Η Rosalind Franklin (Ρόζαλιντ Φράνκλιν, 1920–1958) ήταν Βρετανίδα φυσικοχημικός και κρυσταλλογράφος. Με περίθλαση ακτίνων Χ έφτιαξε, μαζί με τον φοιτητή της Raymond Gosling, μερικές από τις καθαρότερες εικόνες του DNA, ανάμεσά τους τη διάσημη «Photo 51». Αργότερα, στο Birkbeck College του Λονδίνου, έδειξε ότι ο ιός του μωσαϊκού του καπνού έχει σπειροειδή δομή και ότι το RNA του βρίσκεται στο εσωτερικό του πρωτεϊνικού του περιβλήματος. Πέθανε από καρκίνο των ωοθηκών στα 37 της, τέσσερα χρόνια πριν δοθεί το Νόμπελ του 1962 στους Francis Crick, James Watson και Maurice Wilkins.^{[1], [2]}

Γεννήθηκε στο Notting Hill του Λονδίνου στις 25 Ιουλίου 1920 και πέθανε στο Chelsea στις 16 Απριλίου 1958. Η ιστορία της διηγείται συνήθως ως υπόθεση αδικίας: οι ανταγωνιστές της είδαν τα δεδομένα της χωρίς να τη ρωτήσουν, το Νόμπελ πήγε αλλού και το πιο διάσημο βιβλίο για την ανακάλυψη την περιέγραψε σαν καρικατούρα. Υπάρχουν στοιχεία που στηρίζουν αυτή την εκδοχή. Υπάρχουν και στοιχεία που τη διορθώνουν: ιστορικοί που εξέτασαν νεότερα έγγραφα, με πιο πρόσφατη την εργασία των Matthew Cobb και Nathaniel Comfort στο Nature το 2023, καταλήγουν ότι δεν ήταν θύμα αλλά ισότιμο μέλος μιας ομάδας. Το άρθρο παρουσιάζει και τις δύο πλευρές και αφήνει στον αναγνώστη να κρίνει.^{[1], [3], [4]}

Notting Hill, 1920: μια οικογένεια τραπεζιτών, ακτιβιστών και προσφύγων

Η Rosalind Elsie Franklin γεννήθηκε στις 25 Ιουλίου 1920 στο Chepstow Villas 50, στο Notting Hill, σε εύπορη και επιφανή βρετανοεβραϊκή οικογένεια. Ο πατέρας της, Ellis Arthur Franklin, ήταν τραπεζίτης (merchant banker) με φιλελεύθερες πεποιθήσεις και δίδασκε τα βράδια ηλεκτρισμό, μαγνητισμό και ιστορία του Μεγάλου Πολέμου στο Working Men’s College, όπου έγινε αργότερα αντιπρόεδρος. Η μητέρα της ήταν η Muriel Frances Waley. Η Rosalind ήταν η μεγαλύτερη κόρη και το δεύτερο παιδί από τα πέντε: ο David, η ίδια, ο Colin, ο Roland και η Jenifer.^{[1], [2]}

Ο ευρύτερος κύκλος ήταν πολιτικά και κοινωνικά δραστήριος. Ο θείος του πατέρα της ήταν ο Sir Herbert Samuel (αργότερα Viscount Samuel), υπουργός Εσωτερικών το 1916 και ο πρώτος Εβραίος που ασκούσε τη θρησκεία του και υπηρέτησε στο βρετανικό υπουργικό συμβούλιο. Η θεία της, Helen Caroline «Mamie» Franklin (Helen Bentwich), ήταν παντρεμένη με τον Norman Bentwich, γενικό εισαγγελέα της Εντολής της Παλαιστίνης, και συμμετείχε στο συνδικαλιστικό κίνημα και στο κίνημα για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών. Ο θείος της Hugh Franklin ήταν επίσης ακτιβιστής υπέρ της γυναικείας ψήφου, με ενέργειες που ντρόπιαζαν την οικογένεια. Το μεσαίο της όνομα, Elsie, τιμούσε την πρώτη σύζυγο του Hugh, που πέθανε στην πανδημία γρίπης του 1918.^[1]

Οι γονείς της βοήθησαν πρόσφυγες από τη ναζιστική Γερμανία και την Αυστρία, ανάμεσά τους παιδιά που έφτασαν με το πρόγραμμα Kindertransport. Η εννιάχρονη Αυστριακή Evi Eisenstädter μοιράστηκε το δωμάτιο με τη μικρότερη αδελφή, την Jenifer.^{[1], [5]} Σύμφωνα με την κριτική του βιβλίου της Brenda Maddox στο Times Higher Education, ο Ellis είχε «πολύ ισχυρές απόψεις» και έντονη κοινωνική συνείδηση. Η ίδια η Rosalind κληρονόμησε την ετοιμότητά του να διαφωνεί σκληρά και δεν ανεχόταν τους ανόητους. Ο πατέρας έλεγε ότι ως παιδί ήταν «ανησυχητικά καλή» στην αριθμητική.^[6]

Από το Lindores στο St Paul’s: ένα κορίτσι που πρώτευε σε όλα εκτός από τη μουσική

Στα έξι της πήγε μαζί με τον αδελφό της Roland στο ιδιωτικό σχολείο ημέρας Norland Place, στο δυτικό Λονδίνο. Η θεία της Mamie σχολίασε νωρίς την ικανότητά της στην αριθμητική. Στα εννέα της την έστειλαν στο οικοτροφείο Lindores School for Young Ladies στο Sussex, κοντά στη θάλασσα, επειδή θεωρούσαν ότι η υγεία της ήταν εύθραυστη. Ήταν η μόνη Εβραία μαθήτρια και έκανε μόνη της μαθήματα εβραϊκών.^[1]

Από τα έντεκα φοίτησε στο St Paul’s Girls’ School στο Hammersmith, ένα από τα λίγα σχολεία θηλέων του Λονδίνου που δίδασκαν φυσική και χημεία. Ήταν πρώτη στην τάξη και κέρδιζε τα ετήσια βραβεία, διέπρεπε στα λατινικά και στον αθλητισμό, έμαθε γερμανικά και μιλούσε άπταιστα γαλλικά. Η μόνη της αδυναμία ήταν η μουσική: ο Gustav Holst, διευθυντής μουσικής του σχολείου, ρώτησε κάποτε τη μητέρα της αν η κόρη της έχει πρόβλημα ακοής ή αμυγδαλίτιδα.^[1]

Σε ηλικία 15 ετών, σύμφωνα με μια βιογραφική αφήγηση, είχε ήδη αποφασίσει να γίνει επιστήμονας.^[7] Το 1938 πέρασε τις εξετάσεις matriculation με έξι διακρίσεις και κέρδισε υποτροφία (School Leaving Exhibition) 30 λιρών τον χρόνο για τρία χρόνια, συν 5 λίρες από τον παππού της. Ο πατέρας της τής ζήτησε να παραχωρήσει την υποτροφία σε έναν άξιο πρόσφυγα μαθητή.^[1]

Newnham College, 1938–1941: χημεία, ένα γράμμα στον πατέρα και μια Γαλλίδα φίλη

Το φθινόπωρο του 1938 εισήχθη στο Newnham College του Cambridge και σπούδασε χημεία στο πλαίσιο του Natural Sciences Tripos. Εκεί γνώρισε τον φασματοσκόπο Bill Price, που ήταν βοηθός εργαστηρίου (demonstrator) και αργότερα έγινε ανώτερος συνάδελφός της στο King’s College του Λονδίνου.^[1]

Για τη στάση του πατέρα της υπάρχουν αντικρουόμενες εκδοχές. Σύμφωνα με τη Anne Sayre και με μεταγενέστερες σύντομες βιογραφίες, ο Ellis αντιτάχθηκε στις πανεπιστημιακές σπουδές της κόρης του και αρνήθηκε να πληρώσει, ώσπου τον έπεισαν η μητέρα της και η θεία της Mamie. Η αδελφή της, Jenifer Glynn, χαρακτηρίζει αυτές τις ιστορίες μύθους και λέει ότι οι γονείς στήριξαν πλήρως την καριέρα της.^{[4], [5], [7]}

Η πιο γνωστή φράση της από τα φοιτητικά χρόνια προέρχεται από γράμμα προς τον πατέρα της. Ο Ellis την είχε κατηγορήσει ότι έχει αναπτύξει «εντελώς μονόπλευρη οπτική», και εκείνη απάντησε: «Η επιστήμη και η καθημερινή ζωή δεν μπορούν και δεν πρέπει να χωρίζονται. Η επιστήμη, για μένα, δίνει μια μερική εξήγηση της ζωής.» Η φράση δημοσιεύεται στη βιογραφία της Maddox (2002, κεφάλαιο 4), και η ακριβής ημερομηνία του γράμματος δεν είναι γνωστή. Σε γράμμα της του 1940, που παραθέτει το Jewish Currents, έγραψε ότι για την πίστη αρκεί η πεποίθηση ότι, κάνοντας το καλύτερο δυνατό, θα πλησιάσουμε την επιτυχία.^{[5], [8]}

Στο τελευταίο έτος γνώρισε την Adrienne Weill, Γαλλίδα πρόσφυγα και πρώην μαθήτρια της Marie Curie, που την επηρέασε βαθιά και βελτίωσε τα γαλλικά της στην καθημερινή συνομιλία. Την ίδια περίοδο φοιτούσε στο Newnham και η Joan Clarke, που αργότερα θα δούλευε στο Bletchley Park και θα αρραβωνιαζόταν τον Alan Turing.^{[1], [7]}

Το 1941 πήρε βαθμό δεύτερης τάξης (second-class honours). Σύμφωνα με την κριτική στο Times Higher Education για τη βιογραφία της Maddox, ήταν άρρωστη όταν έδωσε τις εξετάσεις, και αυτό της στέρησε το «first».^{[1], [6]} Εκείνη την εποχή το Cambridge δεν απένεμε κανονικά πτυχία σε γυναίκες· από το 1947 άρχισε να δίνει τιτλικά πτυχία BA και MA, και αναδρομικά στις παλαιότερες απόφοιτες (η χρονολογία διαφέρει λίγο ανάλογα με την πηγή).^{[1], [7]}

Ο άνθρακας, το διδακτορικό και το Παρίσι

Με υποτροφία του Newnham μπήκε στο εργαστήριο φυσικής χημείας του Ronald George Wreyford Norrish, που αργότερα τιμήθηκε με Νόμπελ Χημείας. Η χρονιά ήταν άκαρπη. Η Franklin έγραψε αργότερα ότι τον περιφρονούσε, και η βιογραφία σημειώνει ότι ο Norrish έπινε πολύ και αναποφάσιζε.^[1]

Το 1942 έγινε βοηθός ερευνητή στη British Coal Utilisation Research Association (BCURA), στο κτήμα Coombe Springs κοντά στο Kingston upon Thames, και έτσι εκπλήρωσε τη στρατιωτική της υποχρέωση. Διευθυντής ήταν ο John G. Bennett. Έμενε πρώτα με την Weill στο Cambridge και μετά σε σπίτι στο Putney με την ξαδέλφη της Irene Franklin, και ήταν εθελόντρια φύλακας αεροπορικής προστασίας (ARP).^[1]

Η δουλειά της αφορούσε τους πόρους του άνθρακα. Μέτρησε την πυκνότητα με ήλιο και διαπίστωσε ότι οι λεπτές στενώσεις στους πόρους συνδέονται με τη διαπερατότητα του χώρου. Έδειξε ότι καθώς ανεβαίνει η θερμοκρασία, οι ουσίες απελευθερώνονται με σειρά ανάλογη του μεγέθους των μορίων τους. Τα ευρήματα βοήθησαν να ταξινομηθούν οι άνθρακες και να προβλεφθεί η απόδοσή τους, μεταξύ άλλων σε πολεμικά αντικείμενα όπως οι αντιασφυξιογόνες μάσκες. Η εργασία έγινε η βάση του διδακτορικού της, με τίτλο «The physical chemistry of solid organic colloids with special reference to coal», που το Cambridge της απένειμε το 1945. Από αυτή τη δουλειά βγήκαν πέντε επιστημονικά άρθρα.^{[1], [2]}

Όταν τελείωσε ο πόλεμος, ζήτησε από τη Weill να την ειδοποιήσει για θέσεις εργασίας και περιέγραψε τον εαυτό της ως «φυσικοχημικό που ξέρει πολύ λίγη φυσική χημεία, αλλά αρκετά πράγματα για τις τρύπες του άνθρακα». Το φθινόπωρο του 1946, σε συνέδριο, η Weill τη σύστησε στον Marcel Mathieu, διευθυντή του CNRS, και αυτός τη σύστησε στον Jacques Mering. Στις 14 Φεβρουαρίου 1947 άρχισε να εργάζεται στο Laboratoire Central des Services Chimiques de l’État στο Παρίσι, ως ένας από τους δεκαπέντε ερευνητές (chercheurs).^[1]

Ο Mering, Λιθουανός στην καταγωγή (γεννήθηκε το 1904 στο Vilkaviškis, πήρε τη γαλλική ιθαγένεια το 1930), εφάρμοζε την περίθλαση ακτίνων Χ σε άμορφα υλικά, όπως το ρεγιόν, και όχι σε τακτικούς κρυστάλλους. Τη δίδαξε πώς γίνεται. Εκείνη εφάρμοσε τη μέθοδο στον άνθρακα και ειδικά στη μετατροπή άνθρακα σε γραφίτη, και επινόησε τους όρους «graphitising» και «non-graphitising carbon», δηλαδή άνθρακες που γίνονται ή δεν γίνονται γραφίτης όταν θερμανθούν. Η δουλειά αυτή έγινε μέρος της κοινής βιβλιογραφίας για τον άνθρακα και συνέβαλε στην ανάπτυξη των ανθρακονημάτων και των υλικών ανθεκτικών στη θερμότητα.^{[1], [2], [9]}

Η κριτική για τη βιογραφία της Maddox αναφέρει ότι στη Γαλλία τα πράγματα ήταν καλύτερα για τις γυναίκες απ’ ό,τι στο βρετανικό ακαδημαϊκό σύστημα, ότι η Franklin εξερεύνησε την Κορσική με ομάδα του εργαστηρίου και ότι στα γράμματά της συζητούσε με ενδιαφέρον τα μήκη των γαλλικών φορεμάτων.^[6] Εκεί γνώρισε το 1949 και την Anne Sayre, Αμερικανίδα φίλη της (ο σύζυγος της Sayre ήταν μεταδιδάκτορας στο ίδιο εργαστήριο), που αργότερα θα έγραφε το πρώτο βιβλίο για τη ζωή της.^[4]

Το Παρίσι συνδέεται και με την πιο γνωστή προσωπική της ιστορία. Ο Mering, ο διευθυντής του εργαστηρίου, ήταν παντρεμένος αλλά σε διάσταση με τη σύζυγό του. Η Maddox κρίνει ότι οι δύο τους έλκονταν έντονα, αλλά η Franklin δεν ήταν διατεθειμένη να μπει σε περαστική σχέση με έναν παντρεμένο που δεν είχε χωρίσει. Ο Mering κατέστρεψε αργότερα όλα τα γράμματά της προς αυτόν.^{[6], [9], [10]}

King’s College, 1951: το DNA και η σύγκρουση με τον Wilkins

Στις αρχές του 1951 η Franklin επέστρεψε στο Λονδίνο με υποτροφία Turner & Newall, τριετή, που της είχε δοθεί το 1950. Ο Charles Coulson της είχε προτείνει να στραφεί σε μεγάλα βιολογικά μόρια.^[2] Ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1951 ως ερευνήτρια (research associate) στη Μονάδα Βιοφυσικής του Medical Research Council, που διηύθυνε ο John Randall. Την είχαν προσλάβει για να μελετήσει με ακτίνες Χ πρωτεΐνες και λιπίδια σε διάλυμα. Ο Randall όμως την έστρεψε στις ίνες DNA, λόγω νέων εξελίξεων, και έτσι εκείνη έγινε η μοναδική πεπειραμένη πειραματική ειδικός στην περίθλαση στο King’s.^[1]

Εκεί ξεκίνησε μια παρεξήγηση που, σύμφωνα με την κριτική στο Times Higher Education, η Maddox χαρακτηρίζει «μία από τις μεγαλύτερες και πιο σπάταλες παρεξηγήσεις στην επιστήμη». Σε γράμμα του Δεκεμβρίου του 1950, ο Randall έγραφε στη Franklin ότι το πειραματικό μέρος της ακτινογραφικής εργασίας θα το αναλάμβαναν μόνο η ίδια και ο μεταπτυχιακός φοιτητής Raymond Gosling. Ο Maurice Wilkins (Μόρις Γουίλκινς), που ως τότε δούλευε με τον Gosling στο DNA, ήταν εκείνο τον καιρό σε διακοπές. Ο Randall δεν ενημέρωσε ούτε τον Wilkins ούτε τον Gosling για την αλλαγή. Οι πηγές συμφωνούν ότι αυτό τροφοδότησε την τριβή: ο Wilkins την έβλεπε ως βοηθό του, ενώ εκείνη πίστευε ότι θα δούλευε αυτόνομα, μόνο με τον Gosling.^{[1], [2], [6], [7]}

Ο Wilkins ήταν συνεσταλμένος και αργός στην ομιλία, η Franklin άμεση και έντονη, και οι συνάδελφοι την έβρισκαν ανησυχητικά απότομη. Ο Wilkins ενοχλήθηκε από την απάντησή της στην ερώτησή του για την τεχνική, που την περιέγραψε ως «αέρα ψυχρής ανωτερότητας».^[1]

Το DNA του Signer και η κάμερα με υγρασία

Στις αρχές Μαΐου του 1950 ο Rudolf Signer, από τη Βέρνη, μοίρασε σε σύσκεψη της Faraday Society στο Λονδίνο δείγματα εξαιρετικά καθαρού DNA από θύμο μόσχου. Ένα δείγμα πήρε ο Wilkins. Ο Wilkins και ο Gosling είχαν ήδη πάρει καλή εικόνα περίθλασης με πρόχειρο εξοπλισμό. Όταν ο Wilkins επέστρεψε, παρέδωσε στη Franklin το DNA του Signer και τον Gosling.^[1]

Εκείνη χρησιμοποίησε έναν σωλήνα ακτίνων Χ λεπτής εστίασης και μια μικροκάμερα, που είχε παραγγείλει ο Wilkins, και τα βελτίωσε μόνη της. Η δική της καινοτομία ήταν μια κάμερα με έλεγχο υγρασίας, που χρησιμοποιούσε κορεσμένα διαλύματα αλάτων. Έτσι έδειξε ότι το DNA υπάρχει σε δύο μορφές: πάνω από περίπου 75% σχετική υγρασία η ίνα είναι μακριά και λεπτή (η «υγρή» μορφή, που ονομάστηκε B), ενώ όταν ξηραίνεται γίνεται κοντή και χοντρή (η «κρυσταλλική» μορφή A). Για να περιοριστεί η τριβή, ο Randall μοίρασε τη δουλειά: η Franklin ανέλαβε τη μορφή A, που έδινε πολλά δεδομένα, και ο Wilkins τη μορφή B.^[1]

Τα τετράδιά της δείχνουν ενδείξεις για έλικα. Βρήκε ότι τα φωσφορικά βρίσκονται έξω από την αλυσίδα, αλλά δεν μπορούσε να καθορίσει αν οι αλυσίδες ήταν δύο ή τρεις. Τον Νοέμβριο του 1951 παρουσίασε ότι η δομή είναι ελικοειδής, με δύο, τρεις ή τέσσερις αλυσίδες και τα φωσφορικά προς τα έξω. Στην παρουσίαση παρευρέθηκε ο James Watson (Τζέιμς Γουάτσον) από το Cambridge, που, σύμφωνα με τη βιβλιοθήκη Linda Hall, «προφανώς δεν πρόσεχε». Ο ίδιος είπε αργότερα ότι δεν σημείωσε τα νούμερα.^{[1], [11]}

Την ίδια χρονιά ο Watson και ο Francis Crick (Φράνσις Κρικ) έφτιαξαν μοντέλο με τρεις αλυσίδες, εν μέρει από την ανάμνηση της διάλεξης. Η Franklin επισήμανε τα λάθη του: τα φωσφορικά έπρεπε να είναι έξω και οι βάσεις μάλλον δεν ήταν προσβάσιμες στο εσωτερικό.^[1]

Η Franklin ήταν επιφυλακτική απέναντι στην ταχεία μοντελοποίηση: ήθελε πρώτα αρκετά πειραματικά δεδομένα. Τον Μάιο του 1952 κατέγραψε μια ασύμμετρη εικόνα και άρχισε να αμφιβάλλει αν η μορφή A είναι ελικοειδής. Τον Ιούλιο του 1952 έστειλε μαζί με τον Gosling στον Wilkins, για πλάκα, ένα κηδειόχαρτο για την «ελικοειδή A-DNA», επειδή ο Wilkins πίστευε ότι και οι δύο μορφές είναι έλικες. Όλο το 1952 εφάρμοζαν τη συνάρτηση Patterson στις φωτογραφίες τους.^[1] Οι σημειώσεις της εξηγούν γιατί προτιμούσε τη μορφή A, που τη θεωρούσε κρυσταλλική· για τη μορφή B έγραψε, σύμφωνα με τη σύνοψη του Jerry Coyne για το άρθρο των Cobb και Comfort, ότι «η ουσία απλώς διαλύεται».^[3]

Η Photo 51: η 51η φωτογραφία του Gosling

Στις 2 Μαΐου 1952 ο Gosling τράβηξε την 51η φωτογραφία περίθλασης που είχε κάνει, από την οποία πήρε και το όνομά της η «Photo 51». Δείχνει τη μορφή B του DNA σε παρακρυσταλλικό πηκτώμα από ίνες DNA. Η Franklin ενδιαφερόταν περισσότερο για τη μορφή A και την άφησε στην άκρη. Η ημερομηνία προέρχεται από τη Wikipedia· άλλες πηγές λένε απλώς «Μάιος 1952».^{[12], [13], [14]}

Ο Gosling είπε αργότερα ότι ήταν ένα εξαιρετικά καθαρό διάγραμμα περίθλασης της μορφής B. Σύμφωνα με το Nature, ο Gosling τύλιξε το DNA γύρω από έναν συνδετήρα, ώστε οι ίνες να παραμένουν τεντωμένες μπροστά στην πηγή ακτίνων Χ.^[14] Ο κρυσταλλογράφος J. D. Bernal τη χαρακτήρισε μία από τις ομορφότερες ακτινογραφίες οποιασδήποτε ουσίας που έχουν τραβηχτεί ποτέ.^{[1], [5]}

Ποιος την είδε και πότε

Όταν η Franklin ετοιμαζόταν να φύγει από το King’s, ο Gosling, που πλέον αναφερόταν στον Wilkins, του έδειξε τη φωτογραφία. Ο Randall είχε ζητήσει από τον Gosling να μοιράζεται όλα τα δεδομένα με τον Wilkins. Ο Gosling θυμάται ότι ο Wilkins «δεν μπορούσε να το πιστέψει όταν του την πρόσφερα» και ρώτησε αν την είχε πάρει από το γραφείο της Franklin.^[12]

Λίγες μέρες αργότερα ο Wilkins την έδειξε στον Watson. Σύμφωνα με τη Wikipedia, ο Watson επισκέφθηκε το King’s στις 30 Ιανουαρίου 1953 και ο Wilkins του έδειξε τα δεδομένα της Franklin χωρίς την άδειά της. Άλλες πηγές τοποθετούν το περιστατικό «τον Φεβρουάριο του 1953».^{[1], [12], [13]} Ο Watson έγραψε στο The Double Helix: «Τη στιγμή που είδα τη φωτογραφία, το στόμα μου άνοιξε και ο σφυγμός μου άρχισε να τρέχει.»^[12]

Το αν υπήρξε «κλοπή» είναι αμφισβητούμενο. Η Anne Sayre περιγράφει την κίνηση ως κακή επιστημονική δεοντολογία. Άλλοι λένε ότι ο Gosling έδωσε τα δεδομένα στον Wilkins καθώς η Franklin έφευγε και ότι ο Randall είχε διατάξει να μείνει η δουλειά στο King’s. Ο συγγραφέας Horace Freeland Judson υπαινίχθηκε ότι ο Wilkins πήρε τη φωτογραφία από το συρτάρι της, κάτι που επίσης αμφισβητείται.^{[1], [12]}

Ο Nathaniel Comfort υποστηρίζει ότι ο Watson στο βιβλίο του υπερβάλλει ως προς τον ρόλο της Photo 51. Η Franklin και ο Wilkins είχαν συζητήσει ανοιχτά τις μορφές A και B από το τέλος του 1951. Κατά τη σύνοψη του Jerry Coyne για τις θέσεις των Cobb και Comfort, ο Crick δεν είδε ποτέ τη Photo 51 πριν από τη δημοσίευση.^{[3], [13]}

Από τον Ιανουάριο ως τον Απρίλιο του 1953: το μοντέλο και τα τρία άρθρα

Σύμφωνα με τους Cobb και Comfort, η κρίσιμη διαδρομή δεδομένων δεν ήταν η φωτογραφία αλλά μια έκθεση. Τον Δεκέμβριο του 1952 επιτροπή επιθεώρησης του Medical Research Council συνέταξε έκθεση για το King’s, με πολλούς υπολογισμούς της Franklin. Ο Max Perutz, μέλος της επιτροπής, έδωσε την έκθεση στον Crick, και αυτή επιβεβαίωσε περιοδικότητα 34 Å και συμμετρία C2 στα μέσα Φεβρουαρίου του 1953. Ο Perutz υποστήριξε αργότερα ότι δεν είδε κάτι κακό, επειδή η έκθεση δεν έφερε ένδειξη εμπιστευτικότητας, και ότι τα στοιχεία ήταν ήδη διαθέσιμα από τη διάλεξη του Νοεμβρίου 1951.^[1] Οι σημειώσεις διάλεξης του Crick λένε: «Η δακτυλογραφημένη έκθεση του MRC έδωσε τις διαστάσεις της μοναδιαίας κυψελίδας. Μορφές A, B.»^[3]

Στις 28 Φεβρουαρίου 1953 ο Crick ανήγγειλε δραματικά στην παμπ Eagle του Cambridge ότι είχαν βρει «το μυστικό της ζωής». Το μοντέλο από χάρτινα κομμάτια έδεσε, και «όλα ταίριαξαν». Η ολοκλήρωσή του τοποθετείται στις 7 Μαρτίου 1953, γι’ αυτό και οι ημερομηνίες στις πηγές διαφέρουν κατά λίγες μέρες.^{[1], [13], [15]}

Η Franklin είχε στείλει δύο εργασίες για τη μορφή A στο Acta Crystallographica της Κοπεγχάγης στις 6 Μαρτίου 1953, δηλαδή μία μέρα πριν ολοκληρωθεί το μοντέλο, και τις είχε γράψει πριν μάθει για τη δουλειά του Cambridge. Στις 17 Μαρτίου 1953 χρονολογούνται το τρίτο της προσχέδιο, για τη μορφή B, και ένα πενταοσέλιδο σημείωμα των Franklin και Gosling με τίτλο «A Note on Molecular Configuration of Sodium Thymonucleate». Το προσχέδιο το βρήκε αργότερα ο Aaron Klug, που το 1968 υπερασπίστηκε με άρθρο τη συμβολή της και το 1974 αξιολόγησε το προσχέδιο.^{[1], [16]}

Στις 10 Απριλίου έγραψε στον Crick ζητώντας να δει το μοντέλο. Σύμφωνα με αναφορές, είπε: «Είναι πολύ όμορφο, αλλά πώς θα το αποδείξουν;»^[1]

25 Απριλίου 1953: τρία άρθρα στο ίδιο τεύχος του Nature

Στις 25 Απριλίου 1953 το Nature δημοσίευσε το άρθρο των Watson και Crick, «Molecular Structure of Nucleic Acids» (τόμος 171, σελίδες 737–738), με το σχέδιο της διπλής έλικας που έφτιαξε η σύζυγος του Crick, Odile Crick. Δίπλα του δημοσιεύτηκαν δύο εργασίες από το King’s: των Wilkins, Stokes και Wilson, και των Gosling και Franklin. Η Franklin ήταν η επιβλέπουσα του Gosling στο διδακτορικό του.^{[14], [17]}

Κανένα από τα τρία άρθρα δεν πέρασε από κριτές. Ο Randall έπεισε τον Lionel «Jack» Brimble, συνεπιμελητή του Nature, να δημοσιεύσει την εργασία του Wilkins δίπλα σε εκείνη του Cambridge, και η εργασία της Franklin προστέθηκε μόνο αφού εκείνη ζήτησε επίμονα να συμπεριληφθεί. Η Wikipedia περιγράφει τη σειρά των δημοσιεύσεων ως αποτέλεσμα συμφωνίας ανάμεσα στους διευθυντές των δύο εργαστηρίων. Στο άρθρο των Watson και Crick, μια σημείωση ανέφερε ότι τους είχε ενθαρρύνει η γενική γνώση των αδημοσίευτων αποτελεσμάτων και ιδεών των Wilkins, Franklin και των συνεργατών τους στο King’s College. Η Maddox έγραψε ότι η αναγνώριση της Franklin ήταν «πολύ υποτονική και πάντα συνδεδεμένη με το όνομα του Wilkins».^{[1], [14]}

Για το μοντέλο φέρεται να είπε: «Όλοι στεκόμαστε στους ώμους ο ένας του άλλου».^[14] Στο Conversazione της Royal Society τον Ιούνιο του 1953 παρουσίασε τη διπλή έλικα ως συλλογικό έργο, με τους επτά συντελεστές των άρθρων του Nature να αναγνωρίζονται.^[3]

Στις 25 Ιουλίου 1953 δημοσιεύτηκε στο Nature ακόμα μία εργασία των Franklin και Gosling, με την πρώτη ένδειξη διπλής έλικας για τη μορφή A.^[1] Η Franklin είχε φύγει από το King’s στα μέσα Μαρτίου. Ο Gosling επέστρεψε στον Wilkins και ολοκλήρωσε το διδακτορικό του το 1954, με βοήθεια της Franklin στη γραφή του.^{[1], [18]}

Birkbeck, 1953–1958: από το παλάτι στις φτωχογειτονιές

Στα μέσα Μαρτίου του 1953 η Franklin έφυγε από το King’s. Σε γράμμα της προς την Adrienne Weill περιέγραψε τη μετακίνηση ως «μετακόμιση από παλάτι σε φτωχογειτονιά… αλλά παρ’ όλα αυτά πιο ευχάριστη». Τη στρατολόγησε ο J. D. Bernal, επικεφαλής του τμήματος φυσικής του Birkbeck College και γνωστός για την προώθηση γυναικών κρυσταλλογράφων. Τα εργαστήριά της βρίσκονταν στο 21 Torrington Square, σε ένα από δύο ταλαιπωρημένα, στενά σπίτια γεωργιανού ρυθμού. Όταν το προσωπικό του τμήματος Φαρμακευτικής πλημμύρισε το εργαστήριό της στον πρώτο όροφο, αντιμετώπισε τον Bernal για τους απρόσεκτους συναδέλφους.^[1]

Ο Bernal της είπε να εγκαταλείψει το ενδιαφέρον της για τα νουκλεϊκά οξέα. Εκείνη βοήθησε παρ’ όλα αυτά τον Gosling να ολοκληρώσει τη διατριβή του, και μαζί δημοσίευσαν στις 25 Ιουλίου 1953 την πρώτη ένδειξη διπλής έλικας για τη μορφή A.^[1] Στα τέλη του 1954 ο Bernal εξασφάλισε χρηματοδότηση από το Agricultural Research Council (ARC), κι έτσι έγινε ανώτερη επιστήμονας με δική της ομάδα. Πρώτος ήρθε ο John Finch, και τον Ιούλιο του 1955 ο Kenneth Holmes, απόφοιτος του Cambridge. Διαμαρτυρήθηκε στον Bernal ότι το γραφείο της ήταν στον τέταρτο όροφο και ο σωλήνας ακτίνων Χ στο υπόγειο, και ότι ήταν υπεύθυνη για τέσσερα άτομα σε δύο σκάλες.^[1]

Στις αρχές του 1954 γνώρισε τον Aaron Klug (Άαρον Κλουγκ), που είχε πάρει διδακτορικό από το Trinity College του Cambridge και ήρθε στο Birkbeck στα τέλη του 1953. Η συνεργασία τους ήταν μακρά και γόνιμη.^{[1], [16]}

Ο ιός του μωσαϊκού του καπνού

Το 1955 η Franklin δημοσίευσε στο Nature την πρώτη της μεγάλη εργασία για τον TMV και έδειξε ότι όλα τα σωματίδιά του έχουν το ίδιο μήκος. Αυτό αντέκρουε τον ιολόγο Norman Pirie, αλλά η παρατήρησή της αποδείχθηκε σωστή. Έκανε ταξίδια στις ΗΠΑ (1954 και 1956) και επισκέφθηκε το Woods Hole, το Washington University στο St. Louis, το UC Berkeley και το Caltech. Ο Wendell Stanley και ο Barry Commoner υποσχέθηκαν συνεργασία, και έναν μήνα περίπου δούλεψε με τον Stanley.^{[1], [2], [19]}

Ανέθεσε στον Holmes να προσδιορίσει ολόκληρη τη δομή του TMV. Το 1956 βρήκαν ότι το περίβλημα αποτελείται από πρωτεϊνικά μόρια διατεταγμένα σε έλικες. Οι Klug και Finch ασχολήθηκαν με τους σφαιρικούς ιούς, με τη Franklin να συντονίζει, και από το 1956 η ομάδα δημοσίευσε για τον TMV, τον ιό 4 του αγγουριού και τον ιό του κίτρινου μωσαϊκού του γογγυλιού. Ο βοηθός έρευνας James Watt χρηματοδοτούνταν από το National Coal Board.^[1]

Ο Αμερικανός μεταδιδάκτορας Donald Caspar ήρθε το 1955 να μελετήσει τη θέση του RNA στον TMV. Στο τεύχος του Nature της 10ης Μαρτίου 1956 οι Caspar και Franklin δημοσίευσαν συμπληρωματικές εργασίες που έδειχναν ότι το RNA είναι τυλιγμένο κατά μήκος της εσωτερικής επιφάνειας του κοίλου ιού. Ο Caspar δεν ήταν πρόθυμος συγγραφέας, και η Franklin έγραψε ολόκληρο το χειρόγραφο για λογαριασμό του.^[1] Το 1958 υπέθεσε ότι ο ιός είναι κοίλος και ότι το RNA του είναι μονόκλωνο, κάτι που επιβεβαιώθηκε μετά τον θάνατό της.^[19]

Το μοντέλο για την Expo 58 και η πολιομυελίτιδα

Το 1956 το Royal Institution της ζήτησε να φτιάξει μεγάλα μοντέλα ιών για την Παγκόσμια Έκθεση των Βρυξελλών του 1958 (Expo 58), την πρώτη μεγάλη διεθνή έκθεση μετά τον πόλεμο. Το 1957 ξεκίνησε ένα μοντέλο του TMV ύψους περίπου 1,5 μέτρου, με μπάλες του πινγκ πονγκ και πλαστικές χειρολαβές ποδηλάτου. Το έκθεμα άνοιξε στο Διεθνές Επιστημονικό Περίπτερο στις 17 Απριλίου 1958, την επομένη του θανάτου της.^{[1], [2]}

Μετά από ταξίδι στο Berkeley το 1956, συνάδελφοί της πρότειναν να μελετήσει η ομάδα της και τον ιό της πολιομυελίτιδας. Το 1957 πήρε επιχορήγηση της US Public Health Service/NIH, 10.000 λιρών για τρία χρόνια, τη μεγαλύτερη που είχε λάβει ποτέ το Birkbeck. Το σχέδιό της να μελετήσει ζωντανό και όχι νεκρό ιό προκάλεσε σοβαρές ανησυχίες, και ο Bernal φρόντισε να φυλάσσεται ο ιός στη London School of Hygiene and Tropical Medicine. Προσπάθησε να τοποθετήσει κρυστάλλους του ιού σε τριχοειδείς σωλήνες, αλλά αναγκάστηκε να σταματήσει εξαιτίας της υγείας της. Μετά τον θάνατό της ο Klug έγινε επικεφαλής της ομάδας, και τον Ιούνιο του 1959 αυτός και ο Finch ανακοίνωσαν ότι ο ιός της πολιομυελίτιδας έχει εικοσαεδρική συμμετρία με 60 ίδιες μονάδες.^[1]

Η χρηματοδότηση ήταν επίσης αγώνας. Η επιχορήγηση ARC έληγε στο τέλος του 1957, και, αφού ο Bernal ζήτησε από τον Lord Rothschild, πρόεδρο του ARC, πήρε παράταση ενός έτους ώς τον Μάρτιο του 1958.^[1] Συνολικά, στα 16 χρόνια της σταδιοδρομίας της δημοσίευσε 19 άρθρα για άνθρακες, 5 για το DNA και 21 για ιούς.^[2]

Η Franklin εκτός εργαστηρίου: χαρακτήρας, φίλοι και ταξίδια

Δεν παντρεύτηκε ποτέ. Μια κριτική της βιογραφίας της Maddox την περιγράφει ως «άκαμπτη και ιδιόρρυθμη», που γινόταν «απότομη και επιτακτική» όταν ένιωθε ότι δεν την εκτιμούν, και «καθαρή απόλαυση» όταν ήταν ευτυχισμένη. Η ίδια κριτική τη χαρακτηρίζει «πολύπλοκη, αντιφατική γυναίκα, σφοδρά παθιασμένη και παθιασμένα σφοδρή».^[10] Το Times Higher Education γράφει ότι η Maddox παρουσιάζει μια «ελκυστική, ζωντανή, ικανή και πολύπλοκη γυναίκα», τελειομανή, που αγαπούσε την πεζοπορία, το ποδήλατο και τα ταξίδια, και ότι ήταν «ανοιχτά τρυφερή και πολύ καλή με παιδιά» στον κύκλο των φίλων και της οικογένειάς της.^[6]

Η κριτική στη σελίδα της NASW αναφέρει και τα πλούσια δείπνα που έδινε στο διαμέρισμά της, με ζωντανή συζήτηση, και τις πολλές εκδρομές πεζοπορίας στην Ευρώπη.^[10] Κατά την κριτική του Times Higher Education, η οικογένεια δεν ήταν εκδηλωτική: λέγεται ότι φιλούσε σπάνια τη μητέρα της και ποτέ τον πατέρα ή τα αδέλφια της.^[6]

Η Maddox εντάσσει στις σχέσεις της και τον Donald Caspar, τον οποίο μια κριτική χαρακτηρίζει «επιστημονική συγγενή ψυχή». Σημειώνει επίσης ότι η Franklin «άργησε να μάθει για τις σχέσεις ανάμεσα στα δύο φύλα».^{[6], [10]} Πρόκειται για ιδιωτικά θέματα, και όσα γράφονται είναι ερμηνεία των βιογράφων και όχι βέβαια γεγονότα.

Έγινε στενή φίλη με τον Francis Crick και τη γυναίκα του, Odile.^{[1], [13]} Στο What Mad Pursuit (1988) ο Crick γράφει ότι οι συνάδελφοι της «αντιμετώπιζαν το ίδιο τους άνδρες και τις γυναίκες επιστήμονες» και συμφωνεί ότι εκείνη δεν ήταν φεμινίστρια· το ίδιο λέει και ο Klug.^[4] Η αδελφή της Jenifer Glynn, στο βιβλίο της My Sister Rosalind Franklin (2012), γράφει ότι η Rosalind «δεν ήταν ποτέ φεμινίστρια», και ότι η εικόνα της ως φεμινιστικού εικονίσματος θα την έφερνε σε αμηχανία.^[4]

Η αρρώστια και ο θάνατος, 1956–1958

Το 1956, σε ταξίδι στις ΗΠΑ, αντιμετώπισε στη Νέα Υόρκη πρόβλημα να κουμπώσει τη φούστα της: η κοιλιά της είχε φουσκώσει. Στο Λονδίνο συμβουλεύτηκε τη Mair Livingstone, και η περίπτωσή της σημειώθηκε ως «επείγουσα». Στις 4 Σεπτεμβρίου 1956 έγινε εγχείρηση που έδειξε δύο όγκους στην κοιλιά. Η διάγνωση ήταν καρκίνος των ωοθηκών, και τους επόμενους 18 μήνες ακολούθησαν χειρουργεία και άλλες θεραπείες, με υφέσεις στη διάρκεια των οποίων συνέχισε να εργάζεται.^{[1], [2]}

Την ανάρρωση του τέλους του 1956 και του 1957 την πέρασε σε σπίτια φίλων και συγγενών: με τον Francis και την Odile Crick, με την Anne Sayre και με την οικογένεια του αδελφού της Roland και της Nina. Απέφυγε το σπίτι των γονιών της, επειδή τη στενοχωρούσε η θλίψη της μητέρας της.^{[1], [4]} Δημοσίευσε επτά άρθρα το 1956 και έξι το 1957.^[1]

Στη διαθήκη της, που έγραψε στις 2 Δεκεμβρίου 1957, εκτελεστές όρισε τα τρία αδέλφια της. Κύριος κληρονόμος ήταν ο Aaron Klug, με 3.000 λίρες και το αυτοκίνητό της (Austin). Η Mair Livingstone πήρε 2.000 λίρες, η Anne Piper 1.000 και η νοσοκόμα της, Miss Griffith, 250. Τα υπόλοιπα πήγαν σε φιλανθρωπίες. Η κληρονομιά έγινε δεκτή από το δικαστήριο στις 30 Ιουνίου και η περιουσία εκτιμήθηκε σε 11.278 λίρες, 10 σελίνια και 9 πένες.^[1]

Ως αιτίες θανάτου αναγράφονται η βρογχοπνευμονία, η δευτερογενής καρκινωμάτωση και ο καρκίνος των ωοθηκών.^[1] Η αιτία του ίδιου του καρκίνου δεν είναι γνωστή. Η έκθεσή της σε ακτίνες Χ αναφέρεται συχνά ως πιθανός παράγοντας, αλλά είναι υπόθεση και όχι αποδεδειγμένο συμπέρασμα.^{[7], [20]} Η Wikipedia σημειώνει ότι οι γυναικολογικοί καρκίνοι είναι δυσανάλογα συχνοί στους Ασκενάζι Εβραίους. Ένας ιστότοπος για τη γενετική θεωρεί πιθανή μια κληρονομική προδιάθεση τύπου BRCA και μιλά για υψηλή συχνότητα γυναικολογικών καρκίνων στην οικογένειά της, χωρίς να παραπέμπει σε μελέτη.^{[1], [21]} Καμία από αυτές τις εξηγήσεις δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Ο τάφος στο Willesden

Η Franklin κηδεύτηκε στις 17 Απριλίου 1958, την επομένη του θανάτου της, στον οικογενειακό τάφο του νεκροταφείου της Ενωμένης Συναγωγής (United Synagogue) στο Willesden, στην Beaconsfield Road του δήμου Brent, στο βορειοδυτικό Λονδίνο.^[1] Το νεκροταφείο άνοιξε το 1873. Εκεί βρίσκονται και 23 μέλη της οικογένειας Rothschild. Το νεκροταφείο είναι διατηρητέο Grade II (λίστα Historic England 1449184, 4 Σεπτεμβρίου 2017) και άνοιξε για το κοινό στις 7 Σεπτεμβρίου 2020 μέσα από το πρόγραμμα κληρονομιάς «House of Life».^[22]

Η ταφόπλακα είναι οριζόντια ορθογώνια πλάκα δύο σταδίων από λευκό μάρμαρο με γκρίζες φλέβες, περίπου 38 μέτρα ανατολικά του συγκροτήματος του προσευχητηρίου. Αναγράφει το όνομά της, τα ονόματα των γονιών της, τις ημερομηνίες 25 Ιουλίου 1920 – 16 Απριλίου 1958 και τη λέξη «SCIENTIST». Την αποκαλεί «DEARLY LOVED ELDER DAUGHTER» (αγαπημένη μεγαλύτερη κόρη) του Ellis και της Muriel Franklin και δηλώνει ότι «HER RESEARCH AND DISCOVERIES ON VIRUSES REMAIN OF LASTING BENEFIT TO MANKIND», δηλαδή ότι οι έρευνες και οι ανακαλύψεις της για τους ιούς παραμένουν προς μόνιμο όφελος της ανθρωπότητας. Η επιγραφή δεν αναφέρει το DNA, που εκείνη την εποχή δεν ήταν ευρέως γνωστό ως δικό της έργο.^{[1], [23]}

Στις 7 Μαρτίου 2017 ο τάφος καταχωρίστηκε από την Historic England ως διατηρητέο μνημείο Grade II (κωδικός 1444176), μια ανακοίνωση που έγινε γνωστή στις 8 Μαρτίου για την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας. Η Royal Society τον είχε προτείνει σε πρόγραμμα με την Historic England για τιμή σε γυναίκες επιστήμονες, όπου υποβλήθηκαν 28 γυναίκες.^{[23], [24]}

Το Νόμπελ του 1962: γιατί δεν ήταν εκεί

Το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής του 1962 πήγε στους Crick, Watson και Wilkins για τις ανακαλύψεις τους σχετικά με τη μοριακή δομή των νουκλεϊκών οξέων και τη σημασία της για τη μεταφορά πληροφορίας στην έμβια ύλη.^[25] Η Franklin είχε πεθάνει τέσσερα χρόνια νωρίτερα, και οι κανόνες του Νόμπελ, που ίσχυαν ως το 1974, απαγόρευαν το βραβείο μετά θάνατον, εκτός αν η υποψηφιότητα είχε υποβληθεί όσο ο υποψήφιος ζούσε, πριν από την 1η Φεβρουαρίου του έτους της βράβευσης. Έγιναν υποψηφιότητες το 1960, το 1961 και το 1962 για τη Φυσιολογία ή Ιατρική και το 1962 για τη Χημεία. Η Franklin δεν προτάθηκε ποτέ.^[1]

Το βραβείο δόθηκε για το σύνολο της δουλειάς πάνω στα νουκλεϊκά οξέα και όχι μόνο για τη δομή του DNA. Ο Linus Pauling προειδοποίησε το 1960 την Επιτροπή ότι θα ήταν «μάλλον πρόωρο» να βραβευτούν οι Watson και Crick. Σε επιστολή του 1961, οι Crick και Monod ανέφεραν, για να συμπεριληφθεί ο Wilkins, ότι εκείνος είχε ξεκινήσει το έργο της περίθλασης και είχε εξασφαλίσει την πειραματική απόδειξη της αντιγραφής. Ο Watson δήλωσε αργότερα ότι, ιδανικά, ο Wilkins και η Franklin θα μοιράζονταν το βραβείο Χημείας.^[1] Ο κανονισμός του Νόμπελ επιτρέπει έως τρεις βραβευθέντες ανά βραβείο· το 1945, για παράδειγμα, το βραβείο Φυσιολογίας ή Ιατρικής μοιράστηκε σε τρεις, ανάμεσά τους ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ.

Ο Aaron Klug πήρε μόνος του το Νόμπελ Χημείας του 1982 για την ανάπτυξη της κρυσταλλογραφικής ηλεκτρονικής μικροσκοπίας και τη δομική διαλεύκανση συμπλεγμάτων νουκλεϊκών οξέων και πρωτεϊνών, δουλειά που είχε ξεκινήσει με τη Franklin.^{[1], [26]} Ο ίδιος φέρεται να είπε ότι εκείνη θα μοιραζόταν το βραβείο, αν ζούσε.^[20] Η Wikipedia γράφει ότι αυτό είναι εύλογο, αφού πρόκειται για το έργο που εκείνη είχε αρχίσει.^[1]

Αδικημένη ή συνάδελφος;

Το βιβλίο του 1968

Το The Double Helix του James Watson εκδόθηκε το 1968 από τις Atheneum (ΗΠΑ) και Weidenfeld & Nicolson (Βρετανία). Αρχικά θα το εξέδιδε το Harvard University Press, αλλά το πανεπιστήμιο αποσύρθηκε μετά από διαμαρτυρίες των Crick και Wilkins. Το βιβλίο στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις προσωπικότητες, και ορισμένα πρόσωπα, ανάμεσά τους η Franklin, παρουσιάζονται σαν καρικατούρες. Οι επικριτές το χαρακτήρισαν «δυσάρεστα σεξιστικό» απέναντι σε μια γυναίκα που είχε πεθάνει πριν γραφτεί. Ο Watson τη φώναζε «Rosy», όνομα που εκείνη δεν ήθελε, και τη χαρακτήριζε «χωρίς ενδιαφέρον» και «επιθετική». Στην κριτική του στο Science (29 Μαρτίου 1968) ο Erwin Chargaff ήταν επίσης αρνητικός. Ο Wilkins αποκαλούσε το βιβλίο «το μυθιστόρημα του Jim».^{[4], [10], [27]}

Στον επίλογο ο Watson παραδέχεται ότι οι πρώτες εντυπώσεις του για τη Franklin, «και επιστημονικές και προσωπικές», ήταν «συχνά λανθασμένες». Γράφει για την εξαιρετική δουλειά της και τα μεγάλα εμπόδια που αντιμετώπιζε ως γυναίκα στην επιστήμη, και ότι χρειάστηκαν χρόνια για να εκτιμήσει τη γενναιοδωρία και την ακεραιότητά της.^[27]

Sayre, Maddox, Glynn

Η Anne Sayre, φίλη της από το Παρίσι, εξέδωσε το 1975 το Rosalind Franklin and DNA (W. W. Norton, 221 σελίδες). Ήταν, όπως είπε η ίδια, διαμαρτυρία και όχι κλασική βιογραφία, και της πήρε πέντε χρόνια έρευνας. Η Sayre έγραψε ότι ο Watson αναπαρήγαγε «κάθε γνωστή προκατάληψη εναντίον των γυναικών που σκέφτονται».^[4] Η Jenifer Glynn, αδελφή της Rosalind, κατηγόρησε αργότερα το βιβλίο ότι έκανε την Franklin φεμινιστική ηρωίδα και μίλησε για μια «βιομηχανία Rosalind».^[4] Η Brenda Maddox, στη βιογραφία της του 2002 (Rosalind Franklin: The Dark Lady of DNA), διαφωνεί με τη Sayre για μέρος των ισχυρισμών, μεταξύ άλλων για τα δήθεν χωριστά γεύματα ανδρών και γυναικών στο King’s: ο Randall, γράφει, ήθελε τους συνεργάτες του, άνδρες και γυναίκες, να συναντιούνται για καφέ και γεύμα.^[4]

Η υπόθεση της αδικίας

Τα στοιχεία που στηρίζουν την εικόνα της αδικημένης είναι συγκεκριμένα:

• Τη Photo 51 και άλλα δεδομένα της τα έδειξε ο Wilkins στον Watson χωρίς την άδειά της, σύμφωνα με τη Sayre και με την αφήγηση του ίδιου του Watson.^{[12], [20]}
• Η έκθεση του MRC του Δεκεμβρίου 1952, με τους υπολογισμούς της, έφτασε στον Crick μέσω του Perutz, και ο Crick τη χρησιμοποίησε για το μοντέλο.^{[1], [3]}
• Η αναγνώρισή της στο άρθρο των Watson και Crick ήταν, κατά τη Maddox, «πολύ υποτονική και πάντα συνδεδεμένη με το όνομα του Wilkins».^[1]
• Το Νόμπελ του 1962 δόθηκε στους τρεις άνδρες, και το βιβλίο του 1968 την αποκάλεσε «Rosy».^{[1], [27]}

Η αντίθετη ανάγνωση

Οι Matthew Cobb και Nathaniel Comfort δημοσίευσαν τον Απρίλιο του 2023 στο Nature άρθρο με τίτλο «What Rosalind Franklin truly contributed to the discovery of DNA’s structure». Βασίστηκαν σε έγγραφα της εποχής, ανάμεσά τους ένα προσχέδιο άρθρου του περιοδικού Time που είχε στείλει στη Franklin η δημοσιογράφος Joan Bruce και δεν δημοσιεύτηκε ποτέ. Ο Cobb γράφει ότι δεν βρήκαν στοιχεία ότι ένιωθε αδικημένη: «δεν βρήκαμε καμία ένδειξη ότι ένιωθε αδικημένη (ούτε ήταν)». Η εικόνα της «κλοπής», λένε, προέρχεται κατά κύριο λόγο από την αφήγηση του Watson, που οι δύο ερευνητές τη χαρακτηρίζουν «ημιμυθοπλαστική». Θεωρούν τη Franklin «ισότιμο μέλος σε μια ομάδα τεσσάρων επιστημόνων» και απορρίπτουν τόσο το σχήμα του θύματος όσο και την εικόνα της «dark lady of DNA».^{[3], [28]}

Στην ίδια συζήτηση αναφέρονται και τα εξής:

• Τον Ιούνιο του 1953, στο Conversazione της Royal Society, παρουσίασε τη διπλή έλικα ως συλλογικό έργο των επτά συντελεστών.^[3]
• Σε γράμμα προς τον Crick από το King’s το 1953, που αναφέρεται στη σύνοψη, φαίνεται ότι η Franklin ήξερε πως ο Perutz είχε τα σχετικά δεδομένα και δεν ανησυχούσε.^[3]
• Οι Crick και Watson έγραψαν το 1954 ότι χωρίς τα δεδομένα της «η διατύπωση της δομής μας θα ήταν πολύ απίθανη, αν όχι αδύνατη».^[3]
• Έγινε φίλη και με τους δύο και ανάρρωσε στο σπίτι των Crick μετά την εγχείρηση.^{[1], [3]}
• Ο Raymond Gosling, σε συνέντευξη το 2013 και σε ερώτηση για το αν η Franklin ήξερε ότι η δουλειά της είχε χρησιμοποιηθεί, φέρεται να απάντησε: «Ναι. Α, το ήξερε αυτό».^[1]

Οι ίδιοι ερευνητές δεν παρουσιάζουν τη Franklin ως εκείνη που «είχε ήδη λύσει» το πρόβλημα. Κατά το άρθρο, δεν είχε αντιληφθεί την αρχή της συμπληρωματικής σύζευξης των βάσεων, χρησιμοποιούσε λανθασμένες μορφές των βάσεων και δεν είχε αναγνωρίσει ότι οι δύο αλυσίδες τρέχουν αντίθετα ούτε ότι η μορφή B είναι η βιολογικά λειτουργική. «Δεν είχε χρόνο για αυτά τα τελευταία άλματα, γιατί οι Watson και Crick την πρόλαβαν.»^[28] Ο Klug έλεγε ότι ήταν «δύο βήματα» από τη διπλή έλικα.^[13]

Τιμές, μνημεία και πολιτισμός

Στους ειδικούς η Franklin ήταν γνωστή και θεωρούνταν στην κορυφή του πεδίου της, όπως σημειώνει ο Comfort· η δημόσια αναγνώριση ήρθε δεκαετίες αργότερα. Οι κυριότερες τιμές:^[13]

Οι χρονολογίες των τιμών των ετών 1982–2001 προέρχονται από τη Wikipedia· το Βραβείο της Royal Society και το πανεπιστήμιο του Σικάγου από τις αντίστοιχες σελίδες.^{[1], [29], [30]}

Στο Cambridge, η παμπ Eagle, όπου ο Crick ανακοίνωσε τη «λύση», είχε από το 2003 γαλάζια πινακίδα που δεν ανέφερε τη Franklin. Κάποιος είχε προσθέσει με γκράφιτι «+ Franklin». Η πινακίδα αντικαταστάθηκε, σύμφωνα με ανακοίνωση του Newnham της 4ης Σεπτεμβρίου 2023, από την οργάνωση Cambridge Past, Present & Future, με νέο κείμενο που αναγνωρίζει και τη Franklin, τον Wilkins και άλλους.^[31]

Το Rosalind Franklin University of Medicine and Science, στο North Chicago του Illinois, έχει τη Photo 51 στη σφραγίδα και το λογότυπό του.^[30] Η Royal Society απονέμει το Rosalind Franklin Award από το 2003, με μετάλλιο και 30.000 λίρες, για εξαιρετικό έργο σε οποιοδήποτε πεδίο STEM και ενίσχυση της παρουσίας των γυναικών. Πρώτη βραβεύτρια ήταν η Susan Gibson το 2003, και πιο πρόσφατα η Jess Wade (2024) και η Clare Burrage (2025).^[29]

Το Ινστιτούτο και το ρόβερ

Το Rosalind Franklin Institute, στο Harwell Campus στο Didcot του Oxfordshire, ιδρύθηκε μετά την έγκριση της κυβέρνησης στις 23 Φεβρουαρίου 2017, ξεκίνησε στις 6 Ιουνίου 2018 και άνοιξε επίσημα στις 29 Σεπτεμβρίου 2021. Η αρχική χρηματοδότηση από το EPSRC ήταν 103 εκατ. λίρες και το κτίριο κόστισε 43 εκατ. Δουλεύει σε πέντε θέματα: τεχνητή νοημοσύνη, βιολογική φασματομετρία μαζών, συσχετιζόμενη απεικόνιση, χημεία επόμενης γενιάς και δομική βιολογία. Διευθυντής από τον Απρίλιο του 2024 είναι ο Paul Matthews, μετά τον Jim Naismith.^[32]

Το 2019 η ESA ονόμασε «Rosalind Franklin» το ρόβερ της αποστολής ExoMars. Θα φέρει τρυπάνι που φτάνει τα δύο μέτρα κάτω από την επιφάνεια του Άρη, και προορίζεται για την Oxia Planum. Το ρόβερ κατασκευάστηκε από την Airbus στο Stevenage, ενώ μετά τη διακοπή της συνεργασίας με τη Roscosmos το 2022 το σχέδιο αναθεωρήθηκε: η Airbus επιλέχθηκε τον Μάρτιο του 2025 να κατασκευάσει το ευρωπαϊκό σκάφος προσεδάφισης, και η NASA διάλεξε τον Απρίλιο του 2026 έναν πύραυλο Falcon Heavy από το Kennedy Space Center. Η εκτόξευση προγραμματίζεται για τον Οκτώβριο του 2028 και η προσεδάφιση για τον Νοέμβριο του 2030.^[33]

Η ενότητα για το Ινστιτούτο και το ρόβερ ισχύει έως τον Οκτώβριο του 2026. Οι ημερομηνίες εκτόξευσης και προσεδάφισης είναι προγραμματισμός και όχι δεσμεύσεις.

Στο θέατρο και στην τηλεόραση

Το έργο Photograph 51 της Anna Ziegler είχε την πρώτη του παρουσίαση το 2008 στο Active Cultures Theatre στο Maryland. Στο Noël Coward Theatre του Λονδίνου ανέβηκε το 2015 σε σκηνοθεσία Michael Grandage, με τη Nicole Kidman στον ρόλο της Franklin (πρεμιέρα 5 Σεπτεμβρίου 2015). Η Kidman κέρδισε το Evening Standard Theatre Award καλύτερης ηθοποιού το 2015 και προτάθηκε για Olivier το 2016, ενώ η παράσταση πήρε το WhatsOnStage Award καλύτερου νέου έργου.^[34] Φίλοι και πρώην συνάδελφοι του Wilkins αντέδρασαν σε σκηνή όπου ο Wilkins παίρνει τη φωτογραφία από το γραφείο της Franklin ενώ λείπει.^[7]

Το 1987 το BBC Horizon προέβαλε το Life Story (γνωστό και ως The Race for the Double Helix), όπου τη Franklin υποδύθηκε η Juliet Stevenson και τον Watson ο Jeff Goldblum. Το 2003 το NOVA έδειξε το ντοκιμαντέρ DNA: Secret of Photo 51 (56 λεπτά).^{[7], [12]} Στα ελληνικά, δημοσιεύματα όπως της LiFO (2015, ενημέρωση 2019) και της Ναυτεμπορικής (Ιανουάριος 2026) έχουν ξαναφέρει την ιστορία της στο προσκήνιο.^{[20], [35]}

Λιγότερο γνωστά στοιχεία

• Η υποτροφία που δεν κράτησε. Το 1938 κέρδισε υποτροφία 30 λιρών τον χρόνο, αλλά ο πατέρας της τής ζήτησε να τη δώσει σε έναν άξιο πρόσφυγα μαθητή.^[1]
• Ο Holst και η ακοή της. Η μουσική ήταν η μόνη της αδυναμία στο St Paul’s: ο Gustav Holst, διευθυντής μουσικής του σχολείου, ρώτησε κάποτε τη μητέρα της αν η κόρη της έχει πρόβλημα ακοής ή αμυγδαλίτιδα.^[1]
• Το όνομα που δεν ήθελε. Ο Watson τη φώναζε «Rosy», όνομα που εκείνη δεν ήθελε να χρησιμοποιείται.^[4]
• Το κηδειόχαρτο της έλικας. Τον Ιούλιο του 1952 έστειλε με τον Gosling στον Wilkins ψεύτικη αγγελία θανάτου για την «ελικοειδή A-DNA».^[1]
• Ο ιός που έγινε μοντέλο. Το μοντέλο του TMV για τις Βρυξέλλες είχε μπάλες του πινγκ πονγκ και χειρολαβές ποδηλάτου, και άνοιξε την επομένη του θανάτου της.^[1]
• Το κείμενο του Caspar. Επειδή ο Caspar δεν ήταν πρόθυμος να γράψει, εκείνη έγραψε ολόκληρη την εργασία του για το Nature του Μαρτίου 1956.^[1]
• Το Austin και η διαθήκη. Άφησε στον Klug 3.000 λίρες και το αυτοκίνητό της.^[1]
• Ο αριθμός 51. Το όνομα της Photo 51 δεν κρύβει μυστήριο: ήταν η 51η φωτογραφία περίθλασης που είχε τραβήξει ο Gosling.^[12]
• Ο Gosling μετά το DNA. Ο φωτογράφος της Photo 51 έγινε αργότερα καθηγητής φυσικής εφαρμοσμένης στην ιατρική στο Guy’s Hospital και συνέβαλε στην ανάπτυξη της αξιολόγησης των αγγείων με υπερήχους Doppler.^[18]
• Το φυλλάδιο της μητέρας. Η Linda Hall Library κατέχει αντίτυπο του φυλλαδίου «Rosalind», που τύπωσε ιδιωτικά περίπου το 1963 η μητέρα της, Muriel, για την παιδική και την τελευταία περίοδο της κόρης της· πιστεύει ότι υπάρχουν μόνο δύο γνωστά αντίτυπα.^[11]
• Το αρχείο. Τα χαρτιά της φυλάσσονται στο Churchill College Archives του Cambridge.^[11]

Επιλεγμένα επιστημονικά έργα

Ο τίτλος και ο τόμος της εργασίας του Acta Crystallographica προέρχονται από τη σελίδα της Wikipedia για τη Photo 51· οι τίτλοι των δύο άρθρων του Nature του 1953 δίνονται από τη βιβλιογραφία και δεν επαληθεύτηκαν στο ίδιο το περιοδικό.^{[1], [12]}

Σύντομο χρονολόγιο

• 1920: Γέννηση στο Notting Hill του Λονδίνου, 25 Ιουλίου.
• 1938: Εισαγωγή στο Newnham College του Cambridge.
• 1941: Πτυχίο χημείας με βαθμό δεύτερης τάξης.
• 1942: Στη BCURA για τη μελέτη του άνθρακα.
• 1945: Διδακτορικό από το Cambridge.
• 1947: Στο Παρίσι, 14 Φεβρουαρίου, στο εργαστήριο του Mering.
• 1951: Στο King’s College London, Ιανουάριος· παρουσίαση στο King’s τον Νοέμβριο.
• 1952: Photo 51, 2 Μαΐου.
• 1953: Ανακοίνωση στο Eagle, 28 Φεβρουαρίου· μοντέλο, 7 Μαρτίου· άρθρα στο Nature, 25 Απριλίου· μετακίνηση στο Birkbeck.
• 1955: Εργασία για τον TMV στο Nature.
• 1956: Εγχείρηση στις 4 Σεπτεμβρίου· εργασίες με τον Caspar και τον Holmes.
• 1957: Επιχορήγηση για την πολιομυελίτιδα· διαθήκη στις 2 Δεκεμβρίου.
• 1958: Θάνατος στο Chelsea στις 16 Απριλίου· κηδεία στο Willesden στις 17 Απριλίου· η Expo 58 ανοίγει στις 17 Απριλίου.
• 1962: Νόμπελ σε Crick, Watson και Wilkins.
• 1968: The Double Helix.
• 1975: Το βιβλίο της Sayre.
• 1982: Νόμπελ Χημείας στον Klug.
• 2002: Η βιογραφία της Maddox.
• 2017: Ο τάφος κηρύσσεται διατηρητέος.
• 2023: Το άρθρο των Cobb και Comfort· νέα πινακίδα στο Eagle.

Συχνές ερωτήσεις για τη Rosalind Franklin

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Wikipedia — Rosalind Franklin
2. National Library of Medicine, Profiles in Science — Rosalind Franklin: Biographical Overview
3. Jerry Coyne, Why Evolution Is True — Cobb and Comfort on Rosalind Franklin’s contributions
4. Wikipedia — Rosalind Franklin and DNA
5. Jewish Currents — Rosalind Franklin and the Double Helix
6. Times Higher Education — «Derring-do of the DNA diva» (κριτική της βιογραφίας της Brenda Maddox)
7. Mental Floss — 15 overlooked facts about Rosalind Franklin
8. Quote Investigator — Science and everyday life cannot and should not be separated
9. Wikipedia — Jacques Mering
10. Κριτική του βιβλίου «Rosalind Franklin: The Dark Lady of DNA» (σελίδα NASW)
11. Linda Hall Library — Scientist of the Day: Rosalind Franklin
12. Wikipedia — Photo 51
13. History.com — Rosalind Franklin and the discovery of DNA
14. Nature — Due credit (editorial, 2013)
15. Cambridge Past, Present & Future — DNA: «The Secret of Life», 28 February 1953
16. Wikipedia — Aaron Klug
17. Wikipedia — Odile Crick
18. Wikipedia — Raymond Gosling
19. Wikipedia — Tobacco mosaic virus
20. LiFO — Rosalind Franklin: Η «σβησμένη» υπογραφή πίσω από δύο Νόμπελ (Χριστίνα Γαλανοπούλου)
21. jnetics.org — Rosalind Franklin: The Scientist Time Almost Forgot
22. Wikipedia — Willesden Jewish Cemetery
23. British Listed Buildings — Tomb of Rosalind Franklin (Historic England, κωδικός 1444176)
24. The Jewish Chronicle — Posthumous award for Rosalind Franklin
25. NobelPrize.org — The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962
26. NobelPrize.org — The Nobel Prize in Chemistry 1982
27. Wikipedia — The Double Helix
28. Harvard blogs (Kleele Lerner) — Rosalind Franklin’s contributions to the discovery of DNA’s structure revised
29. Wikipedia — Rosalind Franklin Award (Royal Society)
30. Wikipedia — Rosalind Franklin University of Medicine and Science
31. Newnham College — Revised blue plaque acknowledges Franklin’s DNA role (4/9/2023)
32. Wikipedia — Rosalind Franklin Institute
33. Wikipedia — Rosalind Franklin (rover)
34. Wikipedia — Photograph 51 (θεατρικό έργο)
35. Ναυτεμπορική — Η γυναίκα που φωτογράφισε το μυστικό της ζωής