Ο Richard Feynman (Ρίτσαρντ Φάινμαν, 1918–1988) ήταν Αμερικανός θεωρητικός φυσικός. Μοιράστηκε το Nobel Φυσικής του 1965 για τη δουλειά του στην κβαντική ηλεκτροδυναμική και έγινε γνωστός σε όλο τον κόσμο με τα διαγράμματα που φέρουν το όνομά του, με τα βιβλία των ιστοριών του και με τα μαθήματα που έδωσε στο Caltech. Το 1986, ως μέλος της επιτροπής για το Challenger, έδειξε σε τηλεοπτική ακρόαση ότι το ελαστικό των O-rings χάνει την ελαστικότητά του στο κρύο και έγραψε ένα ξεχωριστό παράρτημα, που κλείνει με τη φράση: «Για μια επιτυχημένη τεχνολογία, η πραγματικότητα πρέπει να προηγείται των δημοσίων σχέσεων, γιατί η φύση δεν μπορεί να εξαπατηθεί». Πέθανε στις 15 Φεβρουαρίου 1988 στο Λος Άντζελες, στα 69 του, ύστερα από χρόνια με σπάνιες μορφές καρκίνου.^{[1], [2], [3]}

Γεννήθηκε στις 11 Μαΐου 1918 στο Queens της Νέας Υόρκης. Η εικόνα του παιχνιδιάρη που έπαιζε μπόγκος και άνοιγε χρηματοκιβώτια είναι αληθινή, αλλά είναι ένα μέρος της ιστορίας. Το άρθρο ακολουθεί και τα υπόλοιπα: τον έρωτα για μια γυναίκα που πέθαινε από φυματίωση, το Los Alamos και το γράμμα που έγραψε σε μια νεκρή, τον δεύτερο γάμο που τελείωσε με κατηγορίες για βία, τον φάκελο του FBI, τις κριτικές για το πώς μιλούσε για τις γυναίκες και τις εβδομάδες στην Ουάσιγκτον το 1986, όπου η δική του εκδοχή της ιστορίας δεν είναι η μόνη. Πολλά από όσα κυκλοφορούν για τον Feynman λέγονται διαφορετικά από πηγή σε πηγή· όπου γίνεται αυτό το λέω ρητά, και στο τέλος υπάρχει πίνακας με τις διαφωνίες. Τα αποσπάσματα από αγγλικά κείμενα είναι σε δική μου μετάφραση.

Queens, Far Rockaway και ένας πατέρας που ρωτούσε

Ο Richard Phillips Feynman^[4] γεννήθηκε στο Queens και ήταν γιος του Melville Arthur Feynman και της Lucille, το γένος Phillips. Ο πατέρας ήταν διευθυντής πωλήσεων σε εταιρεία στολών. Είχε γεννηθεί στο Μινσκ της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, σε εβραϊκή οικογένεια, και έφτασε στις ΗΠΑ σε ηλικία πέντε ετών. Η μητέρα ήταν νοικοκυρά, με σπουδές δασκάλας δημοτικού, γεννημένη στις ΗΠΑ σε εβραϊκή οικογένεια με πολωνική καταγωγή.^[2] Το Atomic Archive περιγράφει τους γονείς ως Εβραίους που δεν τηρούσαν τις θρησκευτικές πρακτικές.^[5]

Ο τόπος γέννησης συχνά γράφεται λάθος. Το Princeton Alumni Weekly τον βάζει στο Far Rockaway του Brooklyn, ενώ η Wikipedia γράφει ρητά ότι γεννήθηκε στο Queens και ότι η οικογένεια μετακόμισε στο Far Rockaway, επίσης στο Queens, όταν εκείνος ήταν περίπου εννιά ετών, μετά τη γέννηση της αδελφής του Joan.^{[2], [6]} Η Joan, γεννημένη το 1927, έγινε αστροφυσικός. Έλεγε ότι «ο Richard ήταν ο πρώτος μου δάσκαλος». Μια νύχτα την ξύπνησε για να δει το βόρειο σέλας πάνω από ένα άδειο γήπεδο γκολφ κοντά στο σπίτι τους, και έτσι ξύπνησε το ενδιαφέρον της για το φαινόμενο. Η μητέρα τους, από την άλλη, της έλεγε ότι «ο εγκέφαλος των γυναικών δεν κάνει για επιστήμη».^[7]

Η Wikipedia γράφει ότι ο πατέρας του τον ενθάρρυνε να αμφισβητεί τις παραδεδομένες ιδέες και ότι, πριν γεννηθεί το παιδί, είχε προβλέψει πως ο γιος του θα γίνει επιστήμονας. Το πηγαίο χιούμορ το πήρε από τη μητέρα του. Μικρός επισκεύαζε ραδιόφωνα, πιθανότατα η πρώτη του δουλειά, και έφτιαξε οικιακό συναγερμό ενώ οι γονείς του έλειπαν.^[2]

Στο Far Rockaway High School τον πέρασαν γρήγορα σε ανώτερη τάξη μαθηματικών. Ένα τεστ νοημοσύνης στο σχολείο έδωσε 125, αριθμός που ο βιογράφος James Gleick χαρακτήρισε «απλώς αξιοπρεπή». Η Joan, σύμφωνα με την ίδια πηγή, βγήκε αργότερα με ένα σημείο περισσότερο. Στα δεκαπέντε του είχε μάθει μόνος του τριγωνομετρία, προχωρημένη άλγεβρα, άπειρες σειρές, αναλυτική γεωμετρία και απειροστικό λογισμό.^[2]

MIT και Princeton: από τα μαθηματικά στη φυσική

Το Columbia τον απέρριψε, και η Wikipedia το αποδίδει στις ποσοστώσεις που εφάρμοζε τότε για τους Εβραίους υποψηφίους. Πήγε στο MIT, όπου ξεκίνησε με μαθηματικά, πέρασε στην ηλεκτρολογία και κατέληξε στη φυσική. Δημοσίευσε δύο εργασίες στο Physical Review ως προπτυχιακός, μία από αυτές με τον Manuel Vallarta για την κοσμική ακτινοβολία. Η πτυχιακή του, «Forces in Molecules», του ανατέθηκε από τον John C. Slater, και το κύριο αποτέλεσμά της είναι το θεώρημα Hellmann–Feynman. Πήρε το πτυχίο το 1939 και ονομάστηκε Putnam Fellow.^{[2], [8]}

Στις εισαγωγικές εξετάσεις του Princeton έγραψε τέλειο βαθμό στη φυσική, πήγε όμως άσχημα στην ιστορία και στα αγγλικά. Ο επικεφαλής του τμήματος, Henry Smyth, τον ρώτησε αν είναι Εβραίος και πρόσθεσε ότι το τμήμα περιόριζε τον αριθμό των Εβραίων φοιτητών.^[2] Το Princeton Alumni Weekly αναφέρει και μια ιστορία που έχει γίνει διάσημη: σε ένα τσάι με τον κοσμήτορα Luther Eisenhart, η κυρία Eisenhart τον ρώτησε αν θέλει κρέμα ή λεμόνι στο τσάι του, και εκείνος απάντησε «και τα δύο».^[6]

Το πρώτο του σεμινάριο, για τη θεωρία απορρόφησης των Wheeler και Feynman, το παρακολούθησαν ο Einstein, ο Pauli και ο von Neumann. Ο Pauli προέβλεψε ότι η θεωρία θα ήταν πολύ δύσκολο να περάσει σε κβαντική μορφή.^[2] Το 1941 δούλεψε στο Frankford Arsenal σε θέματα βαλλιστικής, και με το Περλ Χάρμπορ τον στρατολόγησε ο Robert R. Wilson για το πρόγραμμα του isotron στο Princeton, που προσπαθούσε να διαχωρίσει το ουράνιο-235 με ηλεκτρομαγνητικό τρόπο. Το πρόγραμμα εγκαταλείφθηκε στις αρχές του 1943.^{[2], [9]}

Η διδακτορική του διατριβή, «The Principle of Least Action in Quantum Mechanics», ολοκληρώθηκε το 1942 με επιβλέποντα τον John Archibald Wheeler. Έβαλε τις βάσεις για τη διατύπωση με ολοκληρώματα διαδρομών και, αργότερα, για τα διαγράμματα. Σύμφωνα με τη Wikipedia, ξεκίνησε από την επιθυμία του να κβαντίσει τη θεωρία απορρόφησης των Wheeler και Feynman.^[2] Το Princeton τον είχε και ως βοηθό έρευνας το 1940–1941.^[8]

Η Arline και ο γάμος στο Staten Island

Η Arline Greenbaum ήταν η αγαπημένη του από το λύκειο. Το Princeton Alumni Weekly γράφει ότι αρραβωνιάστηκαν τα χρόνια του MIT και ότι γύρω στο 1939, με πυρετούς και κόπωση, διαγνώστηκε με φυματίωση. Από τότε πέρασε την υπόλοιπη σύντομη ζωή της αρρώστια και σε σανατόρια.^[6] Οι γονείς του Feynman, σύμφωνα με την ίδια πηγή, αντιτάχθηκαν έντονα στον γάμο. Η Wikipedia προσθέτει μια πρακτική λεπτομέρεια: η υποτροφία του στο Princeton τον υποχρέωνε να παραμείνει άγαμος.^{[2], [6]}

Παντρεύτηκαν στις 29 Ιουνίου 1942 στο δημαρχείο του Staten Island, χωρίς κανέναν από τις οικογένειες ή τους φίλους. Μάρτυρες ήταν δύο άγνωστοι. Εκείνη τη μέρα μπορούσε να τη φιλήσει μόνο στο μάγουλο. Μετά τον γάμο την επισκεπτόταν τα σαββατοκύριακα στο νοσοκομείο Deborah.^[2] Όταν η ομάδα του Princeton μετακινήθηκε στο Los Alamos, ο Feynman έφυγε με το τρένο στις 28 Μαρτίου 1943, αφού είχε βρει σανατόριο στο Albuquerque για την Arline.^[2] Το Princeton Alumni Weekly βάζει την Arline στο Presbyterian Sanatorium της Santa Fe· οι υπόλοιπες πηγές που άνοιξα μιλούν για το Albuquerque.^{[5], [6], [10]}

Στο Albuquerque την επισκεπτόταν επίσης τα σαββατοκύριακα, ως τον θάνατό της.^[5] Η Arline πέθανε στις 16 Ιουνίου 1945, στις 9:21 το βράδυ, σε σανατόριο του Albuquerque. Στο τετράδιο όπου κρατούσε τα συμπτώματά της ο Feynman έγραψε «16 Ιουνίου: Θάνατος».^{[2], [10]} Ο θάνατός της μπαίνει συχνά στον Ιούλιο του 1945, όπως στο Atomic Archive, ή απλώς στο «καλοκαίρι», όπως στο Princeton Alumni Weekly. Οι περισσότερες πηγές δίνουν 16 Ιουνίου, και αυτή ακολουθώ.^{[5], [6], [10]}

Los Alamos: η ομάδα του Bethe, οι κλειδαριές και το Trinity

Στο Los Alamos ο Feynman τοποθετήθηκε στο Θεωρητικό Τμήμα του Hans Bethe και στα 24 του έγινε επικεφαλής ομάδας. Με τον Bethe ανέπτυξε τον τύπο Bethe–Feynman για την απόδοση μιας βόμβας σχάσης. Οργάνωσε επίσης την ομάδα των «ανθρώπινων υπολογιστών» και συνέβαλε στη δημιουργία συστήματος με διάτρητες κάρτες IBM.^{[2], [9]} Διηύθυνε την ομάδα θεωρίας για μια βόμβα με υδρίδιο του ουρανίου, ιδέα που αποδείχθηκε ανέφικτη.^[2] Το Atomic Archive προσθέτει ότι υπολόγισε εξισώσεις νετρονίων για τον αντιδραστήρα «Water Boiler», για να δει πόσο κοντά στην κρίσιμη μάζα βρίσκεται μια διάταξη σχάσιμου υλικού, και ότι πέρασε για λίγο από το Oak Ridge για να βοηθήσει τους μηχανικούς σε θέματα ασφαλούς αποθήκευσης υλικών.^[5]

Ο Oppenheimer είχε γράψει το 1943 ότι ο Feynman ήταν «κατά κοινή ομολογία ο πιο λαμπρός νεαρός φυσικός εδώ».^[2] Ο Feynman έγινε φίλος και με τον Klaus Fuchs, που αργότερα αποκαλύφθηκε ως κατάσκοπος των Σοβιετικών.^[9]

Στο Los Alamos ξεκίνησε και η φήμη του με τις κλειδαριές. Το Physics Today γράφει ότι είχε κάποια ικανότητα στο άνοιγμα κλειδαριών και ότι πρόσεξε πως το διαβαθμισμένο υλικό φυλασσόταν σε ευάλωτα ξύλινα ερμάρια. Όταν ο Edward Teller είπε ότι κρατά τα μυστικά του στο συρτάρι του, ο Feynman έβαλε το χέρι από κάτω και το άδειασε χωρίς να σπάσει την κλειδαριά. Ο Teller κατάλαβε σχεδόν αμέσως τι είχε γίνει, και ο Feynman αστειευόταν ότι η καθυστέρηση ήταν πολύ μικρή για να του δώσει ευχαρίστηση.^[11] Σε ένα ερμάριο ο συνδυασμός ήταν 27-18-28, τα ψηφία του e.^[2]

Στο Trinity ήταν παρών. Η Wikipedia παραθέτει τον ισχυρισμό του ότι ήταν ο μόνος που είδε την έκρηξη χωρίς σκούρα γυαλιά, και τον παρουσιάζει ως δική του δήλωση που δεν έχει επαληθευτεί. Η υπηρεσία National Park Service γράφει ότι αρνήθηκε προστατευτικά γυαλιά και βασίστηκε στο παρμπρίζ του οχήματος.^{[2], [9]} Στο Freakonomics παρατίθεται η δική του περιγραφή της έκρηξης: «Αυτό ήταν η βόμβα».^[12]

Μετά το Hiroshima: το Cornell και το γράμμα

Το Freakonomics μεταφέρει δύο εικόνες από εκείνο το διάστημα. Μετά τις βόμβες ο Feynman είπε ότι «δεν έχει νόημα να φτιάχνεις οτιδήποτε». Σε ένα εστιατόριο της Νέας Υόρκης, με τη μητέρα του, έβλεπε ανθρώπους να χτίζουν μια γέφυρα και σκεφτόταν: «Δεν καταλαβαίνουν». Η κόρη του Michelle λέει ότι, όταν κοίταζε μια θέα, φανταζόταν αυτόματα την καταστροφή από μια βόμβα.^[12] Η ελληνική κριτική του κόμικ για τον Feynman στην Εφημερίδα των Συντακτών γράφει ότι ο πρώτος του γάμος έληξε με θάνατο λίγες εβδομάδες πριν από το Hiroshima, και ότι αργότερα μίλησε με μεταμέλεια για τον ρόλο του: είχε ξεχάσει τον αρχικό λόγο, τον φόβο ότι θα φτιάξει βόμβα η Γερμανία, και δεν ένιωσε ποτέ πλήρως άνετα με τη συμμετοχή του.^[13]

Το Cornell τον είχε δεχτεί από τον Αύγουστο του 1944 και ο Feynman έφτασε στην Ithaca τον Οκτώβριο του 1945. Οι Bethe και Bacher τον είχαν προτείνει. Στις 8 Οκτωβρίου 1946 πέθανε ξαφνικά ο πατέρας του, και εκείνος έπεσε σε κατάθλιψη. Η Wikipedia γράφει ότι τότε άρχισε να αναλύει την κίνηση ενός πιάτου που κουνιόταν στον αέρα, αφού είχε δει κάποιον να πετά ένα πιάτο στην καφετέρια του Cornell, και ότι αυτή η δουλειά αποδείχθηκε σημαντική για την έρευνα που τον έφερε στο Nobel. Ήταν ανήσυχος: άλλαζε φιλοξενούμενες κατοικίες και φοιτητικές εστίες, δεν άντεχε τους χειμώνες της Ithaca και ένιωθε στη σκιά του Bethe.^[2] Στο Freakonomics η Michelle περιγράφει τη στάση του με τη φράση «γιατί να μπω στον κόπο», και ο Feynman δυσκολευόταν να αφοσιωθεί στη δουλειά, κάτι καινούργιο για εκείνον.^[12]

Τον Οκτώβριο του 1946, 488 μέρες μετά τον θάνατο της Arline, έγραψε ένα γράμμα προς εκείνη. Το έβαλε σε φάκελο και δεν το ταχυδρόμησε· το βρήκε ο James Gleick όταν ερευνούσε για τη βιογραφία του, μέσα σε ένα σωρό αδιάβαστα χαρτιά που του έστειλε η χήρα του Feynman, η Gweneth. Ο Gleick λέει ότι η καρδιά του σταμάτησε και ότι δεν είχε ξαναζήσει κάτι τέτοιο ως βιογράφος.^{[10], [14]} Το Princeton Alumni Weekly χρονολογεί το γράμμα στο 1947.^[6]

«Σε λατρεύω, γλυκιά μου.»

Παρακάτω, σε χωριστές αράδες που παραθέτει το Marginalian, γράφει: «Δυσκολεύομαι να καταλάβω με το μυαλό μου τι σημαίνει να σ’ αγαπώ αφού έχεις πεθάνει» και «Αγαπώ τη γυναίκα μου. Η γυναίκα μου είναι νεκρή» (σε δική μου μετάφραση). Στο τέλος ζητά συγγνώμη που δεν το ταχυδρομεί, γιατί δεν ξέρει τη νέα της διεύθυνση.^[10] Ο Alan Lightman, που έγραψε τη βιβλιοκρισία στο Princeton Alumni Weekly, θεωρεί ότι ο θάνατος της Arline ήταν η μεγάλη τραγωδία της ζωής του και ότι ο Feynman δεν άφησε μετά από αυτήν κανέναν να τον πλησιάσει πραγματικά. Είναι η ερμηνεία ενός κριτικού και όχι γεγονός.^[6]

Pocono 1948 και τα διαγράμματα που δεν κατάλαβε κανείς

Το 1948, στο συνέδριο στα Pocono, ο Julian Schwinger μίλησε πρώτος και πολύ. Ο Feynman παρουσίασε μετά την «Εναλλακτική διατύπωση της κβαντικής ηλεκτροδυναμικής», και τα άγνωστα διαγράμματά του μπέρδεψαν το ακροατήριο. Οι Dirac, Teller και Bohr έφεραν αντιρρήσεις, και ο Feynman δεν κατάφερε να περάσει το μήνυμά του. Ο Schwinger είπε, σύμφωνα με τη Wikipedia, ότι τα διαγράμματα ήταν «παιδαγωγική, όχι φυσική».^[2]

Τον έσωσε ο Freeman Dyson, που κατάλαβε ότι οι Feynman, Schwinger και Tomonaga περιέγραφαν το ίδιο πράγμα και έπεισε τον Oppenheimer ότι η διατύπωση του Feynman είναι ευκολότερη στην κατανόηση. Η εργασία του Dyson το 1949 πρόσθεσε κανόνες για την επανακανονικοποίηση. Ο Feynman δημοσίευσε τις ιδέες του σε μια σειρά άρθρων στο Physical Review τα επόμενα τρία χρόνια.^[2] Τα διαγράμματα Feynman χρησιμοποιούνται ακόμη στον υπολογισμό αλληλεπιδράσεων σωματιδίων.^{[2], [5]}

Η διατριβή του 1942 είχε ήδη τη βάση για τα ολοκληρώματα διαδρομών, και ο Marc Kac προσάρμοσε αργότερα τη μέθοδο στον τύπο Feynman–Kac.^[2] Στη διάλεξη που έδωσε για το Nobel δεν παρουσίασε το έργο του ως τελειωμένο: παραδέχτηκε ότι κάποια προβλήματα της θεωρίας, οι αποκλίσεις, παρέμεναν και ότι «εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρό πρόβλημα».^[15]

Το Nobel του 1965: τηλέφωνο στις 3:45 το πρωί

Το Nobel Φυσικής του 1965 το μοιράστηκε με τον Julian Schwinger του Harvard και τον Shinichiro Tomonaga του Τόκιο. Η Σουηδική Ακαδημία Επιστημών το απένειμε για την «θεμελιώδη εργασία στην κβαντική ηλεκτροδυναμική, με βαθιές συνέπειες για τη φυσική των στοιχειωδών σωματιδίων».^[16]

Το πρωί της 21ης Οκτωβρίου 1965, στις 3:45, τον πήρε τηλέφωνο ρεπόρτερ του ABC: «Να σας συγχαρώ για το Nobel σας;». Ο Feynman, νυσταγμένος, απάντησε: «Κοιτάξτε, αυτή είναι μια ώρα…». Σύμφωνα με το Caltech, το επίσημο τηλεγράφημα της Ακαδημίας, από τον μόνιμο γραμματέα Erik Rudberg, έφτασε στις 9 το πρωί.^[16] Σε άλλη εκδοχή, στο ίδιο ερώτημα απάντησε: «Θα το μάθαινα και αργότερα σήμερα το πρωί».^[17] Στη συνέντευξη Τύπου στο Athenaeum, στις 10:30, είπε ότι σκέφτηκε πως τηλεφωνεί φοιτητής για αστείο και ότι «δεν ήταν πολύ ευγενικός», ενώ όταν τον ρώτησαν αν μπορεί να εξηγηθεί η δουλειά του σε απλά λόγια απάντησε: «Σίγουρα πρέπει να μπορεί. Αλλά δεν ξέρω πώς».^{[16], [17]}

Η κόρη του Michelle λέει ότι ο πατέρας της ρώτησε έναν ρεπόρτερ αν μπορεί να αρνηθεί το βραβείο και πήρε αρνητική απάντηση. Στην ίδια εκπομπή τον περιγράφουν να γκρινιάζει επειδή έπρεπε να νοικιάσει σμόκιν, και ο ίδιος είπε στον σκηνοθέτη Christopher Sykes: «Δεν μου αρέσουν οι τιμές». Στη Στοκχόλμη, πάντως, σύμφωνα με αρχειακές φωτογραφίες, φάνηκε να το απολαμβάνει. Στην ομιλία του ευχαρίστησε τους Σουηδούς και είπε ότι οι τιμές «ανοίγουν την είσοδο στην καρδιά».^[12] Η τελετή ήταν στις 10 Δεκεμβρίου και η διάλεξη στις 11 Δεκεμβρίου 1965. Ο πρόεδρος του τμήματος Φυσικής στο Caltech, Carl Anderson, νομπελίστας του 1936, τον συμβούλευσε για το ένδυμα: φράκο και αναδιπλούμενο μεταξωτό καπέλο.^{[15], [16]}

Την ίδια χρονιά έγινε ξένο μέλος της Royal Society του Λονδίνου.^[8]

Caltech, Brazil και τα χρόνια της διδασκαλίας

Στο Caltech τον έφερε ο Robert Bacher. Η συμφωνία περιελάμβανε να περάσει το πρώτο έτος σε άδεια στη Brazil. Οι πηγές δίνουν διαφορετικά το έτος που ξεκίνησε: η σημείωση της Nobel Foundation και το νεκρολογικό φύλλο του Caltech λένε 1950, ενώ το βιογραφικό μέσα στο ίδιο φύλλο λέει 1951. Στο Cornell, κατά τη Nobel Foundation, ήταν από το 1945 ως το 1950, ενώ το φύλλο του Caltech δίνει 1946–1951.^{[3], [8]}

Το 1951–1952 δίδαξε στο Centro Brasileiro de Pesquisas Físicas στη Βραζιλία, είχε περάσει ήδη μερικές εβδομάδες στο Ρίο τον Ιούλιο του 1949, και έγραψε για το πόσο άσχημα μάθαιναν φυσική οι φοιτητές εκεί. Έμαθε και τη frigideira, ένα κρουστό όργανο.^[2]

Στο Caltech δούλεψε στην κβαντική ηλεκτροδυναμική, στην υπερρευστότητα του υγρού ηλίου και, μαζί με τον Murray Gell-Mann, σε ένα μοντέλο της ασθενούς διάσπασης όπου το ρεύμα συνδυάζει διανυσματικό και αξονικό ρεύμα (V–A).^{[2], [5]} Η βιογραφία του Gleick τον συνδέει και με τα partons, που συνέβαλαν στην κατανόηση των quarks.^[14] Το 1959 έδωσε στο Caltech τη διάλεξη «There’s Plenty of Room at the Bottom», που εκδόθηκε έναν χρόνο αργότερα και συνδέεται με τη νανοτεχνολογία.^{[2], [5]}

Τα προπτυχιακά μαθήματα που έδωσε το 1961–1964 έγιναν οι Feynman Lectures on Physics. Συνεργάτες στα βιβλία ήταν ο Matthew Sands και ο Robert B. Leighton. Ο Feynman ήθελε εξώφυλλο με ντραμς, αλλά οι εκδότες έβαλαν απλά κόκκινα εξώφυλλα και στον πρόλογο μπήκε φωτογραφία του με τα κρουστά. Οι απόψεις διίστανται για το πόσο καλά δούλεψαν τα μαθήματα στους πρωτοετείς.^[2] Το Freakonomics προσθέτει ότι δίδαξε επίσημα προπτυχιακό μάθημα μόνο για δύο χρόνια, ότι έκανε και ένα ανεπίσημο μάθημα για πρωτοετείς με τίτλο «Physics X», όπου οι φοιτητές μπορούσαν να ρωτούν ό,τι θέλουν, και ότι ο John Preskill τον έβρισκε «σχεδόν μαγνητιστικό» ως ομιλητή. Ο Seamus Blackley υποστηρίζει ότι οι διαλέξεις φτιάχτηκαν για τους πιο προικισμένους φοιτητές και όχι για όλους.^[12] Το 1982 τιμήθηκε για τη διδασκαλία του και το 1972 πήρε το Μετάλλιο Oersted, που δίνεται για διδασκαλία.^{[2], [3]}

Ο τρόπος του: μπόγκος, σχέδιο και δυσπιστία για τις τιμές

Ο Feynman έπαιζε ερασιτεχνικά μπόγκος και κόνγκα, και η μακρά φιλία του με τον Ralph Leighton ήταν και φιλία δύο ανθρώπων που έπαιζαν μαζί κρουστά. Τα περισσότερα από τα βιβλία ιστοριών του βγήκαν από ηχογραφημένες συζητήσεις τους. Το Surely You’re Joking, Mr. Feynman! κυκλοφόρησε το 1985 και έγινε μπεστ σέλερ, και το ακολούθησε το What Do You Care What Other People Think? το 1988.^{[2], [18]} Ο Gleick, ο βιογράφος του, λέει για τα βιβλία του Leighton ότι είναι «κατά βάση ακριβή, αλλά έντονα φιλτραρισμένα», και προσπάθησε να μην στηριχτεί πολύ σε αυτά.^[14]

Στην Altadena έκανε συμφωνία ανταλλαγής με τον καλλιτέχνη Jirayr Zorthian: μαθήματα φυσικής με αντάλλαγμα μαθήματα ζωγραφικής. Έγινε ο ίδιος ικανός καλλιτέχνης και έκανε εκθέσεις.^{[3], [19]} Ένα απόσπασμα από τα απομνημονεύματά του λέει ότι, ενώ μάθαινε να σχεδιάζει, προσέλαβε μοντέλο για γυμνό.^[2] Έπαιξε και σε παραστάσεις του Caltech, ανάμεσά τους ως ο «Βασιλιάς των υπονόμων» στη Τρελή του Σαγιό.^[3] Έβαψε με διαγράμματα Feynman το φορτηγάκι του, ένα Dodge Tradesman Maxivan του 1975.^[11]

Το 1974, στην ομιλία των αποφοίτων του Caltech για την «επιστήμη των λατρευτών του φορτίου» (Cargo Cult Science), είπε: «Η πρώτη αρχή είναι ότι δεν πρέπει να εξαπατάς τον εαυτό σου». Η ομιλία έγινε το τελευταίο κεφάλαιο του Surely You’re Joking.^{[2], [18]} Σε έναν πίνακα του Caltech βρέθηκε γραμμένο με κιμωλία: «Ό,τι δεν μπορώ να δημιουργήσω, δεν το καταλαβαίνω».^[2]

Η δυσπιστία του για τις τιμές φαίνεται σε περισσότερα από το Nobel. Η Wikipedia γράφει ότι ήταν απρόθυμος να δεχτεί το Βραβείο Einstein του 1954 λόγω του τρόπου με τον οποίο ο Lewis Strauss, πρόεδρος της Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας, είχε φερθεί στον Oppenheimer. Εκλέχτηκε στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, αλλά αργότερα παραιτήθηκε.^[2]

Προσωπική ζωή: ο δεύτερος γάμος, η Gweneth και τα παιδιά

Η δεύτερη σύζυγός του, η Mary Louise Bell, παντρεύτηκε τον Feynman στις 28 Ιουνίου 1952 στο Boise του Idaho. Χώρισαν στις 20 Μαΐου 1956, το προσωρινό διαζύγιο εκδόθηκε στις 19 Ιουνίου 1956 με αιτιολογία «ακραία σκληρότητα», και το οριστικό στις 5 Μαΐου 1958. Η Bell περιέγραψε «βίαιο ταμπεραμέντο».^[2] Στο Freakonomics σημειώνεται ότι ο γάμος κράτησε περίπου τέσσερα χρόνια και ότι η Bell ισχυρίστηκε σκληρότητα και βία· στην Καλιφόρνια τότε δεν υπήρχε διαζύγιο χωρίς υπαιτιότητα.^[12] Η άλλη πλευρά δεν υπάρχει στις πηγές που διάβασα.

Τη Gweneth Howarth τη γνώρισε στη Γενεύη τον Σεπτέμβριο του 1958. Καταγόταν από το West Yorkshire της Αγγλίας και δούλευε εκεί ως au pair. Παντρεύτηκαν στις 24 Σεπτεμβρίου 1960 στο ξενοδοχείο Huntington της Pasadena.^{[2], [12]} Η Michelle διηγείται ότι ο πατέρας της, νιώθοντας πως η σχέση προχωρά πολύ γρήγορα, σημάδεψε στο ημερολόγιο μια ημερομηνία έξι μήνες μετά και αποφάσισε να κάνει πρόταση μόνο αν τα συναισθήματά του δεν είχαν αλλάξει, και ότι το ζευγάρι έμεινε από βενζίνη στον αυτοκινητόδρομο αμέσως μετά τον γάμο.^[12]

Απέκτησαν τον Carl, που γεννήθηκε στις 22 Απριλίου 1961 κατά τη Nobel Foundation (η Wikipedia γράφει 1962), και το 1968 τη Michelle Catherine, που γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1968.^{[2], [8]} Η Wikipedia γράφει ότι η Michelle ήταν υιοθετημένη κόρη τους. Η Gweneth πέθανε από καρκίνο το 1989, ένα χρόνο μετά τον Feynman.^[12]

Η Michelle λέει ότι ο πατέρας της «δεν είχε πολλή κρίση για τους ανθρώπους». Ο Ralph Leighton μιλά για «πολύ εικόνα που έφτιαχνε για τον εαυτό του», και ο John Preskill τον αποκαλεί «λίγο ναρκισσιστή» και εντυπωσιακό με τρόπο που γοήτευε.^[12] Ο Gell-Mann είχε πει ότι ο Feynman «ξόδευε πάρα πολλή ενέργεια για να γεννά ανέκδοτα για τον εαυτό του».^{[2], [11]} Είναι κρίσεις συναδέλφων και δεν προκύπτουν από ένα κοινό μέτρο.

Οι σκιές: σεξισμός, ο φάκελος του FBI και ένα γράμμα του 1958

Στο Freakonomics αναφέρεται ότι, σύμφωνα με τον Gleick, ο Feynman κοιμήθηκε με προπτυχιακές φοιτήτριες του Cornell και με συζύγους μεταπτυχιακών φοιτητών. Το κεφάλαιο «You Just Ask Them?» του Surely You’re Joking περιγράφει τις τακτικές του να πλησιάζει γυναίκες το 1946, και η Wikipedia γράφει ότι αργότερα είπε πως δεν τις εφάρμοσε στην πραγματικότητα. Ο Charles Mann λέει ότι ήταν «σεξιστής παλιάς κοπής», ενώ μια φυσικός που τον γνώρισε είπε στον Mann ότι την ενοχλούσαν τα σχόλιά του αλλά εκτιμούσε τις συζητήσεις φυσικής μαζί του.^{[2], [12], [18]} Το κεφάλαιο έχει δεχτεί κριτική από τη Meg Urry (CNN, 2014) και τη Leila McNeill (The Baffler, 2019).^[18]

Το 1968 και το 1972 φοιτητές του Caltech διαμαρτυρήθηκαν για σεξιστικές ιστορίες στις διαλέξεις του και τον αποκάλεσαν «σεξιστικό γουρούνι». Ο Feynman τους απάντησε και παραδέχτηκε ότι υπάρχει διάκριση εις βάρος των γυναικών στη φυσική.^[2] Στο Freakonomics αναφέρεται και ότι υπερασπίστηκε ένα topless μπαρ που συνήθιζε να επισκέπτεται, όταν οι γείτονες προσπάθησαν να το κλείσουν.^[12] Ο Murray Gell-Mann θύμωσε με την περιγραφή της δουλειάς τους στην ασθενή αλληλεπίδραση στο Surely You’re Joking, απείλησε να μηνύσει, και στις επόμενες εκδόσεις προστέθηκε διόρθωση.^{[2], [18]}

Ο φάκελος του FBI, που ο Michael Morisy ζήτησε και πήρε το 2012 με τον νόμο για την ελευθερία της πληροφόρησης, δείχνει έναν άνθρωπο υπό παρακολούθηση.^[11] Το FBI τον παρακολουθούσε στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μετά την αποκάλυψη των Fuchs και Nunn May. Επανέρχεται στα έγγραφα η σύντομη συμμετοχή του στη Νεολαία του Σοσιαλιστικού Κόμματος (Young People’s Socialist League) στο λύκειο, που το άρθρο του Atlas Obscura την αποδίδει στην επιθυμία του να ταιριάξει με τους φίλους του και όχι σε πολιτική πεποίθηση.^[20] Τον Ιανουάριο του 1955 έλαβε πρόσκληση για συνέδριο φυσικής στη Μόσχα με όλα τα έξοδα πληρωμένα· ενημέρωσε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, και τελικά τον Απρίλιο του 1955 αποφάσισε να μην πάει. Το FBI έγραψε στην απάντησή του ότι η σύνοψή του δεν πρέπει να εκληφθεί ως έγκριση ή απόρριψη του προσώπου.^[20]

Το 1958 το Λευκό Σπίτι ζήτησε ρουτίνα ελέγχου για πιθανή θέση επιστημονικού συμβούλου του Eisenhower, και ο Feynman ζήτησε να μπει στη λίστα «Μη επικοινωνείτε» του FBI, που το Atlas Obscura παρουσιάζει ως το τέλος της ενεργού ανάμειξης του FBI.^[20] Στον φάκελο υπάρχει ένα εννιασέλιδο γράμμα της 8ης Αυγούστου 1958 προς τον Hoover. Λέει ότι ο Feynman είναι «κύριος της εξαπάτησης» και «εντελώς αδίστακτος, ελεύθερος από ηθική, δεοντολογία ή θρησκεία». Το όνομα του συντάκτη είναι κρυμμένο. Ο ιστορικός Alex Wellerstein υποστηρίζει ότι πρόκειται πιθανότατα για την Mary Louise Bell, και δίνει στοιχεία: το FBI είχε προγραμματίσει συνέντευξη στο Boise στις 28 Ιουλίου 1958, και σε υπηρεσιακά σημειώματα υπάρχουν αναφορές σε «αυτή». Είναι υπόθεση, όχι τεκμηριωμένη ταυτοποίηση.^{[11], [21]}

Η επιτροπή για το Challenger

Στις 28 Ιανουαρίου 1986 το διαστημικό λεωφορείο Challenger (αποστολή STS-51-L) εκτοξεύτηκε στις 11:38 το πρωί, ώρα Ανατολικής ακτής, και διαλύθηκε 73 δευτερόλεπτα μετά την εκτόξευση. Σκοτώθηκαν και οι επτά αστροναύτες: οι Dick Scobee, Michael J. Smith, Ronald McNair, Ellison Onizuka, Judith Resnik, Gregory Jarvis και η δασκάλα Christa McAuliffe. Η θερμοκρασία στο σημείο εκτόξευσης ήταν 2 °C (36 °F) όταν δόθηκε η άδεια, και η πρόγνωση για την αρχικά προγραμματισμένη ώρα έδινε −3 °C (26 °F). Οι μετρήσεις της ομάδας πάγου έδειξαν 8 °F στον δεξιό booster.^[22]

Το βράδυ της 27ης Ιανουαρίου είχε γίνει τηλεδιάσκεψη ανάμεσα στη Morton Thiokol, στη Utah, και στο Kennedy Space Center. Οι μηχανικοί της Thiokol πρότειναν να μην γίνει εκτόξευση σε θερμοκρασία κάτω από 53 °F. Η ανώτερη διοίκηση της εταιρείας ακύρωσε τη σύστασή τους, αφού η NASA την αμφισβήτησε και η εταιρεία έκανε χωριστή συνεδρίαση.^[23] Η επιτροπή που διόρισε ο Reagan έχει μείνει στην ιστορία ως Rogers Commission, από το όνομα του προέδρου της, William P. Rogers. Αντιπρόεδρος ήταν ο Neil Armstrong, και μέλη ο Sally Ride, ο Chuck Yeager, ο Donald Kutyna, ο Albert Wheelon, ο Eugene Covert, ο Robert Hotz, ο Robert Rummel, ο Joseph Sutter, ο Arthur Walker, ο David Acheson και ο Richard Feynman. Εκτελεστικός διευθυντής ήταν ο Alton Keel.^[23] Η Wikipedia του Challenger δίνει ως ημερομηνία σύστασης της επιτροπής την 6η Φεβρουαρίου.^[22]

Το τηλεφώνημα του Graham

Την πρώτη εκδοχή της ιστορίας τη γράφει ο ίδιος ο Feynman, στο κείμενο «Mr. Feynman Goes to Washington» του περιοδικού Engineering & Science του Caltech (1987). Λίγες μέρες μετά το δυστύχημα, μια Παρασκευή, τον πήρε τηλέφωνο ο William Graham, τότε αναπληρωτής διευθυντής της NASA και παλιός φοιτητής του, και του ζήτησε να βοηθήσει. Ο Feynman ήθελε να αρνηθεί. Συμβουλεύτηκε φίλους, τον Al Hibbs και τον Dick Davies, που τον παρότρυναν να δεχτεί, και η Gweneth του είπε ότι μπορεί να προσφέρει κάτι μοναδικό. Την Κυριακή είπε στη γυναίκα του ότι θα «αυτοκτονήσει για έξι μήνες», δηλαδή θα δουλέψει μόνο στο θέμα του λεωφορείου. Δεν είχε καταλάβει ακόμη ότι το λεωφορείο θα έμενε στο έδαφος για δύο χρόνια (σε δική μου μετάφραση).^[24] Η Wikipedia γράφει ότι ήταν απρόθυμος και τον έπεισε η γυναίκα του.^[2] Το Nautilus γράφει ότι η πρώτη του αντίδραση ήταν να αρνηθεί, με το σκεπτικό ότι απέφευγε την Ουάσιγκτον και τη δουλειά για την κυβέρνηση.^[25]

Ουάσιγκτον, Marshall και η σύγκρουση με τον Rogers

Την Τρίτη 4 Φεβρουαρίου πήρε ενημέρωση στο JPL, και στις σημειώσεις του η δεύτερη γραμμή έγραφε «O-rings show scorching in clevis check», δηλαδή ότι οι δακτύλιοι είχαν σημάδια καψίματος.^[24] Στην Ουάσιγκτον βρήκε τις δημόσιες ενημερώσεις αργές και άχρηστες για τη δουλειά που ήθελε να κάνει. Παραπονέθηκε ότι η επιτροπή δεν είχε τίποτα να ερευνήσει, και ο Rogers του πρότεινε να πάει στη Βοστώνη να δουλέψει ως σύμβουλος για την εταιρεία Thinking Machines. Ο Feynman το αρνήθηκε με τα λόγια: «Δεν με ενδιαφέρει η προσωπική μου άνεση, μόνο η δυνατότητα να κάνω κάτι» (σε δική μου μετάφραση). Ο Rogers τελικά είπε «Εντάξει, πηγαίνετε στη NASA».^[24]

Στη συνέχεια δούλεψε σχεδόν μόνος του, με ιδιωτικές συναντήσεις με μηχανικούς. Το Σάββατο ένας υπάλληλος της NASA τον ενημέρωσε για τους κινητήρες και τους δακτυλίους, και ο Feynman βρήκε αντίφαση ανάμεσα σε δύο συστάσεις της NASA: η μία έλεγε ότι η έλλειψη δευτερεύουσας στεγάνωσης είναι «πολύ κρίσιμη» και η άλλη ότι είναι «ασφαλές να συνεχιστούν οι πτήσεις». Έμαθε ότι τα προβλήματα στεγανοποίησης συζητιούνταν μόνο στις αναθεωρήσεις ετοιμότητας πτήσης και όχι ανάμεσα στις πτήσεις. Την Κυριακή τον πήρε τηλέφωνο ο Kutyna και τον ρώτησε για την επίδραση του κρύου στο ελαστικό. Ο Feynman σημείωσε ότι η θερμοκρασία εκτόξευσης ήταν 29 °F, ενώ η πιο κρύα προηγούμενη πτήση είχε γίνει στους 53 °F.^[24] Οι 29 °F του Feynman δεν συμπίπτουν με τα 36 °F που δίνει η Wikipedia για τη στιγμή της άδειας εκτόξευσης ή με τα 26 °F της πρόγνωσης, και οι πηγές δεν εξηγούν τη διαφορά.^[22]

Τη Δευτέρα έγινε έκτακτη κλειστή συνεδρίαση, μετά από δημοσίευμα των New York Times για μια προειδοποίηση του υπαλλήλου του προϋπολογισμού Cook για τους δακτυλίους. Ο Allan McDonald της Thiokol αναφέρθηκε στη σύσταση των μηχανικών της εταιρείας να μην γίνει εκτόξευση κάτω από 53 °F, και ο Feynman συνέκρινε τη λογική των διευθυντών με τη ρώσικη ρουλέτα.^[24]

Το ποτήρι με το παγωμένο νερό

Σύμφωνα με τον Feynman, η απάντηση που πήρε από τη NASA στην ερώτησή του για την ελαστικότητα του ελαστικού αφορούσε λάθος πρόβλημα: αφορούσε τον ερπυσμό του υλικού (την αργή παραμόρφωσή του) σε διάστημα ωρών, και όχι για τα κλάσματα του δευτερολέπτου μέσα στα οποία έπρεπε να επεκταθεί ο δακτύλιος στην εκτόξευση. Ο Graham του έδωσε δύο κομμάτια ελαστικού από μοντέλο της ένωσης. Ο Feynman αγόρασε πένσα και σφιγκτήρες και πήρε μικρότερους από το ιατρικό τμήμα της NASA. Δοκίμασε το ελαστικό σε παγωμένο νερό και είδε ότι έχανε την ελαστικότητά του. Στη δημόσια συνεδρίαση ο Kutyna ψιθύρισε «Copilot to pilot: Not now!» και αργότερα «Now!», και ο Feynman έκανε την επίδειξη μπροστά στις κάμερες (σε δική μου μετάφραση).^[24] Η Wikipedia του Challenger τοποθετεί την επίδειξη στις 11 Φεβρουαρίου 1986, ενώ το Princeton Alumni Weekly γράφει 10 Φεβρουαρίου.^{[6], [22]}

Εκείνη τη στιγμή είπε: «Πιστεύω ότι αυτό έχει κάποια σημασία για το πρόβλημά μας» (σε δική μου μετάφραση).^{[25], [26]} Η εικόνα γύρισε τον κόσμο. Ο Kutyna λέει στο Popular Mechanics ότι η είδηση πέρασε από την τηλεόραση το ίδιο βράδυ και από τη Washington Post και τους New York Times την επόμενη μέρα. Εκτιμά ότι η επίδειξη πέτυχε επειδή το αμερικανικό κοινό δεν καταλάβαινε την τεχνολογία, αλλά καταλάβαινε ότι το λάστιχο σκληραίνει.^[26]

Η αφήγηση του Kutyna, όπως τη μεταφέρει το Popular Mechanics, προσθέτει ένα επεισόδιο που λείπει από τον Feynman. Κάλεσε τον Feynman στο σπίτι του για δείπνο και του έδειξε ένα Opel GT του 1973 στο οποίο είχε βγάλει το καρμπιρατέρ. Ο Feynman ρώτησε τι είναι αυτό, και ο Kutyna απάντησε ότι τα καρμπιρατέρ έχουν O-rings και ότι όταν κάνει κρύο στάζουν. Μετά ρώτησε: «Νομίζετε ότι αυτό έχει σχέση με την περίπτωσή μας;». Ο Feynman, λέει, δεν είπε λέξη. Η ιδέα, εξηγεί ο Kutyna, δεν ήταν δική του: η Sally Ride του είχε δώσει σιωπηλά, την ώρα που περπατούσαν, ένα έγγραφο της NASA με δύο στήλες, θερμοκρασία και ελαστικότητα του O-ring σε κάθε θερμοκρασία, που έδειχνε ότι οι δακτύλιοι σκληραίνουν στο κρύο. Ο Kutyna λέει ότι εκείνη «σκέφτηκε ότι μπορούσε να τον εμπιστευτεί», ώστε να το χρησιμοποιήσει χωρίς να εκθέσει ούτε την ίδια ούτε όσους στη NASA της το έδωσαν. Κράτησε το μυστικό ως τον θάνατό της, που ο Kottke χρονολογεί το 2012, και λέει ότι μετά την επίδειξη «και οι δύο ξέραμε τι είχε γίνει και γιατί, αλλά δεν το συζητήσαμε ποτέ» (σε δική μου μετάφραση).^[26]

Η Wikipedia της Rogers Commission γράφει ότι ο Kutyna έδωσε στον Feynman μια υπόδειξη για τις χαμηλές θερμοκρασίες και ότι μια ταινία του BBC το 2013 αποκάλυψε πως η ιδέα προερχόταν από τη Ride.^[23] Ο μηχανικός λογισμικού A. Jesse Jiryu Davis υποστηρίζει στο ιστολόγιό του ότι η συνηθισμένη εκδοχή, που αποδίδει την ανακάλυψη στον Feynman, είναι λανθασμένη και πρέπει να διορθωθεί. Παραδέχεται ότι και ο ίδιος την είχε πιστέψει.^[27] Αντίθετα, το άρθρο του Nautilus το 2026 παρουσιάζει τον Feynman ως αυτόν που έλυσε τελικά το μυστήριο, και δίνει έμφαση στην ανεξάρτητη έρευνα και τις ιδιωτικές συναντήσεις του.^[25]

Η εικόνα του μοναχικού ήρωα είναι η πιο διαδεδομένη. Οι ίδιες οι πηγές όμως δεν συμφωνούν για το πώς ξεκίνησε η ιδέα. Στη δική του αφήγηση ο Feynman γράφει ότι ο Kutyna τον ρώτησε για την επίδραση του κρύου στο ελαστικό, και από εκεί συνέχισε μόνος του με τις δοκιμές.^[24] Ότι η πληροφορία είχε ξεκινήσει από τη Ride το λέει ο Kutyna, και δεν βρήκα δεύτερη πηγή που να έχει δει το έγγραφο.^[26] Αυτό που δεν αμφισβητεί κανείς στις πηγές που διάβασα είναι ότι η επίδειξη και το Παράρτημα F είναι δουλειά του Feynman.

Kennedy και Marshall: οι εκτιμήσεις των μηχανικών και των διευθυντών

Στο Kennedy έμεινε περισσότερο από όσο ήθελε ο Rogers και μίλησε με τις ομάδες πάγου, με τους αναλυτές φωτογραφιών και με τον κατασκευαστή του οργάνου. Ο γερουσιαστής Hollings ζήτησε «ντετέκτιβ» στο Kennedy, και ο Rogers απάντησε ότι ο νομπελίστας βρισκόταν εκεί εκείνη τη στιγμή.^[24]

Στο Marshall ρώτησε μηχανικούς χωρίς να είναι παρόντες οι διευθυντές. Για την πιθανότητα βλάβης των κινητήρων οι μηχανικοί είπαν περίπου 1 στις 200, ενώ ο διευθυντής Lovingood απάντησε «100 τοις εκατό μείον ε», και όρισε το ε ως 1 στις 100.000. Η εκτίμηση του Ullian ήταν περίπου μία αποτυχία στις 100 πτήσεις, απέναντι στο 1 προς 100.000 της NASA, και ο Feynman υπολόγισε ότι το δεύτερο σημαίνει ένα ατύχημα κάθε 300 χρόνια αν γίνεται μία πτήση την ημέρα. Ο Lund της Thiokol άλλαξε γνώμη αφού του είπαν να φορέσει το «καπέλο του διευθυντή». Ο Feynman ένιωσε ότι έπαιζε ρόλο ανακριτή και γύρισε στην Καλιφόρνια. Στο JPL δούλεψε με τους Jerry Solomon και Meemong Lee στην ενίσχυση φωτογραφιών της φλόγας.^[24]

Η υγεία του ήταν ήδη σοβαρό θέμα: ο καρδιολόγος του τον συμβούλευε τηλεφωνικά, και μετά πήγε σπίτι του στην Pasadena για μια-δυο μέρες να ξεκουραστεί.^[24]

Παράρτημα F: «η φύση δεν μπορεί να εξαπατηθεί»

Το κείμενο του Feynman, «Personal observations on the reliability of the Shuttle», τυπώθηκε ως Παράρτημα F της έκθεσης. Στην αρχή γράφει ότι οι εκτιμήσεις για την πιθανότητα απώλειας του οχήματος κυμαίνονται από 1 στις 100 μέχρι 1 στις 100.000: τους χαμηλούς αριθμούς τους έδιναν οι διευθυντές και τους υψηλούς οι μηχανικοί. Με το 1 στις 100.000, σημειώνει, θα μπορούσε κανείς να εκτοξεύει ένα λεωφορείο την ημέρα για περίπου 300 χρόνια και να περιμένει να χάσει μόνο ένα. Αναφέρει τον Louis Ullian, τον αξιωματικό ασφάλειας εμβέλειας, που βρήκε 121 αποτυχίες σε σχεδόν 2.900 πτήσεις πυραύλων στερεού καυσίμου, περίπου 1 στις 25, και εκτιμά ότι για ώριμους πυραύλους ένα 1 στις 50 είναι λογικό, με τους δύο booster να διπλασιάζουν τον ρυθμό.^[1]

Για τους δακτυλίους γράφει ότι η διάβρωση και η διαρροή αερίων ήταν προειδοποιήσεις και όχι αναμενόμενη συμπεριφορά, και συγκρίνει την αποδοχή τους με τη ρώσικη ρουλέτα. Για την πτήση 51-L, στελέχη επικαλέστηκαν διάβρωση του ενός τρίτου της ακτίνας του δακτυλίου και «συντελεστή ασφαλείας τρία». Ο Feynman απαντά ότι ο όρος χρησιμοποιείται λάθος, γιατί ο δακτύλιος δεν είχε σχεδιαστεί να διαβρώνεται καθόλου. Το μοντέλο διάβρωσης ήταν εμπειρική προσαρμογή καμπύλης με χαλαρή εφαρμογή, και διάβρωση διπλάσια από την προβλεπόμενη ήταν πιθανή.^[1]

Στο υπόλοιπο κείμενο εξετάζει τους κύριους κινητήρες, που τους θεωρεί γενικά υψηλής ποιότητας αλλά φτιαγμένους «από πάνω προς τα κάτω», πράγμα που δυσκολεύει τη διάγνωση προβλημάτων. Ο στόχος των 55 αποστολών δεν είχε επιτευχθεί και οι στροβιλοαντλίες χρειάζονταν αντικατάσταση κάθε 3 έως 6 αποστολές. Για τα ηλεκτρονικά γράφει ότι το λογισμικό ήταν της υψηλότερης ποιότητας, με πάνω από 250.000 γραμμές κώδικα και ανεξάρτητο έλεγχο, ενώ ο εξοπλισμός ήταν παρωχημένος, χωρίς αλλαγές εδώ και περίπου 15 χρόνια. Στα συμπεράσματα γράφει ότι η πίεση του προγράμματος οδήγησε σε αλλαγή των κριτηρίων, ότι οι πτήσεις είχαν «πιθανότητα αποτυχίας της τάξης του ενός τοις εκατό» και ότι η διοίκηση ισχυριζόταν αριθμό περίπου χίλιες φορές χαμηλότερο.^[1]

«Για μια επιτυχημένη τεχνολογία, η πραγματικότητα πρέπει να προηγείται των δημοσίων σχέσεων, γιατί η φύση δεν μπορεί να εξαπατηθεί.»

Η φράση είναι η τελευταία του παραρτήματος (σε δική μου μετάφραση).^[1]

Η μάχη για το κείμενο

Η Wikipedia γράφει ότι η διαφωνία του Feynman μπήκε στην έκθεση ως Παράρτημα F αφού απείλησε να αποσύρει το όνομά του.^[23] Η δική του αφήγηση το εξηγεί αναλυτικότερα. Το ειδικό κείμενό του δεν έφτασε στους άλλους επιτρόπους, παρά μόνο όταν το ζήτησε: ο Keel είχε πει ότι το έδειξε σε «όλους», αλλά το είχε δείξει μόνο στο προσωπικό. Ο εκδότης Hansen πέρασε το κείμενο από 23 εκδοχές, και ο Keel το σημάδεψε με Χ και κύκλους, με το σκεπτικό ότι ήταν επαναλαμβανόμενο. Ο Feynman απαντούσε ότι σε ένα παράρτημα η επανάληψη δεν έχει σημασία. Ο Rogers πρότεινε μια δέκατη σύσταση, ότι η NASA πρέπει να συνεχίσει να τυγχάνει στήριξης, και ο Feynman διαφώνησε με επιστολή, αλλά ο Rogers είπε ότι τον είχαν υπερψηφίσει τηλεφωνικά και όχι σε συνεδρίαση. Ο Feynman έστειλε τηλεγράφημα που απαιτούσε να αφαιρεθεί η δέκατη σύσταση και να μείνει το παράρτημα όπως ήταν στην 23η εκδοχή. Ο Kutyna στάλθηκε ως ενδιάμεσος για συμβιβασμό: το «συνιστά έντονα» έγινε «παροτρύνει» και η δέκατη σύσταση έγινε τελικό σχόλιο (σε δική μου μετάφραση).^[24]

Σε ένα διάλειμμα συνεδρίασης ο Rogers είπε στον Armstrong ότι ο Feynman γίνεται μπελάς. Η Wikipedia της επιτροπής το μεταφέρει ως «Feynman is becoming a real pain» και η Wikipedia του Feynman ως «a pain in the ass».^{[2], [23]} Η έκθεση παραδόθηκε στον Reagan σε τελετή στον Κήπο των Ροδών, και ο Feynman έδωσε συνέντευξη Τύπου την Τρίτη. Σύμφωνα με τον ίδιο, κάποιος διέρρευσε τη διαμάχη σε εφημερίδα του Μαϊάμι και η συνέντευξη έγινε δημοφιλής.^[24] Ως ημερομηνία παράδοσης η Wikipedia της επιτροπής δίνει 9 Ιουνίου 1986, ενώ η παραπομπή του Παραρτήματος F φέρει 6 Ιουνίου, και 6 Ιουνίου δίνει ως δημοσίευση και η Wikipedia του Challenger.^{[22], [23]}

Αποτίμηση

Η επιτροπή κατέληξε ότι η άμεση αιτία ήταν η αστοχία του δακτυλίου στεγάνωσης της πίσω ένωσης του δεξιού booster, με διαρροή θερμών αερίων, και ότι η χαμηλή θερμοκρασία μπορούσε να υποβαθμίσει τους δακτυλίους. Κατηγόρησε τη NASA και τη Morton Thiokol ότι δεν αντέδρασαν επαρκώς σε ένα γνωστό σχεδιαστικό ελάττωμα, και η NASA γνώριζε το πρόβλημα από το 1977. Η επιτροπή περιέγραψε το ατύχημα ως «ριζωμένο στην ιστορία».^[23] Έκανε εννέα συστάσεις· η NASA ξανασχεδίασε τους booster και δημιούργησε Γραφείο Ασφάλειας, Αξιοπιστίας και Διασφάλισης Ποιότητας. Το επόμενο λεωφορείο πέταξε με την αποστολή STS-26 στις 29 Σεπτεμβρίου 1988, δύο χρόνια και οκτώ μήνες μετά το ατύχημα και μετά τον θάνατο του Feynman.^{[22], [23]}

Για το παρασκήνιο υπάρχουν κυρίως δύο μαρτυρίες, του ίδιου του Feynman και του Kutyna, και δεν συμπίπτουν σε όλα. Ο Davis και το Nautilus φτάνουν σε αντίθετα συμπεράσματα για το ποιος αξίζει το βάρος της ανακάλυψης. Όσο για τη διαμάχη με τον Rogers, πρόκειται για τη δική του εκδοχή, που δεν είδα να επιβεβαιώνεται λεπτομερώς από δεύτερη πηγή.

Οι ασθένειες και ο θάνατος

Το 1978 έκανε εξετάσεις για πόνο στην κοιλιά και διαγνώστηκε με λιποσάρκωμα. Οι χειρουργοί αφαίρεσαν έναν πολύ μεγάλο όγκο που είχε συνθλίψει το ένα νεφρό και τον σπλήνα.^[2] Το νεκρολογικό φύλλο του Caltech αναφέρει και δεύτερη επέμβαση για καρκίνο το 1981.^[3] Το 1986 οι γιατροί βρήκαν μακροσφαιριναιμία του Waldenström, μια σπάνια μορφή καρκίνου, και ακολούθησαν επεμβάσεις τον Οκτώβριο του 1986 και τον Οκτώβριο του 1987.^[2] Το Atomic Archive δίνει ως αιτία θανάτου τις πολλαπλές σπάνιες μορφές καρκίνου.^[5]

Στις 3 Φεβρουαρίου 1988 νοσηλεύτηκε ξανά στο ιατρικό κέντρο του UCLA. Ένα έλκος του δωδεκαδακτύλου είχε σπάσει και προκάλεσε νεφρική ανεπάρκεια. Αρνήθηκε την αιμοκάθαρση, που θα μπορούσε να παρατείνει τη ζωή του για λίγους μήνες. Πέθανε τη Δευτέρα 15 Φεβρουαρίου 1988, σε ηλικία 69 ετών. Δίπλα του ήταν η Gweneth, η αδελφή του Joan και η ξαδέλφη του Frances Lewine.^[2] Το φύλλο του California Tech δίνει ώρα θανάτου 10:34 μ.μ., στο UCLA Medical Center. Το ψηφιοποιημένο κείμενο έχει σφάλμα αναγνώρισης ακριβώς στην ώρα, οπότε είναι πιθανή και όχι βέβαιη.^[3]

Τα τελευταία του λόγια, σύμφωνα με τη Wikipedia, ήταν «This dying is boring», δηλαδή «Αυτό το πεθαίνω είναι βαρετό», και αναφέρονται στο παρατεταμένο κώμα πριν από τον θάνατο.^[2] Το Big Think αποδίδει στον Feynman μια παραλλαγή, «Θα μισούσα να πεθάνω δύο φορές. Είναι τόσο βαρετό», χωρίς να δίνει πηγή.^[28] Οι δύο εκδοχές δεν συμφωνούν, και δεν βρήκα πρωτογενή μαρτυρία για καμία.

Το φύλλο του Caltech από τις 19 Φεβρουαρίου 1988 γράφει ότι ο πρόεδρος του ιδρύματος, Thomas Everhart, είπε: «Ο κόσμος έχασε έναν μεγάλο πολίτη και ένα μεγάλο μυαλό». Ο Marvin Goldberger τον αποκάλεσε «γιγαντιαία μορφή της φυσικής του 20ού αιώνα», και ο Kent Clark είπε: «Μπορούμε να μιλήσουμε γι’ αυτόν μόνο με υπερβολές». Ο φοιτητής ρεπόρτερ Randy Kamien έγραψε ότι «ένα μούδιασμα απλώθηκε στην πανεπιστημιούπολη την Τρίτη» (σε δική μου μετάφραση). Ανακοινώθηκε ταμείο στο όνομά του για την έρευνα του καρκίνου, και η εφημερίδα γράφει ότι κανείς δεν ήξερε αν θα γινόταν μνημόσυνο στην πανεπιστημιούπολη.^[3]

Προσπαθούσε προς το τέλος της ζωής του να επισκεφτεί την Tuva, τότε αυτόνομη σοβιετική δημοκρατία, αλλά η γραφειοκρατία του Ψυχρού Πολέμου εμπόδισε το ταξίδι, και το σοβιετικό έγγραφο έφτασε την επομένη του θανάτου του. Η κόρη του Michelle έκανε αργότερα το ταξίδι, και ο Ralph Leighton έγραψε το Tuva or Bust! (1991).^[2]

Ο τάφος

Τον έθαψαν στο Mountain View Cemetery and Mausoleum στην Altadena της Καλιφόρνιας, στην πόλη όπου ζούσε ως τον θάνατό του.^{[2], [19]} Το νεκροταφείο βρίσκεται στη Fair Oaks Avenue (2400 N Fair Oaks Avenue), ιδρύθηκε το 1882 και έχει έκταση περίπου 24 εκτάρια (60 ακρ.).^[29]

Η σελίδα του νεκροταφείου στη Wikipedia έχει φωτογραφία με λεζάντα ότι δείχνει τον τάφο του, χωρίς να δίνει θέση, ούτε ημερομηνία ταφής, ούτε αν προηγήθηκε καύση.^[29] Το Freakonomics αναφέρει ότι οι ταφόπλακες του Feynman και της Gweneth, που πέθανε από καρκίνο το 1989, βρίσκονται στο ίδιο νεκροταφείο.^[12] Τις υπόλοιπες λεπτομέρειες, όπως η ακριβής θέση του τάφου και το αν έγινε κηδεία, δεν τις βρήκα σε πηγές που άνοιξα, και τις αφήνω ανοιχτές.

Τι άφησε πίσω του

Τα διαγράμματα που φέρουν το όνομά του χρησιμοποιούνται ακόμη για τον υπολογισμό αλληλεπιδράσεων σωματιδίων, και η διατύπωση με ολοκληρώματα διαδρομών έχει τις ρίζες της στη διατριβή του το 1942.^{[2], [5]} Οι Feynman Lectures on Physics βγήκαν από τα προπτυχιακά μαθήματα του 1961–1964 και παραμένουν το πιο γνωστό του έργο εκτός της έρευνας. Η διάλεξη «There’s Plenty of Room at the Bottom» του 1959 συνδέεται με τη νανοτεχνολογία.^[2]

Δύο πράγματα τον έκαναν γνωστό και σε όσους δεν ασχολούνται με τη φυσική: τα βιβλία των ιστοριών του, με πρώτο το Surely You’re Joking που έγινε μπεστ σέλερ, και η εμφάνισή του στην ακρόαση του Challenger. Η ομιλία για την «επιστήμη των λατρευτών του φορτίου» του 1974 έκλεισε το Surely You’re Joking και έδωσε τη φράση «δεν πρέπει να εξαπατάς τον εαυτό σου».^{[2], [18]}

Η βιογραφία του James Gleick, Genius (1992), βγήκε φιναλίστ για το Pulitzer Βιογραφίας, που πήγε στον Truman του David McCullough, και υποψήφια για το National Book Award Μη Μυθοπλασίας. Ο Philip Anderson την επαίνεσε επειδή κοίταξε πέρα από τον «αστείο και αυτοδημιούργητο μύθο» των βιβλίων του Leighton, και ο Freeman Dyson είπε ότι ένιωσε πως τον γνώριζε καλύτερα μετά την ανάγνωσή της, παρότι ήταν φίλος του για χρόνια. Ο Walter Moore στους New York Times την κατηγόρησε ότι αποφεύγει τις εξισώσεις.^[14]

Στην Ελλάδα ο Feynman έχει εκδοθεί και παιχτεί. Το βιβλίο Surely You’re Joking κυκλοφορεί από το Κάτοπτρο με τίτλο «Σίγουρα, θα αστειεύεστε κύριε Φάινμαν».^[30] Το θεατρικό QED του Peter Parnell ανέβηκε στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης από τις 23 Νοεμβρίου ως τις 15 Δεκεμβρίου 2015, με τον Γιώργο Κοτανίδη στον ρόλο του Feynman.^[31] Το κόμικ του Jim Ottaviani για τον Feynman κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Γνώση, και η κριτική του στην Εφημερίδα των Συντακτών, στις 12 Ιουνίου 2016, έχει τίτλο «Ένας επιστήμονας σούπερ-σταρ».^[13]

Ισχύει έως τον Οκτώβριο του 2026 και μπορεί να αλλάξει. Τα παραπάνω για την πρόσληψη του Feynman βασίζονται στις πηγές που διάβασα. Δεν έλεγξα αν υπάρχουν νεότερες εκδόσεις των Lectures, παραστάσεις ή τηλεοπτικές παραγωγές το 2026.

Κριτική και σημεία όπου οι πηγές διαφωνούν

Η κριτική για τον τρόπο που μιλούσε για τις γυναίκες, ο φάκελος του FBI και η σύγκρουση για το ποιος ανακάλυψε τι στην επιτροπή έχουν περιγραφεί παραπάνω, κάθε φορά με την πηγή της. Εδώ μαζεύω τις χρονολογίες και τις λεπτομέρειες όπου οι πηγές δίνουν διαφορετικά πράγματα. Όπου δεν μπόρεσα να αποφασίσω, το αφήνω ανοιχτό.

Δύο ακόμη σημειώσεις. Ο Gleick, σύμφωνα με το Princeton Alumni Weekly, πήρε αρχεία του FBI και της CIA με τον νόμο για την ελευθερία της πληροφόρησης, οπότε η βιογραφία του και ο φάκελος δεν είναι εντελώς ανεξάρτητες πηγές.^[6] Και η ιστορία του δείπνου των Nobel με μια πριγκίπισσα, που διαβάζεται σε ελληνικό άρθρο γνώμης της Ναυτεμπορικής, δεν την επιβεβαιώνει καμία άλλη πηγή που άνοιξα, γι’ αυτό δεν τη χρησιμοποιώ.^[30]

Λιγότερο γνωστά, τιμές και χρονολόγιο

• Σε ένα ερμάριο στο Los Alamos ο συνδυασμός ήταν 27-18-28, τα πρώτα ψηφία του e.^[2]
• Στη Βραζιλία έμαθε να παίζει το frigideira, ένα κρουστό όργανο.^[2]
• Σε έναν πίνακα του Caltech βρέθηκε γραμμένο με κιμωλία το «Ό,τι δεν μπορώ να δημιουργήσω, δεν το καταλαβαίνω».^[2]
• Έπαιξε τον «Βασιλιά των υπονόμων» στην Τρελή του Σαγιό σε παράσταση του Caltech.^[3]
• Το φορτηγάκι του, ένα Dodge Tradesman Maxivan του 1975, ήταν ζωγραφισμένο με διαγράμματα Feynman.^[11]
• Αρνήθηκε να πάει σε συνέδριο φυσικής στη Μόσχα το 1955, αφού ενημέρωσε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ.^[20]
• Ήταν απρόθυμος να δεχτεί το Βραβείο Einstein του 1954 λόγω του τρόπου που ο Lewis Strauss είχε φερθεί στον Oppenheimer.^[2]
• Εκλέχτηκε στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ και αργότερα παραιτήθηκε.^[2]
• Ο Gell-Mann απείλησε να τον μηνύσει για το πώς περιγράφηκε η κοινή τους δουλειά στο Surely You’re Joking, και στις επόμενες εκδόσεις προστέθηκε διόρθωση.^{[2], [18]}
• Στην τελευταία του χρονιά δίδαξε το μάθημα Physics 230, για την κβαντική χρωμοδυναμική.^[3]

Συχνές ερωτήσεις για τον Richard Feynman

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Feynman — Appendix F, Personal observations on the reliability of the Shuttle (Rogers Commission, αντίγραφο από το University of Washington)
2. Wikipedia — Richard Feynman
3. The California Tech — Feynman, 19 Φεβρουαρίου 1988 (νεκρολογικό φύλλο της φοιτητικής εφημερίδας του Caltech)
4. Britannica — Richard Feynman
5. Atomic Archive — Richard Feynman (1918–1988)
6. Princeton Alumni Weekly — The Magician: Exploring the genius of Richard Feynman *42
7. Wikipedia — Joan Feynman
8. Nobel Prize — Richard P. Feynman, Biographical
9. National Park Service — Manhattan Project Scientists: Richard P. Feynman
10. The Marginalian — Richard Feynman’s Letter to His Dead Wife
11. Physics Today — Melinda Baldwin: Feynman the joker (2018)
12. Freakonomics Radio — The Brilliant Mr. Feynman
13. Εφημερίδα των Συντακτών — Ένας επιστήμονας σούπερ-σταρ (12 Ιουνίου 2016)
14. Wikipedia — Genius: The Life and Science of Richard Feynman
15. CaltechAUTHORS — Feynman, Development of the Space-Time View of Quantum Electrodynamics (Nobel lecture, 11 Δεκεμβρίου 1965)
16. Caltech Engineering & Science — Richard P. Feynman, Nobel Prize
17. Caltech PMA — Feynman’s Nobel year
18. Wikipedia — Surely You’re Joking, Mr. Feynman!
19. Altadena Heritage — Richard Feynman, Physicist, Artist, Nobel Laureate
20. Atlas Obscura — Until 1958, the FBI followed physicist Richard Feynman very closely (2016)
21. Alex Wellerstein, Restricted Data — The FBI and Feynman
22. Wikipedia — Space Shuttle Challenger disaster
23. Wikipedia — Rogers Commission
24. Feynman — Mr. Feynman Goes to Washington, Caltech Engineering & Science, 1987
25. Nautilus — Molly Glick: How Richard Feynman Found the Root of the Challenger Disaster (2026)
26. Kottke.org — On the 30th Anniversary of the Space Shuttle Challenger Disaster (με αποσπάσματα από το Popular Mechanics)
27. A. Jesse Jiryu Davis — Who Discovered Why The Challenger Exploded? (2017)
28. Big Think — The famous last words of 10 scientific greats
29. Wikipedia — Mountain View Cemetery (Altadena)
30. Ναυτεμπορική — Σίγουρα, δεν αστειεύονται (16 Φεβρουαρίου 2021)
31. Ναυτεμπορική — Ένας νομπελίστας φυσικός στη θεατρική σκηνή (21 Νοεμβρίου 2015)