio Piccolomini και ότι γύρισε στη βίλα του στο Arcetri το 1634. Η διάρκεια της διαμονής στη Σιένα δεν δίνεται.^[1] Οι δύο πηγές διαφέρουν κατά λίγους μήνες στο πότε έφτασε στο Arcetri.

Πώς ήταν ο περιορισμός; Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια τον περιγράφει ως παραμονή σε σπίτια φίλων, «άνετα και συνήθως πολυτελή», και υποστηρίζει ότι δεν ήταν «κρατούμενος» με την αυστηρή έννοια.^[9] Είναι η καθολική θέση του 1909, γραμμένη για να απαντήσει σε μύθους. Οι υπόλοιπες πηγές μου δεν περιγράφουν συγκεκριμένους όρους, δηλαδή ποιον μπορούσε να δει ή πού μπορούσε να πάει, και δεν θα επινοήσω λεπτομέρειες. Το Istituto e Museo di Storia della Scienza αναφέρει μόνο ότι, λόγω της κακής υγείας του, του επιτράπηκε να δέχεται νεότερους μελετητές στο σπίτι.^[16] Η Wikipedia γράφει ότι του επιτράπηκε να ταξιδέψει στη Φλωρεντία για ιατρική συμβουλή.^[1]

Η Maria Celeste και η Livia

Η Virginia Gamba γεννήθηκε στις 16 Αυγούστου 1600 στην Πάδοβα. Λίγο μετά τα δέκατα τρίτα γενέθλιά της ο Galileo την έβαλε στη μονή San Matteo, και εκεί πήρε το όνομα Maria Celeste.^[17] Από τα γράμματα που έγραψε στον πατέρα της ανάμεσα στο 1623 και στο 1633, βρέθηκαν 124 ανάμεσα στα χαρτιά του μετά τον θάνατό του. Οι δικές του απαντήσεις έχουν χαθεί.^[17] Η Dava Sobel στηρίχθηκε σε αυτά για το βιβλίο Galileo’s Daughter (1999) και επιμελήθηκε την αγγλική έκδοση Letters to Father (2001).^[17]

Η Maria Celeste πέθανε στις 2 Απριλίου 1634, στα 33 της, από δυσεντερία, λίγο μετά την επιστροφή του πατέρα της στο Arcetri ως καταδικασμένου. Η Wikipedia του Galileo γράφει ότι είναι θαμμένη μαζί του στη Santa Croce.^{[1], [17]} Η Stanford σημειώνει ότι εκείνη τη χρονιά πέθανε η μεγαλύτερη κόρη του και ότι άρχισε περίπου τότε το τελευταίο του βιβλίο.^[3]

Η αδελφή της, η Livia (1601–1659), έγινε μοναχή με το όνομα Arcangela και ήταν άρρωστη τον περισσότερο καιρό της ζωής της.^{[1], [5]} Για τον γιο, τον Vincenzo, ξέρουμε ότι νομιμοποιήθηκε ως κληρονόμος του και ότι έζησε ως το 1649, επτά χρόνια μετά τον πατέρα του.^{[1], [5]} Οι πηγές που διάβασα δεν λένε περισσότερα για τη σχέση του με τα παιδιά του μετά τη δίκη.

Τα τελευταία χρόνια: τύφλωση, Two New Sciences και επισκέπτες

Το 1638 έγινε εντελώς τυφλός, και αναπτύχθηκαν επίσης μια επώδυνη κήλη και αϋπνία.^[1] Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια δίνει ως έτος της τύφλωσης το 1637, και το Istituto e Museo di Storia della Scienza γράφει «ως το 1638».^{[9], [16]} Η διαφορά είναι ένας χρόνος, αλλά δείχνει πόσο εύκολα αλλάζουν οι ημερομηνίες από πηγή σε πηγή.

Την ίδια χρονιά, το 1638, κυκλοφόρησε το τελευταίο του βιβλίο, τα Discorsi, γνωστά ως Two New Sciences. Τυπώθηκε στο Leiden από τον Lodewijk Elzevir, επειδή η εξουσία της Ιεράς Εξέτασης είχε μικρότερο βάρος στην Ολλανδία, μετά από ανεπιτυχείς προσπάθειες στη Γαλλία, στη Γερμανία και στην Πολωνία. Το αφιέρωσε στον Κόμη της Noailles.^[18] Δεν γνωρίζω από τις πηγές μου πώς βγήκε το χειρόγραφο από την Ιταλία, και η Wikipedia του βιβλίου δεν το αναφέρει.

Το βιβλίο εξετάζει την αντοχή των υλικών, την ομαλή και την επιταχυνόμενη κίνηση, την πτώση των σωμάτων και την κίνηση βλημάτων. Για την πτώση, η Τρίτη Ημέρα περιγράφει δοκιμή με μπάλα σε κεκλιμένο ξύλινο επίπεδο, που τη χρονομετρούσε ένα υδραυλικό ρολόι. Αντίτυπα έφτασαν στα βιβλιοπωλεία της Ρώμης τον Ιανουάριο του 1639 και εξαντλήθηκαν γρήγορα. Οι ιστορικοί το θεωρούν πρόδρομο των νόμων του Newton, και ο μαθηματικός Alfréd Rényi το χαρακτήρισε το σημαντικότερο βιβλίο μαθηματικών εδώ και πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια. Τον 20ό αιώνα ο Alexandre Koyré αμφισβήτησε τα πειράματα, αλλά μεταγενέστερες επαναλήψεις τα στήριξαν.^[18]

Οι επισκέπτες ήταν λίγοι αλλά σημαντικοί. Από τον Ιανουάριο του 1639 μετακόμισε στο σπίτι του στο Arcetri ο Vincenzo Viviani, για να τον βοηθά στις μελέτες του, και το 1641 ήρθε ο Evangelista Torricelli. Ο Viviani ήταν ο τελευταίος μαθητής του Galileo.^{[16], [19]} Το καλοκαίρι του 1638 τον επισκέφθηκε, κατά την πηγή, και ο νεαρός Άγγλος ποιητής John Milton, που βρισκόταν στη Φλωρεντία από τον Ιούλιο ως τον Σεπτέμβριο και ήταν περίπου τριάντα ετών. Ο Galileo ήταν τότε περίπου εβδομήντα επτά, τυφλός και υπό περιορισμό. Το Florentine γράφει ότι ο Milton συγκινήθηκε από τη συνάντηση και αργότερα αναφέρθηκε στον Galileo ως «Τοσκανό καλλιτέχνη» στον Χαμένο Παράδεισο.^[20] Η πηγή δεν λέει πού έγινε η συνάντηση ούτε πώς τεκμηριώνεται.

Ο θάνατος

Ο Galileo πέθανε στις 8 Ιανουαρίου 1642, Τετάρτη, «την τέταρτη ώρα της νύχτας», στο Arcetri, στα 77 του.^{[4], [16]} Η Stanford προσθέτει ότι υπάρχουν προβλήματα με την ημερομηνία θανάτου, για λόγους ημερολογίου.^[3] Προηγήθηκαν δύο μήνες ασθένειας με παρατεταμένο πυρετό και καρδιακούς παλμούς, σύμφωνα με την αφήγηση του Viviani.^[16] Η αιτία θανάτου δεν δηλώνεται επίσημα σε καμία από τις πηγές που άνοιξα· μόνο τα συμπτώματα. Τα Κρίνα δίνουν ηλικία 78, που δεν συμφωνεί με τις υπόλοιπες πηγές και δεν την ακολουθώ.^[15] Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια σημειώνει ότι πέθανε «υπό την ποινή της φυλάκισης».^[9]

Ο τάφος στη Santa Croce

Το 1642 το σώμα του τοποθετήθηκε σε «ένα μικρό δωμάτιο δίπλα στο παρεκκλήσι των Αγίων Κοσμά και Δαμιανού» της βασιλικής Santa Croce στη Φλωρεντία. Εκκλησιαστικές αρχές είχαν αντιρρήσεις προς τον μεγάλο δούκα Ferdinando II για μνημείο, επειδή ο Galileo είχε καταδικαστεί ως «σφόδρα ύποπτος για αίρεση».^[21] Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια γράφει ότι ο Urban VIII δεν επέτρεψε μνημείο, αλλά έστειλε ευλογία, και ότι θάφτηκε σε καθαγιασμένο έδαφος.^[9] Η Stanford γράφει ότι ο τόπος ταφής ήταν αφανής ως την επανταφή του το 1737.^[3]

Το μνημείο εγκαινιάστηκε το 1737, στο τέλος της βασιλείας του Gian Gastone, και δέχτηκε τα λείψανα του Galileo και του Viviani.^[21] Η Wikipedia του Viviani γράφει ότι τα χρήματα για το μνημείο τα άφησε ο Viviani, και ότι η Εκκλησία επέτρεψε τελικά την επανταφή.^[19] Ο Viviani είχε χαράξει τη ζωή και τα επιτεύγματα του Galileo στα λατινικά σε μεγάλες πέτρινες περγαμηνές στην πρόσοψη του σπιτιού του στη Φλωρεντία, που έγινε γνωστό ως Palazzo dei Cartelloni.^[19] Η Maria Celeste είναι θαμμένη μαζί του, κατά τη Wikipedia του Galileo.^[1]

Το Museo Galileo φυλάσσει με αριθμό καταλόγου 2432 το «μεσαίο δάκτυλο του δεξιού χεριού του Galileo». Οι πηγές που άνοιξα δεν λένε πότε αφαιρέθηκε ούτε πώς φυλάχτηκε.^[21]

Τι άφησε πίσω του

Ισχύει έως τον Οκτώβριο του 2026 και μπορεί να αλλάξει. Τα παρακάτω για τη στάση της Εκκλησίας βασίζονται στις πηγές που διάβασα· δεν έλεγξα αν υπάρχουν νεότερες δηλώσεις ή εκδόσεις.

Η απαγόρευση δεν έσβησε από τη μια μέρα στην άλλη. Το 1758 η Εκκλησία έπαψε να απαγορεύει γενικά τα βιβλία που υποστηρίζουν τον ηλιοκεντρισμό, χωρίς να ακυρώσει ρητά τις αποφάσεις του 1633. Το Dialogue και το De revolutionibus δεν εμφανίζονται στην επόμενη έκδοση του Καταλόγου που ακολούθησε, εκείνη του 1835.^[2]

Η σύγχρονη επανεξέταση ξεκίνησε το 1979, όταν ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ εξέφρασε την ελπίδα να μελετήσουν θεολόγοι και ιστορικοί την υπόθεση σε βάθος. Το 1981 συστάθηκε διεπιστημονική επιτροπή, που δεν έφτασε σε οριστικό αποτέλεσμα. Η ομιλία του 1992 θεωρείται, σύμφωνα με τη Wikipedia, ασαφής, και δημοσιεύτηκε στη L’Osservatore Romano στις 4 Νοεμβρίου 1992.^[2]

Οι πιο έντονες επικρίσεις προέρχονται από ανθρώπους με σχέση με την Εκκλησία. Ο ιησουίτης αστρονόμος George Coyne γράφει ότι ο Πάπας απέδωσε το σφάλμα στους θεολόγους της εποχής, που δεν διέκριναν ανάμεσα στη Γραφή και στην ερμηνεία της, και ότι η έκθεση του καρδινάλιου Poupard μιλά για «τραγική αμοιβαία ακατανοησία».^[22] Η έκθεση λέει επίσης ότι η καταδίκη του 1633 «δεν ήταν αμετάκλητη».^[22] Ο ιστορικός Annibale Fantoli σημειώνει ότι η επιτροπή «ποτέ δεν αποδέχτηκε ούτε απέρριψε» τις δημοσιεύσεις που ανέφερε, και ότι η βαρύτητα μετατοπίστηκε προς τους θεολόγους.^[23] Σε αυτή την ανάγνωση, το 1992 δεν «έκλεισε» το ζήτημα με τρόπο που να ικανοποιεί όλους.

Στην Ελλάδα η δίκη ξαναμπήκε στη δημόσια συζήτηση πρόσφατα. Ο Κώστας Γαβρόγλου κυκλοφόρησε το 2025 το βιβλίο Η δίκη του Γαλιλαίου από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,^[13] και το θεατρικό του Ο Πάπας του Γαλιλαίου παρουσιάστηκε στις αρχές του 2026.^[11] Είναι ερμηνείες και δραματοποίηση, όχι πηγές για τα γεγονότα.

Κριτική και σημεία όπου οι πηγές διαφωνούν

Η υπόθεση Galileo έχει συσσωρεύσει περισσότερους θρύλους από τα περισσότερα ιστορικά πρόσωπα. Στον πίνακα βάζω δίπλα δίπλα όσα βρήκα να συγκρούονται, με την πηγή της κάθε εκδοχής.

Τρία σημεία θέλουν και σχόλιο. Το επιχείρημα των παλιρροιών στο Dialogue είναι αδύναμο και θεωρείται σήμερα λάθος, όπως γράφει η Wikipedia του βιβλίου και σημειώνει και ο Alfavita.^{[12], [13]} Η φράση «Eppur si muove» δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως γεγονός.^[2] Και η καταγωγή των ιστοριών για τον πύργο της Πίζας και το λυχνάρι στον καθεδρικό ανάγεται στη βιογραφία του Viviani, όπου οι περισσότεροι ιστορικοί τις θεωρούν υπερβολές.^{[1], [19]}

Λιγότερο γνωστά, τιμές και χρονολόγιο

• Ο Viviani χάραξε τη ζωή και τα επιτεύγματά του σε λατινικές επιγραφές στην πρόσοψη του σπιτιού του στη Φλωρεντία, γνωστού ως Palazzo dei Cartelloni.^[19]
• Το μεσαίο δάκτυλο του δεξιού χεριού του φυλάσσεται στο Museo Galileo, με αριθμό καταλόγου 2432.^[21]
• Το Letter to the Grand Duchess Christina γράφτηκε το 1615 και τυπώθηκε μόλις το 1636 στο Strasbourg.^[8]
• Ο Christoph Scheiner αρχικά δημοσίευσε τις παρατηρήσεις του για τις κηλίδες του Ήλιου με το ψευδώνυμο «Apelles», και η διαμάχη προτεραιότητας με τον Galileo περιλάμβανε κατηγορία λογοκλοπής.^[7]
• Για το Two New Sciences, ο μαθηματικός Alfréd Rényi είπε ότι είναι το σημαντικότερο βιβλίο μαθηματικών εδώ και πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια.^[18]

Συχνές ερωτήσεις για τον Galileo Galilei

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Wikipedia — Galileo Galilei
2. Wikipedia — Galileo affair
3. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Galileo Galilei
4. Britannica — Galileo Galilei
5. Wikipedia — Marina Gamba
6. Wikipedia — Sidereus Nuncius
7. Wikipedia — Christoph Scheiner
8. Wikipedia — Letter to the Grand Duchess Christina
9. Catholic Encyclopedia (1909) — Galileo Galilei
10. Wikipedia — The Assayer
11. ΣΚΑΪ / ΑΠΕ-ΜΠΕ — Μια επιστημονική διαμάχη για τους ουρανούς (10 Ιανουαρίου 2026)
12. Wikipedia — Dialogue Concerning the Two Chief World Systems
13. Alfavita — Η δίκη του Γαλιλαίου: Μια νέα ματιά σε ένα ιστορικό ορόσημο (18 Μαΐου 2025)
14. Wikipedia — Trial of Galileo
15. Τα Κρίνα, τεύχος 390 (Οκτώβριος 2020), σ. 10 — Ο Γαλιλαίος και η Εκκλησία
16. Istituto e Museo di Storia della Scienza — Arcetri
17. Wikipedia — Maria Celeste
18. Wikipedia — Two New Sciences
19. Wikipedia — Vincenzo Viviani
20. The Florentine — John Milton and Galileo (2017)
21. Museo Galileo — The monumental tomb of Galileo
22. George V. Coyne — The Church’s Most Recent Attempt to Dispel the Galileo Myth
23. Annibale Fantoli — Galileo and the Catholic Church (1992)