Ο Γιούρι Γκαγκάριν έγινε στις 12 Απριλίου 1961 ο πρώτος άνθρωπος που ταξίδεψε στο διάστημα, με μία περιφορά της Γης που κράτησε περίπου 108 λεπτά. Γεννήθηκε το 1934 σε ένα χωριό της περιοχής του Σμολένσκ και πέθανε μόλις 34 ετών, στις 27 Μαρτίου 1968, σε αεροπορικό δυστύχημα που εξακολουθεί να συζητιέται.

Γιούρι Γκαγκάριν: ο γιος ενός ξυλουργού από το Κλούσινο

Γεννήθηκε στις 9 Μαρτίου 1934 στο Κλούσινο, ένα χωριό κοντά στην πόλη Γκάτσκ. Ο πατέρας του, ο Αλεξέι, ήταν ξυλουργός και η μητέρα του, η Άννα, ήταν γαλακτοπαραγωγός· κι οι δύο εργάζονταν σε κρατική αγροτική εκμετάλλευση. Ήταν το τρίτο από τα τέσσερα παιδιά, με τον Βαλεντίν (1924) και τη Ζόγια (1927) μεγαλύτερους και τον Μπόρις (1936) μικρότερο.

Η πόλη Γκάτσκ μετονομάστηκε σε Γκαγκάριν το 1968, μετά τον θάνατό του. Το Κλούσινο ανήκε τότε στη Δυτική Επαρχία της Σοβιετικής Ένωσης και σήμερα βρίσκεται στην περιοχή του Σμολένσκ, στη Ρωσία.

Τα παιδικά χρόνια κάτω από τη γερμανική κατοχή

Οι Γερμανοί κατέλαβαν το Κλούσινο στις 18 Οκτωβρίου 1941. Την πρώτη μέρα έκαψαν το σχολείο, και η πρώτη σχολική χρονιά του Γιούρι τελείωσε πριν προλάβει να ολοκληρωθεί. Έκαψαν επίσης 27 σπίτια και ανάγκασαν τους κατοίκους να δουλεύουν στα χωράφια.

Ένας Γερμανός αξιωματικός πήρε το σπίτι των Γκαγκάριν, και η οικογένεια έζησε 21 μήνες σε μια πρόχειρη χωμάτινη καλύβα, περίπου τρία επί τρία μέτρα. Κάποτε ένας Γερμανός στρατιώτης επιχείρησε να κρεμάσει τον μικρό Μπόρις από μια μηλιά με το κασκόλ του παιδιού. Ο Γιούρι, σύμφωνα με τη Wikipedia, ανταπέδωσε με μικροδολιοφθορές στη δουλειά του στρατιώτη, όπως χώμα στις μπαταρίες των τανκς.

Στις αρχές του 1943 ο Βαλεντίν και η Ζόγια απελάθηκαν στην Πολωνία για καταναγκαστική εργασία. Δραπέτευσαν, στρατεύτηκαν από σοβιετικούς στρατιώτες και γύρισαν μόλις το 1945· η οικογένεια τους θεωρούσε νεκρούς. Ο πατέρας είχε ξυλοδαρθεί επειδή αρνήθηκε να δουλέψει για τους κατακτητές, και η μητέρα τραυματίστηκε στο πόδι με δρεπάνι.

Ένα σοβιετικό μαχητικό Yakovlev που έκανε αναγκαστική προσγείωση στο Κλούσινο, κατά τη διάρκεια του πολέμου, ξύπνησε το ενδιαφέρον του για τα αεροπλάνα. Το 1946 η οικογένεια μετακόμισε στο Γκάτσκ, όπου ο Γιούρι διάβασε από ένα παλιό στρατιωτικό εγχειρίδιο και λάτρεψε τα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες. Έφτιαχνε μικρά μοντέλα αεροπλάνων.

Από το χυτήριο στον αεροπορικό σύλλογο

Στα 16 του πήγε μαθητευόμενος σε χυτήριο στο Λιουμπέρτσι, κοντά στη Μόσχα, και το 1951 αποφοίτησε με άριστα ως τεχνίτης καλουπιών και χύτευσης. Συνέχισε σε τεχνική σχολή του Σαράτοφ, όπου σπούδαζε τρακτέρ. Εκεί γράφτηκε σε αεροπορικό σύλλογο και πέταξε πρώτα με διπλάνο και μετά με Yak-18. Για να βγάζει χρήματα δούλευε και ως λιμενεργάτης στον Βόλγα.

Το 1955 μπήκε στην Ανώτερη Σχολή Πιλότων της Αεροπορίας «Τσκάλοφ» στο Ορενμπούργκ και τον Φεβρουάριο του 1956 πέρασε στο MiG-15. Δυσκολεύτηκε δύο φορές στην προσγείωση του διθέσιου εκπαιδευτικού και κινδύνευσε να αποβληθεί. Ο εκπαιδευτής του του έδωσε ένα μαξιλάρι, για να βλέπει καλύτερα από το πιλοτήριο, και η επόμενη προσγείωση πέτυχε. Το μαξιλάρι θυμίζει πόσο μικρόσωμος ήταν ο Γκαγκάριν: μόλις 1,57 μ.

Ο πιλότος του Βορρά και ο γάμος με τη Βαλεντίνα

Στο Ορενμπούργκ γνώρισε το 1957 τη Βαλεντίνα Γκορυάτσεβα, που δούλευε ως ιατρική τεχνικός, και παντρεύτηκαν στις 7 Νοεμβρίου 1957, την ημέρα που ο Γκαγκάριν έγινε ανθυπολοχαγός. Τον τοποθέτησαν στη βάση Λουοστάρι, κοντά στα νορβηγικά σύνορα, με το 769ο Σύνταγμα Αεροπορίας Καταδίωξης του Βόρειου Στόλου. Πετούσε εκεί MiG-15bis.

Το ζευγάρι απέκτησε δύο κόρες: τη Γελένα (γεννημένη το 1959), που διευθύνει από το 2001 τα Μουσεία του Κρεμλίνου, και τη Γκαλίνα (1961), καθηγήτρια οικονομικών.

Πώς επιλέχθηκε ο πρώτος κοσμοναύτης

Μετά την εκτόξευση του Luna 3 στις 6 Οκτωβρίου 1959, ο Γκαγκάριν δήλωσε ενδιαφέρον για διαστημικές πτήσεις και ο διοικητής του προώθησε τη σύστασή του. Από 154 πιλότους επιλέχθηκαν 29 υποψήφιοι και, στις 7 Μαρτίου 1960, εγκρίθηκαν οι πρώτοι δώδεκα, μεταξύ τους κι ο Γκαγκάριν. Οι απαιτήσεις περιλάμβαναν ηλικία 25–30 ετών και βάρος κάτω από 72 κιλά.

Η προπόνηση ξεκίνησε στις 15 Μαρτίου 1960 στο αεροδρόμιο Χοντίνκα και περιλάμβανε αλεξίπτωτο και δοκιμές απομόνωσης. Σε ανώνυμη ψηφοφορία των συναδέλφων του, όλοι εκτός από τρεις τον ψήφισαν για την πρώτη πτήση. Στις 8 Απριλίου 1961 η επιτροπή τον όρισε κύριο πιλότο και αναπληρωματικό του τον Γκερμάν Τίτοφ.

12 Απριλίου 1961: η πτήση του Vostok 1

Το Vostok 1 εκτοξεύτηκε από το Μπαϊκονούρ στις 06:07 UTC, δηλαδή 09:07 ώρα Μόσχας, με κωδικό όνομα για τον Γκαγκάριν «Κέδρος» (Kedr). Ο ίδιος, πριν από την εκτόξευση, φώναξε μια φράση που έγινε σύνθημα της εποχής του διαστήματος:

«Πάμε!» (Poyekhali!)Γιούρι Γκαγκάριν, πριν από την εκτόξευση, 12/04/1961

Το σκάφος ολοκλήρωσε μία περιφορά της Γης σε περίπου 108 λεπτά (το spacefacts δίνει 1 ώρα και 46 λεπτά), σε τροχιά 181 έως 327 χλμ. Η Britannica δίνει διαφορετικούς αριθμούς (1 ώρα και 29 λεπτά, μέγιστο ύψος 301 χλμ.), και εδώ ακολουθούμε τους περισσότερους. Κατά τη διάρκεια της πτήσης ο Γκαγκάριν προήχθη σε ταγματάρχη.

Η προσγείωση που κρατήθηκε μυστική

Η επιστροφή δεν πήγε όπως είχε σχεδιαστεί. Η πέδηση με τους πυραύλους έγινε γύρω στις 07:25 UTC, αλλά το τμήμα του εξοπλισμού έμεινε για λίγο δεμένο με το σκάφος από δέσμη καλωδίων. Τα καλώδια έσπασαν στη διάρκεια έντονων περιστροφών, και τα τμήματα χωρίστηκαν. Ο Γκαγκάριν ανέφερε αργότερα φορτίο πάνω από 10 g στην κάθοδο.

Περίπου 7 χιλιόμετρα πάνω από το έδαφος εκτινάχθηκε από την κάψουλα και προσγειώθηκε με αλεξίπτωτο, ενώ η ίδια η κάψουλα έπεσε λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα. Η προσγείωση έγινε κοντά στο Σμελόβκα, στην περιοχή του Σαράτοφ, γύρω στις 10:55 ώρα Μόσχας. Οι πρώτοι που τον είδαν ήταν ένας οδηγός τρακτέρ, ο Γιακόφ Λυσένκο, και η αγρότισσα Άννα Τακχταρόβα. Η Τακχταρόβα θυμόταν τον κοσμοναύτη με την πορτοκαλί στολή να τους λέει να μη φοβούνται και να ζητά τηλέφωνο, για να τηλεφωνήσει στη Μόσχα.

Οι σοβιετικές αρχές δεν δήλωσαν τότε ότι ο Γκαγκάριν είχε προσγειωθεί ξεχωριστά από το σκάφος. Σύμφωνα με το AmericaSpace, ο λόγος ήταν να μην αμφισβητήσει η FAI τα ρεκόρ. Η παραδοχή ήρθε τον Αύγουστο, μετά την πτήση του Τίτοφ με το Vostok 2, και η FAI αναθεώρησε τους κανόνες της και πιστοποίησε τα ρεκόρ.

Ο ήρωας σε περιοδεία

Ο Χρουστσόφ τον έκανε Ήρωα της Σοβιετικής Ένωσης και στις 14 Απριλίου ακολούθησε παρέλαση στη Μόσχα. Στη συνέντευξη Τύπου της 15ης Απριλίου, γράφουν οι πηγές, τον ρώτησαν περίπου 1.000 δημοσιογράφοι. Έλαβε το Τάγμα του Λένιν και τον τίτλο του πιλότου-κοσμοναύτη, και ακολούθησαν ξένες διακρίσεις και μετάλλια της FAI.

Επισκέφθηκε περίπου 30 χώρες. Στο Μάντσεστερ, παρότι έβρεχε δυνατά, αρνήθηκε την ομπρέλα και κράτησε ανοιχτή την οροφή του αυτοκινήτου, για να τον βλέπουν οι άνθρωποι. Το 1962, στην Αίγυπτο, του δόθηκε το Παράσημο του Νείλου και τα κλειδιά του Καΐρου.

Από το 1962 ήταν βουλευτής στο Σοβιέτ της Ένωσης, και αργότερα στο Σοβιέτ των Εθνοτήτων. Εργάστηκε στη Star City σε σχέδια επαναχρησιμοποιήσιμων σκαφών και τον Δεκέμβριο του 1963 έγινε υποδιευθυντής εκπαίδευσης του κέντρου κοσμοναυτών. Έγινε αντισυνταγματάρχης το 1962 και συνταγματάρχης τον Νοέμβριο του 1963.

Η δόξα, το ποτό και οι σκιές

Η φήμη είχε κόστος. Ο Νικολάι Καμανίν, υπεύθυνος του προγράμματος Vostok, ανησυχούσε για το ποτό του Γκαγκάριν, αν και γνωστοί του τον περιέγραφαν ως άνθρωπο που ήξερε να πίνει. Οι περιοδείες τον έβαζαν συνεχώς σε τραπέζια όπου το ποτό ήταν αναμενόμενο.

Τον Σεπτέμβριο του 1961 εμφανίστηκε με τραύμα στο φρύδι. Η επίσημη εκδοχή μιλούσε για ατύχημα, ενώ τα ημερολόγια του Καμανίν περιέγραφαν μια πιο αμήχανη εκδοχή. Οι βιογράφοι Τζέιμι Ντόραν και Πίρς Μπιζόνι, στο βιβλίο «Starman», γράφουν για επεισόδιο σε εξοχική κατοικία στην Κριμαία: ο Γκαγκάριν πήδηξε από μπαλκόνι δεύτερου ορόφου, για να ξεφύγει από τη γυναίκα του, που τον υποψιαζόταν για σχέση με νοσοκόμα. Επίσημη επιβεβαίωση δεν υπάρχει, ούτε ακριβής ημερομηνία.

Οι ίδιοι συγγραφείς αναφέρουν φήμες για απιστίες. Ο Καμανίν σημείωσε επίσης ότι ο Γκαγκάριν είχε πάρει βάρος και ότι οι πτητικές του ικανότητες είχαν μειωθεί.

Το Soyuz 1 και ο αποκλεισμός από τις πτήσεις

Οι αρχές δεν ήθελαν να ρισκάρουν τον εθνικό ήρωα σε νέα πτήση. Όταν προετοιμαζόταν το Soyuz 1, ο Γκαγκάριν ορίστηκε αναπληρωματικός του Βλαντίμιρ Κομαρόφ. Σύμφωνα με τη Wikipedia, διαμαρτυρήθηκε για ζητήματα ασφάλειας πριν από την εκτόξευση. Το 1967 ο Κομαρόφ σκοτώθηκε κατά την επιστροφή και ο Γκαγκάριν είχε μεταδώσει οδηγίες προς τον φίλο του στη διάρκεια της κρίσης.

Μετά το Soyuz 1 απαγορεύτηκε στον Γκαγκάριν να πετάξει ξανά στο διάστημα και, προσωρινά, να πετά μόνος του. Του ανατέθηκε ακαδημαϊκό έργο. Ισχυρισμοί ότι ο Κομαρόφ φώναζε από οργή κατά την πτώση, ή ότι δέχτηκε την πτήση για να προστατεύσει τον Γκαγκάριν, στηρίζονται σε αμφισβητούμενες μαρτυρίες και ιστορικοί τους αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη.

Η επιστροφή στα αεροπλάνα

Ο Γκαγκάριν δεν σταμάτησε να προσπαθεί. Στις 17 Φεβρουαρίου 1968 υπερασπίστηκε διπλωματική εργασία για την αεροδυναμική διαστημικών αεροπλάνων στην Ακαδημία Ζουκόφσκι και αποφοίτησε με άριστα. Παράλληλα προσπαθούσε να ανακτήσει το δικαίωμα να πετά αεροσκάφη.

Είχε και προσωπικά πάθη: ήταν ένθερμος τερματοφύλακας στο χόκεϊ επί πάγου, αγαπούσε το μπάσκετ και διαιτήτευε αγώνες. Τον Μάρτιο του 1968 έκανε σειρά εκπαιδευτικών πτήσεων: από τις 13 ως τις 22 Μαρτίου πέταξε 18 φορές, περίπου επτά ώρες συνολικά.

27 Μαρτίου 1968: η τελευταία πτήση

Το πρωί της 27ης Μαρτίου ο Γκαγκάριν και ο εκπαιδευτής του, συνταγματάρχης Βλαντίμιρ Σερεγκίν, Ήρωας της Σοβιετικής Ένωσης, απογειώθηκαν με εκπαιδευτικό MiG-15UTI από τη βάση Τσκαλόφσκι. Το αεροσκάφος είχε κατασκευαστεί το 1956 στο εργοστάσιο Aero Vodochody της Τσεχοσλοβακίας. Οι χρόνοι, ώρα Μόσχας, από τη Wikipedia:

• 10:18: απογείωση, με καλή ορατότητα και στρώμα νέφωσης στα 600 μέτρα περίπου.
• 10:27: ο Γκαγκάριν ανέφερε ότι η αποστολή ολοκληρώθηκε.
• 10:29: ζήτησε και πήρε άδεια για επιστροφή στη βάση.
• 10:30: χάθηκε η επαφή.
• 10:31: το αεροπλάνο έπεσε, κατά την ανάλυση του ρολογιού του πιλοτηρίου.

Ένα ελικόπτερο φωτογράφισε τα συντρίμμια στις 14:50, κοντά στο Νοβοσελόβο της επαρχίας Βλαντίμιρ, περίπου 18 χλμ. από το Κιρζάτς και 65 χλμ. από τη βάση. Τα λείψανα αναγνωρίστηκαν την επομένη το πρωί και αποτεφρώθηκαν στις 21:15 της 28ης Μαρτίου. Ο Γκαγκάριν ήταν 34 ετών.

Τι έδειξαν οι έρευνες

Έγιναν τουλάχιστον τρεις έρευνες: της Αεροπορίας, κυβερνητικών επιτροπών και της KGB. Η κυβερνητική επιτροπή του 1968 συνέταξε έκθεση 29 τόμων, που έμεινε απόρρητη. Συμπέρανε ότι αλλαγές στο περιβάλλον του αέρα οδήγησαν το πλήρωμα σε απότομο ελιγμό και σε περιστροφή (spin), από την οποία δεν μπόρεσε να ανακάμψει. Δεν βρήκε τεχνικές βλάβες ούτε ξένες ουσίες στο αίμα και στα λείψανα.

Έκθεση της KGB, που αποχαρακτηρίστηκε τον Μάρτιο του 2003, απέρριψε τις θεωρίες συνωμοσίας και έριξε το βάρος στο προσωπικό της βάσης. Ο ελεγκτής εναέριας κυκλοφορίας είχε δώσει ξεπερασμένα δεδομένα καιρού και το προσωπικό εδάφους είχε αφήσει τις εξωτερικές δεξαμενές καυσίμου στο αεροπλάνο. Η περιστροφή προκλήθηκε είτε από σύγκρουση με πουλί είτε από απότομο ελιγμό αποφυγής, και το πλήρωμα πίστευε ότι βρισκόταν ψηλότερα από ό,τι πραγματικά.

Έγγραφα της επιτροπής που αποχαρακτηρίστηκαν το 2011, για τα 50 χρόνια από την πτήση του Vostok 1, επαναλαμβάνουν ότι το πλήρωμα έκανε απότομο ελιγμό, είτε για να αποφύγει μετεωρολογικό μπαλόνι είτε για να μην μπει στο ανώτερο στρώμα νεφών. Ο ιστορικός Αλεξάντερ Γκλούσκο σημειώνει ότι η έκθεση δεν έχει δημοσιευτεί ολόκληρη και η διατύπωση παραμένει ασαφής. Το Κρεμλίνο απέρριψε νέα έρευνα τον Απρίλιο του 2007.

Οι θεωρίες για το δυστύχημα

Επειδή η πλήρης έκθεση δεν είναι δημόσια, οι εξηγήσεις πολλαπλασιάστηκαν. Οι σοβαρότερες, με όσα γράφουν οι πηγές μας:

• Δεύτερο αεροσκάφος. Ο Αλεξέι Λεόνοφ, μέλος της επιτροπής, υποστήριξε ότι ένα Su-15 πέταξε πολύ χαμηλότερα από το προγραμματισμένο ύψος και πέρασε κοντά από το MiG, σπάζοντας το φράγμα του ήχου. Η τύρβη, κατά τον ίδιο, έριξε το MiG σε περιστροφή. Στη συνέντευξή του το 2013 στο RT είπε ότι έγγραφο επιβεβαίωνε την παρουσία «μη εξουσιοδοτημένου» Su-15. Οι αποστάσεις που αναφέρονται διαφέρουν από δημοσίευμα σε δημοσίευμα (από κάτω από 20 μέτρα ως περίπου 600 μέτρα), και ο Λεόνοφ δεν κατονόμασε τον πιλότο.
• Ο ελιγμός αποφυγής. Η επίσημη εκδοχή: μετεωρολογικό μπαλόνι ή στρώμα νεφών. Πολλοί ειδικοί της αεροπορίας τη θεωρούσαν ανεπαρκή, κατά το HISTORY.
• Η βαλβίδα αερισμού. Σύμφωνα με τον Ιγκόρ Κουζνέτσοφ, απόστρατο συνταγματάρχη της Αεροπορίας, μια βαλβίδα αερισμού της καμπίνας μπορεί να έμεινε μισάνοιχτη, προκαλώντας αποσυμπίεση σε ύψος 3.000–4.000 μ. Το πλήρωμα μπορεί να έχασε τις αισθήσεις του, όταν έκανε απότομη κάθοδο. Η θεωρία αμφισβητείται.
• Αδιαθεσία του Σερεγκίν. Ο Νικολάι Κουζνέτσοφ, επικεφαλής του Κέντρου Εκπαίδευσης Κοσμοναυτών, έγραψε το 1994 ότι ο Σερεγκίν ίσως έπαθε καρδιακή προσβολή. Ο Γκαγκάριν, κατά την εκδοχή του, κύκλωνε περίπου δέκα λεπτά προσπαθώντας να τον βοηθήσει.
• Σφάλμα πληρώματος. Ο κοσμοναύτης Βλαντίμιρ Ακσιόνοφ το αποδίδει σε λάθος χειρισμό μέσα στο σύννεφο, και ο συνταγματάρχης Εντουάρντ Σερσέρ σε άκαιρη έξοδο από βουτιά, κατά ακροβατικά που δεν περιλαμβάνονταν στην εντολή πτήσης.

Στις πιο διαδεδομένες φήμες ανήκουν το αλκοόλ, η ζήλια της ηγεσίας, η σκηνοθετημένη εξαφάνιση και ο υποτιθέμενος θάνατος δεκαετίες αργότερα. Η έρευνα δεν βρήκε αλκοόλ στο αίμα. Οι Ντόραν και Μπιζόνι απορρίπτουν τις συνωμοσίες και θεωρούν πιθανό ατύχημα, ίσως λόγω της τύρβης από διερχόμενο υπερηχητικό αεροσκάφος.

Η κηδεία και ο τάφος στο Κρεμλίνο

Κηρύχθηκε εθνικό πένθος, για πρώτη φορά στη σοβιετική ιστορία για πρόσωπο που δεν ήταν ηγέτης του κράτους. Στις 29 Μαρτίου πάνω από 40.000 άνθρωποι πέρασαν από το Κεντρικό Σπίτι του Σοβιετικού Στρατού, όπου εκτέθηκαν οι τεφροδόχοι. Η ουρά ήταν τόσο μεγάλη που η τελετή παρατάθηκε ως το βράδυ.

Στις 30 Μαρτίου, στις 13:10, η πομπή ξεκίνησε προς τον Οίκο των Συνδικάτων και από εκεί προς την Κόκκινη Πλατεία. Τις τεφροδόχους κράτησαν ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ, ο Αλεξέι Κοσίγκιν και ο Νικολάι Ποντγκόρνι. Στις 14:30 ο Αντρέι Κιριλένκο τοποθέτησε τις τεφροδόχους σε κόγχους της Νεκρόπολης του Τείχους του Κρεμλίνου, κοντά στο Μαυσωλείο του Λένιν. Ακολούθησε ενός λεπτού σιγή σε όλη τη χώρα και χαιρετισμός με κανονιοβολισμούς.

Η Βαλεντίνα Γκαγκάρινα πέθανε το 2020. Τότε ο ιστορικός Αλεξάντερ Γκλούσκο πρότεινε να ταφούν αλλού οι στάχτες του ζεύγους, ιδέα που αντέκρουσε ο φίλος του Γκαγκάριν, Βαλεντίν Πετρόφ.

Μύθοι γύρω από τον Γκαγκάριν

Η πιο γνωστή φράση που του αποδίδεται, «Δεν βλέπω κανέναν θεό εδώ πάνω», δεν υπάρχει στις απομαγνητοφωνήσεις της πτήσης. Συνάδελφος υποστήριξε ότι προέρχεται από ομιλία του Χρουστσόφ. Ο Γκαγκάριν, κατά πληροφορίες, είχε βαπτιστεί ως παιδί.

Ο δεύτερος μύθος αφορά την προσγείωση: για χρόνια η επίσημη εκδοχή ήταν ότι προσγειώθηκε μέσα στο σκάφος. Και ο τρίτος, ο πιο επίμονος, είναι ότι το δυστύχημα ήταν σκηνοθετημένο ή συνέπεια συνωμοσίας. Οι έρευνες που γνωρίζουμε δεν το υποστηρίζουν.

Η κληρονομιά του Γκαγκάριν

Η 12η Απριλίου γιορτάζεται ως Ημέρα της Κοσμοναυτικής από το 1962, και το 2011 ο ΟΗΕ την όρισε Διεθνή Ημέρα της Ανθρώπινης Διαστημικής Πτήσης. Το Κέντρο Εκπαίδευσης Κοσμοναυτών και η Ακαδημία Αεροπορίας πήραν το όνομά του το 1968. Ένας κρατήρας στην αθέατη πλευρά της Σελήνης ονομάστηκε Γκαγκάριν το 1970.

Οι αστροναύτες του Apollo 11, ανάμεσά τους ο Νιλ Άρμστρονγκ, άφησαν στη Σελήνη μια θήκη με μετάλλια του Γκαγκάριν και του Κομαρόφ.

Το Apollo 15 άφησε το μνημείο «Fallen Astronaut», με πλάκα που περιλαμβάνει και το όνομά του. Άγαλμά του υπάρχει στο Λονδίνο, στο Χιούστον και στην Τζακάρτα· η προτομή στο Βελιγράδι αφαιρέθηκε το 2018, μετά από κριτική για το σχέδιό της. Το Κύπελλο Γκαγκάριν της KHL φέρει το όνομά του.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Γκαγκάριν

• Η κάψουλα και ο κοσμοναύτης προσγειώθηκαν χωριστά. Η αλήθεια αποκαλύφθηκε μήνες αργότερα.
• Ήταν 1,57 μ. Οι απαιτήσεις για τους πρώτους κοσμοναύτες έβαζαν όριο ύψους κάτω από 1,70 μ.
• Το ρολόι του. Κρατούσε στο σκάφος ένα ρολόι Sturmanskie.
• Το χόκεϊ. Έπαιζε τερματοφύλακας και διαιτήτευε αγώνες.
• Η μετονομασία. Μετά τον θάνατό του, το Γκάτσκ έγινε Γκαγκάριν. Στην Αρμενία, μια πόλη είχε μετονομαστεί Γκαγκάριν ήδη από το 1961.
• Ο δεύτερος ακολούθησε γρήγορα. Ο Τίτοφ πέταξε στο διάστημα λιγότερο από τέσσερις μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1961.

Συχνές ερωτήσεις για τον Γιούρι Γκαγκάριν