Ο Charles Dickens (Τσαρλς Ντίκενς, 1812–1870) γεννήθηκε στο Portsmouth, γνώρισε από παιδί τη φτώχεια και έγινε ένας από τους δημοφιλέστερους συγγραφείς της βικτωριανής Αγγλίας. Από το 1858 έδινε και πληρωμένες αναγνώσεις των έργων του στη Βρετανία και στην Αμερική. Το 1868 ξεκίνησε μια «περιοδεία αποχαιρετισμού», η οποία διακόπηκε τον Απρίλιο του 1869 έπειτα από σοβαρές ιατρικές προειδοποιήσεις. Στις 8 Ιουνίου 1870 έπαθε εγκεφαλικό στο Gad’s Hill Place, στο Higham του Kent, αφού είχε εργαστεί στο ημιτελές «The Mystery of Edwin Drood». Πέθανε την επόμενη μέρα, στα 58 του. Η ιδιωτική κηδεία του έγινε στις 14 Ιουνίου στη Γωνιά των Ποιητών του Αβαείου του Westminster, μολονότι προτιμούσε να αναπαυθεί στο Kent.^[1][5]

Η αναφορά στο «μοιραίο εγκεφαλικό» που προκάλεσε το εξαντλητικό πρόγραμμα αναγνώσεων επαναλαμβάνεται σε πολλά κείμενα, και οι φίλοι του την πίστευαν. Εδώ θα βρεις τι ακριβώς είναι τεκμηριωμένο: οι ημερομηνίες, οι ιατρικές προειδοποιήσεις και οι τελευταίες ώρες, και τι είναι εικασία. Θα βρεις και τη διαμάχη για τον τόπο ταφής του. Για άλλους συγγραφείς που έχουμε καταγράψει, δες τη σελίδα με τους ξένους συγγραφείς και ποιητές που έφυγαν.

Charles Dickens: ένα παιδί από το Portsmouth

Ο Charles John Huffam Dickens γεννήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 1812 στο Landport, συνοικία του Portsmouth, από τον John Dickens, υπάλληλο του Ναυτικού, και την Elizabeth Barrow. Η οικογένεια άλλαζε συχνά σπίτι, και ο μικρός Charles έζησε και στο Chatham. Ο πατέρας του είχε συνεχώς χρέη.

Το εργοστάσιο και η φυλακή των χρεωστών

Το 1824, ενώ ο πατέρας του φυλακίστηκε για χρέη στη Marshalsea, ο δωδεκάχρονος Charles εργαζόταν στο εργοστάσιο βερνικιών υποδημάτων Warren’s στο Λονδίνο. Η παιδική εργασία, η αβεβαιότητα και η ντροπή εκείνων των μηνών τον σημάδεψαν. Η εμπειρία τροφοδότησε αργότερα τις περιγραφές της φτώχειας και του εξευτελισμού στα βιβλία του.^[1][10]

Ως έφηβος δούλεψε ως ελεύθερος ρεπόρτερ στα δικαστήρια του Doctors’ Commons, και λίγο μετά ως δημοσιογράφος εφημερίδων. Το πρώτο του διήγημα, «Dinner at Poplar Walk», δημοσιεύτηκε στο Monthly Magazine, και το 1834 άρχισε να υπογράφει με το ψευδώνυμο «Boz».

Γάμος, παιδιά και δόξα

Το 1836 παντρεύτηκε την Catherine Hogarth. Απέκτησαν δέκα παιδιά, επτά αγόρια και τρία κορίτσια. Η πρώτη μεγάλη επιτυχία ήρθε με το «The Pickwick Papers» (1836–1837). Πολλά έργα του δημοσιεύονταν σε συνέχειες, δημιουργώντας κοινό που περίμενε με αγωνία τη συνέχεια. Ακολούθησαν, μεταξύ άλλων, τα «Oliver Twist», «David Copperfield», «Bleak House», «Hard Times» και «Little Dorrit», που ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 1857. Το «A Christmas Carol» κυκλοφόρησε αυτοτελώς το 1843.^[1][10]

Το 1859 ξεκίνησε το «A Tale of Two Cities», με την περίφημη εναρκτήρια φράση «It was the best of times, it was the worst of times». Τον Δεκέμβριο του 1860 ήρθε το πρώτο τεύχος του «Great Expectations». Το τελευταίο μυθιστόρημα που ολοκλήρωσε ήταν το «Our Mutual Friend», το 1865.

Ταξίδια και σπίτια

Το 1842 ο Dickens πέρασε έξι μήνες στις ανατολικές Ηνωμένες Πολιτείες, και το 1844–45 η οικογένεια ταξίδεψε στη Γαλλία και την Ιταλία. Από το 1851 ως το 1860 νοίκιαζε το Tavistock House στο Bloomsbury. Τον Μάρτιο του 1856 αγόρασε το Gad’s Hill, ένα κτήμα στο Rochester του Kent που θαύμαζε από παιδί, και από το 1860 έζησε εκεί μόνιμα.

Η Ellen Ternan και ο χωρισμός

Το 1857 ο Dickens γνώρισε τη νεαρή ηθοποιό Ellen Ternan, με την οποία συνδέθηκε στενά. Το 1858 ο ίδιος και η Catherine έπαψαν να ζουν ως ζευγάρι· επρόκειτο για χωρισμό, όχι για διαζύγιο. Η σχέση του με την Ellen παρέμεινε προστατευμένη από τη δημοσιότητα, και πολλά επιμέρους στοιχεία της απασχόλησαν μεταγενέστερους βιογράφους. Από το 1860 ο Dickens είχε μόνιμη κατοικία στο Gad’s Hill Place.^[1][5]

1858: οι πρώτες πληρωμένες αναγνώσεις

Το 1858, στο St Martin’s Hall του Λονδίνου, ο Dickens ξεκίνησε τις δημόσιες αναγνώσεις των έργων του με αμοιβή. Στον λόγο που εκφώνησε στις 29 Απριλίου εξήγησε ότι θα τις κάνει για δικό του όφελος. Σχεδίασε και ο ίδιος το αναλόγιο που χρησιμοποιούσε, και η σκηνή των αναγνώσεων φωτιζόταν με αέριο.

Ακολούθησαν αναγνώσεις στο Λονδίνο (1858–62), στο Παρίσι και πάλι στο Λονδίνο (1863), στην Αγγλία και τη Σκωτία (1866) και στην Αγγλία και την Ιρλανδία (1867). Πήγαινε από πόλη σε πόλη με το τρένο και με μάνατζερ τον George Dolby. Το κοινό τον λάτρευε: ερμήνευε όλους τους ρόλους.

Η φθίνουσα υγεία του Charles Dickens

Το 1863 ο Dickens έχασε τη μητέρα του και τον 22χρονο γιο του Walter, που υπηρετούσε στην Ινδία. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του τα προβλήματα υγείας συνυπήρχαν με ένα ιδιαίτερα απαιτητικό πρόγραμμα: έγραφε, επιμελούνταν το περιοδικό «All the Year Round», ταξίδευε και έδινε αναγνώσεις. Η καταπόνηση περιγράφεται στις μαρτυρίες των ανθρώπων που βρίσκονταν κοντά του.^[1][2]

Το 1865 ένα σιδηροδρομικό ατύχημα τον ταρακούνησε βαθιά, και μαζί του την Ellen Ternan. Οι βιογράφοι αναφέρουν την ημερομηνία 9 Ιουνίου 1865 στο Staplehurst, δηλαδή ακριβώς πέντε χρόνια πριν από τον θάνατό του, μια σύμπτωση που έχει γίνει κλασική. Το 1867 ο Dickens ήταν άρρωστος αλλά συνέχισε τις αναγνώσεις, παρά τη συμβουλή του γιατρού.

Η αμερικανική περιοδεία του 1867–68

Στα τέλη του 1867 ξεκίνησε την περιοδεία αναγνώσεων στις ΗΠΑ. Στις 22 Απριλίου 1868 αναχώρησε από τη Νέα Υόρκη με το ατμόπλοιο «Russia» και έφθασε στην Αγγλία την πρώτη εβδομάδα του Μαΐου. Παρότι η περιοδεία είχε επιβαρύνει την υγεία του, λίγους μήνες αργότερα ξεκινούσε νέα σειρά αναγνώσεων στη Βρετανία.^[1]

6 Οκτωβρίου 1868: η περιοδεία αποχαιρετισμού

Η «Farewell Reading Tour» ξεκίνησε στις 6 Οκτωβρίου 1868 με ανάγνωση στο Λονδίνο. Σχεδιάστηκαν 100 αναγνώσεις στην Αγγλία, τη Σκωτία και την Ιρλανδία. Το πρόγραμμα ήταν σκληρό: συνεχή ταξίδια, γεύματα στα πεταχτά και βραδιές όπου ο Dickens ερμήνευε με ένταση.

Ο Charles Kent περιγράφει χαρακτηριστικά μια ανάγνωση στο York, στις 11 Μαρτίου 1869. Το κοινό είχε ενημερωθεί ότι ο Dickens θα συντόμευε τα διαλείμματα για να προλάβει το τρένο. Μετά την παράσταση ακολούθησε μια βιαστική αναχώρηση, με αλλαγή ρούχων και φαγητό στο βαγόνι. Η μαρτυρία αποτυπώνει τον εξαντλητικό ρυθμό των συνεχών μετακινήσεων.^[3]

«Sikes and Nancy»: η δολοφονία που τον ξεπέρασε

Στις 14 Νοεμβρίου 1868 ο Dickens παρουσίασε στο St James’s Hall του Λονδίνου, μπροστά σε περίπου πενήντα προσκεκλημένους κριτικούς, καλλιτέχνες και λογοτέχνες, τη σκηνή του «Oliver Twist» όπου ο Bill Sikes σκοτώνει τη Nancy. Ήταν ιδιωτική δοκιμή της ανάγνωσης, όχι μια συνηθισμένη δημόσια παράσταση με εισιτήρια. Ο Charles Kent, που την περιγράφει, καταγράφει τόσο τον πειραματικό χαρακτήρα της βραδιάς όσο και την ένταση της ερμηνείας.^[3]

Η βίαιη σκηνή προκαλούσε ανησυχία για την επίδρασή της στο κοινό και στον ίδιο τον ερμηνευτή. Ο George Dolby καταγράφει ότι ο συνηθισμένος σφυγμός του Dickens ήταν περίπου 72 παλμοί το λεπτό, ενώ στις τελευταίες αναγνώσεις του «Murder» μετρήθηκαν 112 και 118. Σε μία από τις καταγραφές των αναγνώσεων ο σφυγμός έφθασε τους 124. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν ιστορική μαρτυρία της καταπόνησης· δεν αποδεικνύουν από μόνοι τους τι προκάλεσε το εγκεφαλικό του Ιουνίου 1870.^[2]

Απρίλιος 1869: το Blackpool και το Preston

Την 19η Απριλίου 1869, μετά από 70 αναγνώσεις σε 205 ημέρες, ο Dickens έφτασε στο Blackburn. Η εφημερίδα του Bolton σημείωσε ότι η φωνή του είχε εξασθενήσει και ότι αναγκάστηκε να κόψει ένα μέρος. Με ένα διάλειμμα πριν από την ανάγνωση του Preston, πέρασε δύο μέρες στο Imperial Hotel του Blackpool, στις 20 και 21 Απριλίου.

Στο Blackpool έγραψε για την κατάστασή του στον γιατρό του, Frank Carr Beard. Ο Dolby περιγράφει πως είχαν προηγηθεί ανησυχητικά συμπτώματα, μεταξύ άλλων στο Chester, και ότι ο Beard αποφάσισε να τον εξετάσει στο Preston. Η περιοδεία είχε ήδη προχωρήσει πολύ: ο κατάλογος του Μουσείου Dickens αναφέρει ότι ολοκληρώθηκαν 75 από τις 100 προγραμματισμένες αναγνώσεις.^[2][8]

22 Απριλίου 1869: ο γιατρός του Charles Dickens στο Preston

Στις 22 Απριλίου ο Dickens και ο Dolby πήγαν στο Preston, όπου τα εισιτήρια για την ανάγνωση στο Guild Hall είχαν εξαντληθεί, με σχεδόν 200 λίρες έσοδα. Ο Beard, που είχε λάβει το γράμμα του, έφτασε με τρένο που άργησε σχεδόν μία ώρα. Ο Dickens επέμεινε να τον περιμένει πριν φάνε.

Ο Beard τον εξέτασε και, σύμφωνα με τον Dolby, προειδοποίησε ότι η συνέχιση μπορούσε να του προκαλέσει μόνιμη κινητική βλάβη. Ο Dickens, με δάκρυα στα μάτια, ζήτησε να δοκιμάσει να εμφανιστεί εκείνο το βράδυ, ανησυχώντας και για την ταλαιπωρία του κοινού και του μάνατζέρ του. Τελικά η ανάγνωση ακυρώθηκε και οργανώθηκε η επιστροφή των εισιτηρίων. Ο Dickens έφυγε από το Preston μαζί με τον γιατρό του. Ο Dolby έμεινε για να διευθετήσει την ακύρωση και την επιστροφή των χρημάτων.^[2]

Τι ακριβώς έπαθε το 1869

Σύμφωνα με το Μουσείο Dickens, ο συγγραφέας είχε ζαλάδες, παράλυση και εγκεφαλικό το 1869, που διέκοψε την περιοδεία. Άλλες πηγές μιλούν για ήπιο εγκεφαλικό ή για «συμπτώματα» ήπιου εγκεφαλικού. Στις πηγές που ελέγξαμε δεν υπάρχει σύγχρονη ιατρική διάγνωση, και αυτό που ξέρουμε είναι οι περιγραφές της εποχής.

Το βέβαιο είναι ότι ο γιατρός του διέταξε να σταματήσει και ότι οι υπόλοιπες αναγνώσεις ακυρώθηκαν. Η ανάρρωσή του ήταν αρκετή ώστε να γυρίσει στο κοινό του μερικούς μήνες αργότερα.

Οι δώδεκα τελευταίες αναγνώσεις του Charles Dickens: 1870

Ο Dickens επέστρεψε για 12 αναγνώσεις στο St James’s Hall του Λονδίνου, από τις 11 Ιανουαρίου έως τις 15 Μαρτίου 1870, καλύπτοντας μέρος του προγράμματος που είχε ακυρωθεί. Οι γιατροί είχαν επιτρέψει περιορισμένες εμφανίσεις στο Λονδίνο, αποφεύγοντας τις περιοδείες με συνεχείς μετακινήσεις. Για εκείνη την περίοδο νοίκιασε το 5 Hyde Park Place.^[2][8]

Στις 15 Μαρτίου, στην τελευταία ανάγνωση, αποχαιρέτησε το κοινό λέγοντας ότι αποσύρεται για πάντα από «αυτά τα φανταχτερά φώτα». Η γνωστή εικονογράφηση της τελευταίας ανάγνωσης αποτυπώνει αυτή την τελική φάση της δημόσιας παρουσίας του.^[2][3]

2 Μαΐου 1870: η τελευταία δημόσια ομιλία

Η τελευταία δημόσια ομιλία του Dickens έγινε στο δείπνο της Βασιλικής Ακαδημίας, στις 2 Μαΐου 1870, παρουσία του Πρίγκιπα και της Πριγκίπισσας της Ουαλίας. Παράλληλα εργαζόταν στο «The Mystery of Edwin Drood», του οποίου η δημοσίευση είχε αρχίσει τον Απρίλιο. Είχε ολοκληρώσει έξι από τα δώδεκα προγραμματισμένα τεύχη, που κυκλοφόρησαν από τον Απρίλιο έως τον Σεπτέμβριο. Η δημοσίευση των τελευταίων συνεχίστηκε μετά τον θάνατό του.^[1][4]

8 Ιουνίου 1870: η μέρα πριν από τον θάνατο του Charles Dickens

Την Τετάρτη 8 Ιουνίου 1870 ο Dickens δούλεψε όλη τη μέρα στο «Edwin Drood», στον κήπο του Gad’s Hill Place. Μπήκε μέσα για το δείπνο με την κουνιάδα του, τη Georgina Hogarth, και εκεί έπαθε εγκεφαλικό. Σύμφωνα με την παράδοση, τα τελευταία λόγια του ήταν «On the ground» («Στο έδαφος»), ως απάντηση στο αίτημα της Georgina να ξαπλώσει.

Δεν ξαναβρήκε τις αισθήσεις του. Πέθανε την επομένη, Πέμπτη 9 Ιουνίου 1870, στο Gad’s Hill Place, στα 58 του. Η αιτία θανάτου ήταν εγκεφαλικό.

Το «εξαντλητικό πρόγραμμα αναγνώσεων» ως αιτία;

Οι φίλοι και συνεργάτες του Dickens συνέδεαν την ένταση του «Sikes and Nancy» και των ταξιδιών με τη φθίνουσα υγεία του. Οι γιατροί του είχαν καταγράψει εξάντληση και προειδοποιήσει για σοβαρό κίνδυνο. Δεν διαθέτουμε όμως στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι μία συγκεκριμένη ανάγνωση ή η τελευταία σειρά εμφανίσεων προκάλεσε άμεσα το εγκεφαλικό του 1870.^[2]

Οι ιστορικές μαρτυρίες επιτρέπουν να μιλήσουμε για βαριά καταπόνηση και προηγούμενα ανησυχητικά επεισόδια. Δεν επιτρέπουν να απομονώσουμε με βεβαιότητα έναν μοναδικό μηχανισμό για το τελικό εγκεφαλικό. Η διαφορά ανάμεσα στη χρονική συνύπαρξη, στην εκτίμηση των συγχρόνων του και στην απόδειξη αιτιότητας παραμένει ουσιαστική.^[2][8]

Η διαθήκη του Charles Dickens και η επιθυμία για το Rochester

Στη διαθήκη του ο Dickens ζητούσε λιτή, χωρίς επίδειξη και αυστηρά ιδιωτική κηδεία. Η προτίμησή του για ταφή στο Kent συνδεόταν με το Rochester και κοντινές ενορίες, όπως το Cobham ή το Shorne. Μετά τον θάνατό του, η εφημερίδα «The Times» υποστήριξε την ταφή στο Westminster. Ο John Forster και ο γιος του Dickens προσέγγισαν τον κοσμήτορα Arthur Penrhyn Stanley. Νεότερη έρευνα, την οποία παρουσιάζει και το ίδιο το Αβαείο, εξετάζει τον καθοριστικό ρόλο του Forster σε αυτή την επιλογή. Η προτίμηση για τόπο ταφής στο Kent δεν επικράτησε, αλλά ο ιδιωτικός χαρακτήρας της τελετής διατηρήθηκε.^[1][6]

14 Ιουνίου 1870: η κηδεία του Charles Dickens στο Westminster

Η κηδεία έγινε το πρωί της Τρίτης 14 Ιουνίου 1870, στη Γωνιά των Ποιητών του Αβαείου του Westminster. Η επίσημη ιστοσελίδα του Αβαείου αναφέρει δώδεκα πενθούντες από την οικογένεια και τους στενούς φίλους, μαζί με τους κληρικούς. Η τελετή ήταν ιδιωτική. Αργότερα, χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν από τον τάφο για να αποτίσουν φόρο τιμής· ο τάφος παρέμεινε ανοιχτός έως τις 16 Ιουνίου. Η απλή πλάκα φέρει μόνο το όνομα και τις ημερομηνίες γέννησης και θανάτου.^[5]

Για άλλους τόπους μνήμης που έχουμε καταγράψει, δες τη σελίδα με τους τάφους διασήμων.

Μετά τον Dickens: το ημιτελές «Edwin Drood»

Το «The Mystery of Edwin Drood» έμεινε ημιτελές. Ο Dickens είχε ολοκληρώσει έξι από τα δώδεκα προγραμματισμένα μηνιαία τεύχη, τα οποία κυκλοφόρησαν από τον Απρίλιο έως τον Σεπτέμβριο του 1870. Τα τελευταία δημοσιεύτηκαν μετά τον θάνατό του. Το τέλος του μυστηρίου δεν γράφτηκε από τον ίδιο, και οι μεταγενέστερες ολοκληρώσεις αποτελούν έργα άλλων συγγραφέων.^[1][4]

Μύθοι και πραγματικότητα για τον Charles Dickens

• «Πέθανε στο Λονδίνο». Όχι. Πέθανε στο σπίτι του, στο Gad’s Hill Place, στο Higham του Kent, κοντά στο Rochester.
• «Θάφτηκε στο Rochester, όπως προτιμούσε». Δεν τάφηκε εκεί: βρίσκεται στη Γωνιά των Ποιητών του Westminster. Η κηδεία, πάντως, διατηρήθηκε ιδιωτική.
• «Το “Sikes and Nancy” τον σκότωσε». Οι φίλοι του το πίστευαν, αλλά δεν αποδεικνύεται ιατρικά.
• «Ολοκλήρωσε το “Edwin Drood”». Όχι. Δημοσιεύτηκαν μόνο μισά από τα δώδεκα προγραμματισμένα τεύχη.
• «Πέθανε επάνω στη σκηνή, στην τελευταία του ανάγνωση». Όχι. Οι τελευταίες αναγνώσεις έγιναν τον Μάρτιο του 1870, και ο θάνατος ήρθε τον Ιούνιο, στο σπίτι.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Charles Dickens

• Ο Dolby καταγράφει αύξηση του σφυγμού του από τη συνηθισμένη τιμή των 72 σε τιμές πάνω από 110 κατά τις απαιτητικές αναγνώσεις.
• Σχεδίασε ο ίδιος το αναλόγιό του και έδινε ιδιαίτερη προσοχή στη σκηνική διαμόρφωση των αναγνώσεων.
• Στις αναγνώσεις έπινε, σύμφωνα με τον Dolby, παγωμένη σαμπάνια στο παρασκήνιο.
• Παρότι πέρασε δύο μέρες στο Blackpool, το 1869, δεν έδωσε ποτέ ανάγνωση εκεί.
• Η Agatha Christie διάβαζε Dickens ως έφηβη. Δες το άρθρο για την Agatha Christie.

Η κληρονομιά του Charles Dickens

Ο Dickens θεωρείται ο μεγαλύτερος μυθιστοριογράφος της βικτωριανής εποχής. Έγραψε για τους φτωχούς, τα παιδιά της εργασίας και τους ανθρώπους που η κοινωνία ξεχνούσε, και δημιούργησε μερικούς από τους πιο γνωστούς φανταστικούς χαρακτήρες του κόσμου. Το Μουσείο Charles Dickens και τα φεστιβάλ που γίνονται κάθε χρόνο συνεχίζουν να τον τιμούν.

Για άλλους μεγάλους συγγραφείς δες τους Φιόντορ Ντοστογιέφσκι και Edgar Allan Poe, καθώς και τους διάσημους ανά χρονιά θανάτου.

Χρονολόγιο του Charles Dickens

• 7 Φεβρουαρίου 1812: γεννιέται στο Landport του Portsmouth.
• 1836: παντρεύεται την Catherine Hogarth.
• 1842: έξι μήνες στις ΗΠΑ.
• Μάρτιος 1856: αγοράζει το Gad’s Hill.
• 1857–1858: η Ellen Ternan· ο χωρισμός· οι πρώτες πληρωμένες αναγνώσεις.
• 9 Ιουνίου 1865: το σιδηροδρομικό ατύχημα στο Staplehurst.
• 1867–1868: η αμερικανική περιοδεία αναγνώσεων.
• 6 Οκτωβρίου 1868: αρχίζει η περιοδεία αποχαιρετισμού.
• 14 Νοεμβρίου 1868: η πρώτη ανάγνωση του «Sikes and Nancy».
• 22 Απριλίου 1869: ο Beard ακυρώνει την ανάγνωση στο Preston.
• 11 Ιανουαρίου – 15 Μαρτίου 1870: οι δώδεκα τελευταίες αναγνώσεις.
• 2 Μαΐου 1870: η τελευταία δημόσια εμφάνιση.
• 8 Ιουνίου 1870: το εγκεφαλικό στο Gad’s Hill Place.
• 9 Ιουνίου 1870: πεθαίνει.
• 14 Ιουνίου 1870: κηδεύεται στο Westminster.

Συχνές ερωτήσεις