Ο Στίβεν Χόκινγκ έγινε αναγνωρίσιμος σε όλο τον κόσμο από μια ηλεκτρονική φωνή. Η θέση του στην ιστορία της επιστήμης, όμως, θεμελιώθηκε σε ερωτήματα που δεν ακούγονταν καθόλου απλά: έχει ο χρόνος αρχή; Τι συμβαίνει όταν η βαρύτητα γίνεται τόσο ισχυρή ώστε ούτε το φως να μη διαφεύγει; Μπορεί μια μαύρη τρύπα να εκπέμπει ακτινοβολία; Και τι απομένει από τις πληροφορίες για όσα έχουν πέσει μέσα της;

Ο Βρετανός θεωρητικός φυσικός και κοσμολόγος δεν έδωσε την τελική απάντηση σε όλα αυτά. Άλλαξε, ωστόσο, τον τρόπο με τον οποίο μπορούσαν να διατυπωθούν και να μελετηθούν. Συνέδεσε τη γενική σχετικότητα, την κβαντική θεωρία και τη θερμοδυναμική σε αποτελέσματα που εξακολουθούν να καθορίζουν την έρευνα. Παράλληλα, έφερε την κοσμολογία σε αναγνώστες που δεν είχαν παρακολουθήσει ποτέ μάθημα προχωρημένης φυσικής. ^[67]

Η ζωή του, από τις 8 Ιανουαρίου 1942 έως τις 14 Μαρτίου 2018, περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από τη διάγνωση μιας σοβαρής ασθένειας και την επιτυχία ενός διάσημου βιβλίου. Περιλαμβάνει δύο γάμους, τρία παιδιά, αντιπαραθέσεις, επιστημονικά στοιχήματα, συνεργασίες δεκαετιών, πολιτικές παρεμβάσεις και μια καθημερινότητα που απαιτούσε σύνθετη οργάνωση. Για να φανεί ολόκληρος ο άνθρωπος, χρειάζονται τόσο οι ιδέες του όσο και οι άνθρωποι και τα μέσα που του επέτρεπαν να τις αναπτύσσει. ^[28][66]

Περιεχόμενα της βιογραφίας

Η γέννηση στην Οξφόρδη και τα πρώτα χρόνια

Ο Stephen William Hawking γεννήθηκε στην Οξφόρδη, στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι γονείς του, ο Frank και η Isobel Hawking, είχαν δημιουργήσει ένα οικογενειακό περιβάλλον με έντονο ενδιαφέρον για τη γνώση. Ο πατέρας του ήταν γιατρός με ειδίκευση στην τροπική ιατρική. Ο Stephen ήταν το μεγαλύτερο από τα τέσσερα παιδιά της οικογένειας. Τα παιδικά του χρόνια συνδέθηκαν πρώτα με το Highgate του Λονδίνου και αργότερα με το St Albans. ^[1]

Η ημερομηνία γέννησής του συνέπιπτε με τη συμπλήρωση τριακοσίων ετών από τον θάνατο του Γαλιλαίου. Πρόκειται για μια πραγματική ημερολογιακή σύμπτωση, την οποία ανέφερε και η επίσημη βιογραφία του. Η μετέπειτα επιστημονική πορεία του διαμορφώθηκε από την εκπαίδευση, την έρευνα και τις επιλογές του. ^[1]

Στο σχολείο δεν παρουσίαζε την εικόνα ενός παιδιού που κατακτούσε αβίαστα την πρώτη θέση σε όλα. Θυμόταν τον εαυτό του περίπου στη μέση της τάξης. Οι συμμαθητές του, πάντως, τον αποκαλούσαν «Αϊνστάιν». Η αντίθεση ανάμεσα στις σχολικές επιδόσεις και στην ευκολία με την οποία σκεφτόταν δύσκολα προβλήματα έγινε αργότερα ένα από τα σταθερά θέματα των βιογραφικών αφηγήσεων για εκείνον. ^[1][48]

Στην Οξφόρδη στα δεκαεπτά: σπουδές και κωπηλασία

Το 1959 μπήκε στο University College της Οξφόρδης, σε ηλικία δεκαεπτά ετών. Ο πατέρας του προτιμούσε την ιατρική, ενώ ο ίδιος ήθελε να ακολουθήσει τη φυσική και τα μαθηματικά. Οι προπτυχιακές σπουδές του τον έστρεψαν τελικά στη φυσική, στον δρόμο που θα τον οδηγούσε στην κοσμολογία. ^[2]

Η κοινωνική του ζωή απέκτησε ιδιαίτερη σημασία μέσα από την κωπηλασία. Ήταν πηδαλιούχος σε πλήρωμα του κολεγίου: η θέση απαιτούσε να κατευθύνει τη βάρκα και να συντονίζει τους κωπηλάτες. Το ίδιο το University College τον θυμάται ως δραστήριο και ενθουσιώδες μέλος του ομίλου. Είναι μια χρήσιμη εικόνα του νεαρού Hawking, πριν από την ασθένεια και την παγκόσμια αναγνωρισιμότητα. ^[3]

Στις τελικές εξετάσεις βρέθηκε ανάμεσα στην πρώτη και στη δεύτερη κατηγορία πτυχίου και χρειάστηκε προφορική εξέταση. Πήρε τελικά πτυχίο πρώτης κατηγορίας, που του επέτρεψε να προχωρήσει στις διδακτορικές σπουδές του. Η επιτυχία αυτή συνοδεύει μια βασική παρατήρηση για την προσωπικότητά του: διέθετε μεγάλη αυτοπεποίθηση στη σκέψη του, ακόμη και όταν η συμβατική εικόνα του επιμελούς φοιτητή δεν του ταίριαζε. ^[2]

Το καλοκαίρι του 1961: κροκέ, ιστιοπλοΐα και μια φάρσα

Μια λιγότερο γνωστή ομάδα φωτογραφιών τον δείχνει δεκαεννέα ετών, στο θερινό σχολείο αστροφυσικής του Royal Greenwich Observatory, στο Herstmonceux Castle του Sussex. Το πρόγραμμα του 1961 συνδύαζε διαλέξεις, νυχτερινές παρατηρήσεις και μικρές ερευνητικές εργασίες. Στα διαλείμματα οι φοιτητές έπαιζαν κροκέ και έκαναν ιστιοπλοΐα. ^[4]

Οι εικόνες αυτές συνοδεύονται από συγκεκριμένες αναμνήσεις συμφοιτητών του. Ο George Miley θυμόταν ότι ο Hawking είχε αντικαταστήσει μια ναυτική σημαία με το σφυροδρέπανο. Ο Robert Smith περιέγραφε τις αριστερές του συμπάθειες, αλλά και το θάρρος του να διαφωνεί επιστημονικά με τον διοργανωτή του σχολείου, τον αστρονόμο Richard Woolley. Οι ιστορίες προέρχονται από επώνυμες μαρτυρίες που συγκέντρωσε και παρουσίασε το Gonville & Caius. ^[4]

Σε αυτές φαίνεται ήδη ο συνδυασμός που θα διατηρούσε αργότερα: διάθεση για αντιπαράθεση, ενδιαφέρον για την πολιτική και χιούμορ που δοκίμαζε τα όρια της επίσημης ατμόσφαιρας. Η δημόσια εικόνα του ηλικιωμένου επιστήμονα δεν πρέπει να σβήνει αυτόν τον ζωηρό νεαρό. ^[4]

Cambridge, 1962: ο Sciama και τα ανοιχτά ερωτήματα της κοσμολογίας

Το 1962 μετακόμισε στο Trinity Hall του Cambridge για διδακτορική έρευνα. Επιβλέπων του έγινε ο Dennis Sciama, ένας ιδιαίτερα δραστήριος μέντορας που ενθάρρυνε τους νεότερους ερευνητές να δουλεύουν στα θεμελιώδη προβλήματα της βαρύτητας. Ο Martin Rees, ο οποίος γνώρισε εκείνο το περιβάλλον από μέσα, τονίζει τη σημασία της καθοδήγησης του Sciama και της επαφής με τις νέες μαθηματικές ιδέες του Roger Penrose. ^[5]

Η κοσμολογία βρισκόταν τότε σε περίοδο έντονης διαμόρφωσης. Η διαστολή του σύμπαντος ήταν κεντρικό ζήτημα, αλλά η περιγραφή της αρχής του δεν είχε τη σημερινή παρατηρησιακή υποστήριξη. Το ερώτημα για μια αρχική ιδιομορφία συναντούσε την αντίπαλη ιδέα ενός σύμπαντος που υπήρχε πάντοτε σε περίπου σταθερή μεγάλη εικόνα. Ο Hawking μπήκε σε μια περιοχή όπου η μαθηματική αυστηρότητα μπορούσε να αλλάξει τη συζήτηση. ^[5][7]

Το περιβάλλον αυτό του έδωσε συνεργάτες και αντιπάλους, καθημερινές συζητήσεις και μια ερευνητική ταυτότητα. Η εργασία του εξελίχθηκε μέσα σε έναν εξαιρετικά παραγωγικό κύκλο φυσικών, με κοινό λεξιλόγιο τη γεωμετρία του χωροχρόνου.

Η διάγνωση στα είκοσι ένα και η αβεβαιότητα για το μέλλον

Το 1963, σε ηλικία είκοσι ενός ετών, διαγνώστηκε με νόσο του κινητικού νευρώνα, η οποία στις βιογραφικές και ιατρικές αναφορές συνδέεται με την αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση, την ALS. Είχε ήδη παρατηρήσει αδεξιότητα και δυσκολίες σε κινήσεις που προηγουμένως εκτελούσε χωρίς σκέψη. Η αρχική πρόγνωση που μεταφέρθηκε στην οικογένεια ήταν εξαιρετικά περιορισμένη, περίπου δύο χρόνια ζωής. ^[2]

Η νόσος προσβάλλει τα νευρικά κύτταρα που ελέγχουν την κίνηση και μπορεί να επηρεάσει την ομιλία, την κατάποση και την αναπνοή. Η πορεία της παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ο Hawking έζησε περισσότερο από πέντε δεκαετίες μετά τη διάγνωση, αλλά η δική του εξαιρετική επιβίωση δεν αποτελεί πρόγνωση για άλλους ασθενείς. ^[68]

Η αρχική αντίδρασή του περιλάμβανε βαθιά απογοήτευση. Με τον χρόνο επέστρεψε στην έρευνα, ενώ η κινητική επιδείνωση συνεχιζόταν. Χρειάζεται εδώ ακρίβεια: η μεταγενέστερη επιτυχία του δεν αποδεικνύει ότι μια νευροεκφυλιστική ασθένεια αντιμετωπίζεται με τη θέληση. Η φροντίδα, η τεχνολογία και οι διαθέσιμοι πόροι είχαν καθοριστικό ρόλο. ^[2][34]

Η Jane Wilde, ο γάμος και τα τρία παιδιά

Η Jane Wilde βρέθηκε στη ζωή του την περίοδο της διάγνωσης. Παντρεύτηκαν το 1965 και δημιούργησαν οικογένεια ενώ η υγεία του παρέμενε αβέβαιη. Απέκτησαν τρία παιδιά: τον Robert, τη Lucy και τον Timothy. Η γέννησή τους τοποθετείται αντίστοιχα το 1967, το 1970 και το 1979. ^[28]

Η καθημερινότητα συνδύαζε την έρευνα, την ανατροφή των παιδιών και αυξανόμενες ανάγκες υποστήριξης. Η Jane είχε παράλληλα δικές της σπουδές και επαγγελματικές επιδιώξεις. Η μαρτυρία της προσθέτει την εμπειρία ενός ανθρώπου που έζησε αυτές τις απαιτήσεις από μέσα. ^[29]

Στα απομνημονεύματά της, που κυκλοφόρησαν αργότερα ως Travelling to Infinity, περιγράφει την πίεση της φροντίδας και τις αλλαγές που δημιουργούσε η διασημότητα. Η αφήγησή της δίνει στην οικογενειακή ιστορία τη δική της οπτική και βάρος. ^[29]

Το 1964 τόλμησε να αμφισβητήσει τον Fred Hoyle

Πριν ακόμη ολοκληρώσει το διδακτορικό του, ο Hawking προκάλεσε αίσθηση σε επιστημονική συνάντηση στη Royal Society. Το 1964 αμφισβήτησε δημόσια υπολογισμούς που συνδέονταν με τη θεωρία των Fred Hoyle και Jayant Narlikar. Η ένστασή του αφορούσε μαθηματικές αποκλίσεις στο μοντέλο τους για ένα διαστελλόμενο σύμπαν. ^[6]

Το περιστατικό έχει σημασία πέρα από την εύκολη ιστορία του νέου που διόρθωσε έναν διάσημο επιστήμονα. Δείχνει την ταχύτητα με την οποία αποκτούσε ερευνητική ανεξαρτησία και την προθυμία του να δοκιμάζει επιχειρήματα απέναντι σε ισχυρές προσωπικότητες. Οι συνεργάτες που συνέγραψαν το επιστημονικό απομνημόνευμά του το εντάσσουν στην πρώιμη ανάπτυξη της δουλειάς του. ^[6]

Η ιδιαίτερη συμβολή του βρισκόταν στη μελέτη του τι συνεπάγεται η γενική σχετικότητα για το παρελθόν ενός διαστελλόμενου σύμπαντος. Η συζήτηση για τη Μεγάλη Έκρηξη αποκτούσε ισχυρότερη μαθηματική θεμελίωση, μαζί με συγκεκριμένα ερωτήματα για τα όρια της ίδιας της θεωρίας. ^[7][8]

Τα θεωρήματα ιδιομορφιών: πού φτάνει η γενική σχετικότητα

Η συνεργασία και η πνευματική ανταλλαγή με τον Roger Penrose οδήγησαν σε μερικά από τα σημαντικότερα αποτελέσματα της πρώτης περιόδου του. Ο Penrose είχε δείξει ότι η βαρυτική κατάρρευση μπορούσε, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να δημιουργήσει ιδιομορφίες. Ο Hawking αξιοποίησε συναφείς μεθόδους για τη μελέτη του σύμπαντος ως συνόλου. Η κοινή εργασία τους δημοσιεύθηκε το 1970. ^[8]

Στο πλαίσιο αυτών των θεωρημάτων, η κρίσιμη ιδέα είναι ότι ορισμένες διαδρομές μέσα στον χωροχρόνο δεν μπορούν να συνεχιστούν απεριόριστα. Η μαθηματική περιγραφή φτάνει σε ένα όριο. Με τις κατάλληλες υποθέσεις για την ύλη, την αιτιότητα και τη βαρυτική εστίαση, μια τέτοια ατέλεια της περιγραφής γίνεται αναπόφευκτη. ^[8]

Οι υποθέσεις είναι ουσιώδεις. Τα αποτελέσματα δεν αποτελούν πλήρη θεωρία της δημιουργίας του σύμπαντος ούτε περιγράφουν τι συνέβη σε ένα υποτιθέμενο πρώτο κβαντικό στιγμιότυπο. Δείχνουν ότι η κλασική σχετικότητα οδηγείται σε καταστάσεις όπου χρειάζεται βαθύτερη φυσική. Αυτή η αναγνώριση των ορίων μιας επιτυχημένης θεωρίας έγινε αφετηρία για τη μετέπειτα αναζήτησή του. ^[8]

Η διατριβή του 1966 και η μεγάλη μονογραφία του 1973

Το διδακτορικό του, με τίτλο Properties of Expanding Universes, ολοκληρώθηκε το 1966. Η διατριβή εξετάζει συνέπειες της διαστολής του σύμπαντος και χρησιμοποιεί τη γενική σχετικότητα για να μελετήσει τη δομή και την εξέλιξή του. Σήμερα το πρωτότυπο είναι διαθέσιμο στο αποθετήριο Apollo του Cambridge. ^[7]

Το 1973 εκδόθηκε το The Large Scale Structure of Space-Time, που έγραψε με τον George F. R. Ellis. Πρόκειται για απαιτητική επιστημονική μονογραφία, με αντικείμενο τη γεωμετρία, την αιτιακή δομή και τις ιδιομορφίες του χωροχρόνου. Απευθυνόταν σε ερευνητές και προχωρημένους αναγνώστες. ^[9]

Η έκδοση αποτυπώνει μια βασική πλευρά της σταδιοδρομίας του, η οποία συχνά επισκιάζεται από τα μεταγενέστερα ευπώλητα βιβλία. Ο Hawking είχε ήδη αποκτήσει σημαντική θέση στην αυστηρή μαθηματική φυσική. Η εκλαΐκευση ήρθε αργότερα, πάνω σε αυτή τη βάση. ^[9]

Τι είναι μια μαύρη τρύπα και τι σημαίνει «ορίζοντας»

Μια μαύρη τρύπα είναι περιοχή του χωροχρόνου από την οποία κανένα φωτεινό σήμα δεν μπορεί να φτάσει σε μακρινούς εξωτερικούς παρατηρητές. Το όριό της ονομάζεται ορίζοντας γεγονότων. Δεν είναι ένας στερεός τοίχος, αλλά ένα όριο στην αιτιακή επικοινωνία: η γεωμετρία καθορίζει ποιες διαδρομές μπορούν να οδηγήσουν προς τα έξω. ^[10]

Γύρω της μπορεί να υπάρχει πολύ φωτεινή ύλη, θερμό αέριο και ένας δίσκος προσαύξησης. Το φως αυτών των υλικών προέρχεται από το περιβάλλον της μαύρης τρύπας. Δεν ταυτίζεται με την κβαντική ακτινοβολία που προέβλεψε ο Hawking. Η διάκριση βοηθά να καταλάβουμε τι πραγματικά άλλαξε η ανακάλυψή του. ^[10][72]

Στην κλασική περιγραφή, ο ορίζοντας έχει διαφορετικό ρόλο από την ιδιομορφία που εμφανίζεται βαθύτερα στη μαθηματική λύση. Μεγάλο μέρος της συμβολής του Hawking αφορούσε ακριβώς τις ιδιότητες του ορίζοντα και τα όρια της γνώσης που μπορούν να έχουν οι παρατηρητές έξω από αυτόν.

Το θεώρημα εμβαδού: μια σχέση πριν από την ακτινοβολία

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ο Hawking έδειξε ότι, στο κατάλληλο κλασικό πλαίσιο, το συνολικό εμβαδό των οριζόντων γεγονότων δεν μειώνεται. Όταν δύο μαύρες τρύπες συγχωνεύονται, το εμβαδό του τελικού ορίζοντα δεν μπορεί να είναι μικρότερο από το άθροισμα των αρχικών. Η σχετική εργασία για συγκρουόμενες μαύρες τρύπες δημοσιεύθηκε το 1971. ^[11]

Το αποτέλεσμα επέτρεπε επίσης περιορισμούς στην ενέργεια που μπορεί να απομακρυνθεί με βαρυτική ακτινοβολία. Μια γεωμετρική ιδιότητα αποκτούσε έτσι φυσικό περιεχόμενο που, πολλές δεκαετίες αργότερα, θα μπορούσε να ελεγχθεί με παρατηρήσεις συγχωνεύσεων. ^[11]

Η διατύπωση χρειάζεται τον όρο κλασικό. Η κβαντική εξάτμιση, που θα προέβλεπε στη συνέχεια ο ίδιος, μεταβάλλει την εικόνα. Η εξέλιξη από το θεώρημα εμβαδού στην ακτινοβολία φανερώνει πώς η προσθήκη μιας νέας φυσικής θεωρίας μπορεί να αλλάξει ένα προηγούμενο συμπέρασμα, χωρίς να ακυρώνει τη μαθηματική του ισχύ μέσα στις αρχικές προϋποθέσεις.

Ο Bekenstein και η εντροπία των μαύρων τρυπών

Ο Jacob Bekenstein συνέδεσε το εμβαδό του ορίζοντα με την εντροπία. Η εντροπία σχετίζεται με το πλήθος των μικροσκοπικών καταστάσεων που είναι συμβατές με μια μακροσκοπική περιγραφή. Η πρότασή του αντιμετώπιζε μια δυσκολία: αν ρίχνουμε ύλη με εντροπία μέσα σε μια μαύρη τρύπα και δεν αποδίδουμε τίποτε στην ίδια την τρύπα, η θερμοδυναμική περιγραφή φαίνεται ελλιπής. ^[12]

Το 1973 οι James Bardeen, Brandon Carter και Stephen Hawking παρουσίασαν τους τέσσερις νόμους της μηχανικής των μαύρων τρυπών. Το εμβαδό και η λεγόμενη επιφανειακή βαρύτητα εμφάνιζαν εντυπωσιακή αντιστοιχία με την εντροπία και τη θερμοκρασία. ^[13]

Η ανακάλυψη της ακτινοβολίας έδωσε στη θερμοκρασία πραγματικό φυσικό περιεχόμενο και καθόρισε τον συντελεστή της σχέσης εντροπίας και εμβαδού. Γι’ αυτό χρησιμοποιείται το όνομα εντροπία Bekenstein–Hawking. Η διατήρηση και των δύο ονομάτων αποδίδει μια ιστορία στην οποία διαφορετικές ιδέες και υπολογισμοί συναντήθηκαν. ^[12][15]

Ακτινοβολία Hawking: οι μαύρες τρύπες δεν είναι εντελώς μαύρες

Η πιο διάσημη ανακάλυψή του ανακοινώθηκε το 1974, στη σύντομη εργασία Black hole explosions? του Nature. Η αναλυτική ανάπτυξη ακολούθησε το 1975, στο Particle creation by black holes. Το αποτέλεσμα ήταν ανατρεπτικό: όταν συνυπολογίζονται τα κβαντικά πεδία στη γεωμετρία μιας μαύρης τρύπας, ένας μακρινός παρατηρητής προβλέπεται να ανιχνεύει θερμική εκπομπή. ^[14][15]

Η θερμοκρασία συνδέεται με τη μάζα. Για μια μη περιστρεφόμενη και ηλεκτρικά ουδέτερη μαύρη τρύπα, μεγαλύτερη μάζα σημαίνει χαμηλότερη θερμοκρασία. Η εκπομπή αφαιρεί ενέργεια και, επομένως, μάζα. Αν μια μαύρη τρύπα χάσει αρκετή μάζα μέσω αυτής της διαδικασίας, γίνεται θερμότερη και η εξάτμιση επιταχύνεται. ^[15]

Η δημοφιλής εικόνα ενός ζεύγους σωματιδίων, από τα οποία το ένα πέφτει μέσα και το άλλο διαφεύγει, βοηθά ως πρώτη αναλογία. Δεν αποδίδει ολόκληρο τον υπολογισμό. Η πρωτότυπη εργασία μελετά τον τρόπο με τον οποίο ορίζονται και εξελίσσονται οι κβαντικές καταστάσεις σε καμπύλο χωροχρόνο. Δεν περιγράφει ένα σωματίδιο που δραπετεύει από το εσωτερικό του ορίζοντα ακολουθώντας απαγορευμένη κλασική διαδρομή. ^[15]

Το βαθύ αποτέλεσμα ήταν η σύνδεση τριών περιοχών της φυσικής που συνήθως μελετώνται χωριστά: βαρύτητας, κβαντικής θεωρίας και θερμοδυναμικής. Η αναζήτηση των συνεπειών αυτής της σύνδεσης έγινε κεντρικό θέμα της υπόλοιπης επιστημονικής ζωής του.

Η πληροφορία: το πρόβλημα που άνοιξε ο ίδιος

Η νέα ακτινοβολία δημιούργησε μια δύσκολη ερώτηση. Αν μια μαύρη τρύπα εξατμιστεί πλήρως, τι συμβαίνει στην κβαντική πληροφορία για την ύλη που την είχε σχηματίσει; Στην εργασία του 1976, Breakdown of predictability in gravitational collapse, ο Hawking υποστήριξε ότι η διαδικασία οδηγούσε σε θεμελιώδη απώλεια πληροφορίας. ^[16]

Η «πληροφορία» εδώ έχει τεχνικό νόημα. Αφορά την πλήρη φυσική κατάσταση και τις κβαντικές συσχετίσεις ενός συστήματος. Η συνηθισμένη κβαντική εξέλιξη διατηρεί αυτή την πληροφορία σε θεμελιώδες επίπεδο, ακόμη και όταν η ανάκτησή της είναι πρακτικά αδύνατη. Μια τελική, εντελώς θερμική εκπομπή φαινόταν να διαγράφει τη διάκριση ανάμεσα σε διαφορετικές αρχικές καταστάσεις. ^[16]

Αυτό είναι το παράδοξο της πληροφορίας των μαύρων τρυπών. Η σημασία του δεν περιορίζεται στις ίδιες τις μαύρες τρύπες: θέτει το ερώτημα πώς μπορούν να συνυπάρχουν η βαρύτητα και οι αρχές της κβαντικής μηχανικής. Η διαφωνία που ακολούθησε κινητοποίησε ολόκληρα ερευνητικά πεδία. ^[18]

Τα στοιχήματα και η δημόσια παραδοχή του 2004

Ο Hawking απολάμβανε να μετατρέπει επιστημονικές διαφωνίες σε στοιχήματα. Το 1997, μαζί με τον Kip Thorne, στοιχημάτισε απέναντι στον John Preskill ότι η πληροφορία που καταπίνει μια μαύρη τρύπα χάνεται για πάντα. Το κείμενο της συμφωνίας σώζεται στον ιστότοπο του Preskill και ορίζει ως έπαθλο μια εγκυκλοπαίδεια. ^[17]

Τον Ιούλιο του 2004, στο συνέδριο GR17 στο Δουβλίνο, ο Hawking παραδέχθηκε δημόσια ότι είχε αλλάξει θέση. Ο Preskill υπογράμμισε τότε ότι η παραδοχή δεν σήμαινε πως είχε λυθεί κάθε τεχνικό πρόβλημα. Ούτε αποτελούσε επιβεβαίωση ότι η προσωπική του συμβολή είχε καθορίσει την έκβαση της μεγάλης διαφωνίας. ^[18]

Το 2005 ο Hawking δημοσίευσε τη νέα επιχειρηματολογία του στο Information Loss in Black Holes, χρησιμοποιώντας μια προσέγγιση με ευκλείδεια ολοκληρώματα διαδρομών. Η εργασία υποστήριζε διατήρηση της πληροφορίας μέσα στο συγκεκριμένο θεωρητικό πλαίσιο. Η μεταστροφή του ήταν επιστημονικά σημαντική, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως μια ολοκληρωμένη και καθολικά αποδεκτή λύση της εξάτμισης. ^[19]

Υπήρχαν και άλλα στοιχήματα. Σε ανακοίνωση του Caltech το 1997 καταγράφεται η παραδοχή ήττας του σε παλαιότερη διαφωνία για τις «γυμνές ιδιομορφίες», δηλαδή ιδιομορφίες χωρίς προστατευτικό ορίζοντα. Αυτή ήταν διαφορετική συζήτηση από το στοίχημα της πληροφορίας, ακόμη κι αν συμμετείχαν οι ίδιοι γνωστοί φυσικοί. ^[71]

Από τους ορίζοντες των μαύρων τρυπών στους ορίζοντες του σύμπαντος

Το 1977 ο Hawking και ο Gary Gibbons μελέτησαν τη θερμοδυναμική των κοσμολογικών οριζόντων. Σε συγκεκριμένα μοντέλα διαστελλόμενου σύμπαντος, ένας παρατηρητής διαθέτει όριο πέρα από το οποίο δεν μπορεί να λάβει πληροφορίες. Οι δύο φυσικοί έδειξαν ότι και ένας τέτοιος ορίζοντας μπορεί να συνδέεται με θερμοκρασία και θερμική ακτινοβολία. ^[23]

Η ιδέα διεύρυνε το ερώτημα που είχε γεννήσει η ακτινοβολία Hawking. Η σχέση μεταξύ γεωμετρίας, πληροφορίας και θερμοδυναμικής εμφανιζόταν σε περισσότερα περιβάλλοντα από μια μαύρη τρύπα που σχηματίζεται από την κατάρρευση ενός άστρου. Η έννοια του τι μπορεί να παρατηρήσει κάποιος γινόταν ουσιαστικό μέρος της φυσικής περιγραφής. ^[23]

Αυτό το έργο εξηγεί γιατί η διαδρομή του δεν χωρίζεται εύκολα σε «μαύρες τρύπες» και «σύμπαν». Οι μαθηματικές και κβαντικές ερωτήσεις περνούσαν διαρκώς από τη μία περιοχή στην άλλη. Ο ορίζοντας λειτουργούσε ως κοινό σημείο επαφής.

Κβαντικές διακυμάνσεις και οι σπόροι των γαλαξιών

Μια ακόμη σημαντική γραμμή έρευνας αφορούσε το πρώιμο σύμπαν και τον κοσμικό πληθωρισμό: μια υποθετική περίοδο εξαιρετικά γρήγορης διαστολής. Το 1982 δημοσίευσε εργασία για τον σχηματισμό ανομοιογενειών μέσα σε ένα πληθωριστικό μοντέλο. ^[22]

Η κεντρική φυσική ιδέα είναι ότι μικροσκοπικές κβαντικές διακυμάνσεις μπορούν, με τη διαστολή, να αποκτήσουν κοσμολογικές διαστάσεις. Οι διαφορές στην πυκνότητα προσφέρουν στη συνέχεια τις αρχικές συνθήκες για τη βαρυτική ανάπτυξη μεγαλύτερων δομών. Η μελέτη της δημιουργίας γαλαξιών συνδεόταν έτσι με την κβαντική φυσική του πολύ πρώιμου σύμπαντος. ^[22]

Ο Hawking ήταν ένας από πολλούς επιστήμονες που εργάστηκαν πάνω σε αυτό το πρόβλημα. Το εργαστήριο Nuffield του 1982 στο Cambridge αποτέλεσε σημαντικό σημείο συνάντησης των σχετικών ιδεών. Το επιστημονικό απομνημόνευμα των συνεργατών του εντάσσει τη διοργάνωση και τη συμμετοχή του στις ουσιαστικές συμβολές του στην κοσμολογία. ^[6]

Η ύπαρξη παρατηρήσεων συμβατών με ευρύτερα πληθωριστικά σενάρια δεν επιβεβαιώνει αυτομάτως κάθε ειδικό μοντέλο που πρότεινε. Η σύνδεση θεωρίας και παρατήρησης απαιτεί συγκεκριμένες, ελέγξιμες προβλέψεις.

Hartle–Hawking: η πρόταση για ένα σύμπαν χωρίς σύνορο

Το 1983, με τον James Hartle, δημοσίευσε το Wave function of the Universe. Η εργασία επιχείρησε να περιγράψει κβαντικά το σύμπαν ως σύνολο και να ορίσει μια πρόταση για την κατάστασή του, αντί να αφήνει την επιλογή των αρχικών συνθηκών εντελώς έξω από τη θεωρία. ^[21]

Η γνωστή πρόταση χωρίς σύνορο χρησιμοποιεί μια μαθηματική κατασκευή στην οποία δεν χρειάζεται να εισαχθεί ένα αρχικό χρονικό σύνορο όπως το συναντούμε στην κλασική περιγραφή. Η αναλογία με την επιφάνεια μιας σφαίρας είναι χρήσιμη σε εισαγωγικό επίπεδο: μια επιφάνεια μπορεί να είναι πεπερασμένη χωρίς να τελειώνει σε ακμή. Η ακριβής πρόταση, πάντως, αφορά κβαντικές γεωμετρίες και όχι μια συνηθισμένη σφαίρα μέσα στον χώρο. ^[21]

Η εργασία άνοιξε σημαντικό πεδίο στην κβαντική κοσμολογία. Παρέμεινε θεωρητική πρόταση με μαθηματικές επιλογές και ανοιχτά προβλήματα. Δεν ισοδυναμεί με παρατήρηση της δημιουργίας του σύμπαντος ούτε καταργεί με μια απλή φράση όλα τα ερωτήματα για τον χρόνο. ^[21]

Η έδρα Lucas: τριάντα χρόνια σε μια ιστορική θέση

Το 1979 ανέλαβε τη Λουκασιανή Έδρα Μαθηματικών στο Cambridge, την οποία είχε κατέχει παλαιότερα ο Ισαάκ Νεύτων και αργότερα ο Paul Dirac. Παρέμεινε στη θέση μέχρι το 2009. Το κύρος της έδρας συνδέθηκε έτσι με έναν ερευνητή που είχε ήδη αλλάξει τη μελέτη της βαρύτητας και συνέχιζε να θέτει καινούργια προβλήματα. ^[28][40]

Η πανεπιστημιακή του διαδρομή δεν σταμάτησε με την αποχώρηση από την έδρα. Συνέχισε την έρευνα και τη συμμετοχή του στο Κέντρο Θεωρητικής Κοσμολογίας. Η διατήρηση ενεργού επιστημονικού ρόλου είχε ιδιαίτερη σημασία για τον ίδιο: η δημοσιότητα και οι τιμητικές παρουσίες δεν αντικατέστησαν το ενδιαφέρον του για τις εξισώσεις και τα επιχειρήματα των συνεργατών του. ^[65]

Στο συνέδριο για τα εβδομηκοστά πέμπτα γενέθλιά του, ερευνητές από διαφορετικές περιοχές μπορούσαν να εντοπίσουν στις εργασίες του αφετηρίες της δικής τους δουλειάς. Αυτή είναι πιο ουσιαστική μέτρηση της επιρροής του από έναν γενικό χαρακτηρισμό όπως «ο εξυπνότερος άνθρωπος του κόσμου». ^[65]

Το Caltech και μια έρευνα που στηριζόταν στη συζήτηση

Το ακαδημαϊκό έτος 1974–1975 πέρασε στο Caltech, στην Pasadena της Καλιφόρνιας, ως διακεκριμένος επισκέπτης. Η παραμονή ενίσχυσε μια μακροχρόνια σχέση με το ίδρυμα και με φυσικούς όπως ο Kip Thorne και ο John Preskill. Η οικογένειά του συμμετείχε σε αυτή τη μετακίνηση, που έφερε τη ζωή τους σε διαφορετικό περιβάλλον από το Cambridge. ^[69]

Οι δεσμοί αυτοί είχαν επιστημονικό και προσωπικό περιεχόμενο. Συζητήσεις, αντιπαραθέσεις, συναντήσεις και αστεία επέτρεπαν τη δοκιμή δύσκολων ιδεών. Οι μεταγενέστερες αναμνήσεις του Caltech τον παρουσιάζουν ως ισχυρή προσωπικότητα, με διάθεση να πιέζει τα επιχειρήματα των άλλων και να διασκεδάζει με την ανταλλαγή. ^[69]

Η φυσική του δεν προέκυπτε από μια αδιάκοπη, σιωπηλή εσωτερική εργασία. Σημειώσεις, βοηθοί, συζητήσεις και μαθητές συμμετείχαν στη διαδικασία με την οποία οι σκέψεις του γίνονταν υπολογισμοί και δημοσιεύσεις. Η ιστορία της δημιουργίας του αρχείου του καταγράφει αυτές τις μορφές διαμεσολάβησης με ιδιαίτερη σαφήνεια. ^[66]

Το 1985: η πνευμονία και η απώλεια της φυσικής φωνής

Το 1985, ενώ βρισκόταν στην Ελβετία, αρρώστησε βαριά από πνευμονία. Η κατάστασή του κρίθηκε εξαιρετικά σοβαρή. Η Jane επέμεινε στην επιστροφή του στην Αγγλία και ακολούθησε μεταφορά στο Addenbrooke’s Hospital του Cambridge. Το Gonville & Caius χρηματοδότησε την ειδική πτήση επιστροφής του. ^[27]

Η τραχειοστομία που πραγματοποιήθηκε αποτέλεσε καθοριστικό σταθμό στη φροντίδα του και συνοδεύτηκε από την απώλεια της φυσικής δυνατότητας ομιλίας. Για ένα διάστημα η επικοινωνία του βασιζόταν στην επιλογή γραμμάτων με τη βοήθεια άλλου ανθρώπου. Αργότερα, ο υπολογιστής και ο συνθέτης ομιλίας άνοιξαν διαφορετικό δρόμο. ^[31][33]

Η περίοδος αυτή απαιτούσε προσαρμογές στην έρευνα, στην οικογενειακή οργάνωση και στην καθημερινή επαφή με τους γύρω του. Το γεγονός ότι επέστρεψε στις δημοσιεύσεις και στις διαλέξεις δεν αναιρεί τη βαρύτητα της αλλαγής. Η πρόσβαση σε έναν τρόπο έκφρασης ήταν προϋπόθεση για να συνεχίσει να συμμετέχει ισότιμα στη δουλειά του.

Πώς λειτουργούσε η ηλεκτρονική φωνή του

Η φωνή που έγινε παγκοσμίως γνωστή προερχόταν από σύνθεση ομιλίας. Ο Hawking επέλεγε γράμματα, λέξεις και εντολές μέσω υπολογιστή και στη συνέχεια το κείμενο μετατρεπόταν σε ήχο. Στις πρώτες φάσεις μπορούσε να χειρίζεται διακόπτη με το χέρι. Με την επιδείνωση της κινητικότητας χρειάστηκαν άλλοι τρόποι εισόδου. ^[33]

Η μουσειακή και αρχειακή τεκμηρίωση καταγράφει ότι το χαρακτηριστικό ηχόχρωμα συνδεόταν με την εργασία του ερευνητή σύνθεσης ομιλίας Dennis Klatt. Η τελική δημόσια φωνή του Hawking ήταν προϊόν τεχνολογικής ιστορίας και προσωπικής επιλογής. Την είχε εντάξει στην ταυτότητά του και επέλεξε να τη διατηρεί, παρότι εμφανίζονταν νεότερες φωνές που ακούγονταν πιο φυσικές. ^[31][66]

Πίσω από μια σύντομη απάντησή του μπορούσε να βρίσκεται σημαντικός χρόνος προετοιμασίας. Οι δημόσιες εμφανίσεις, οι συνεντεύξεις και οι επιστημονικές συνομιλίες χρειάζονταν υπομονή και προσαρμογές από όλους. Η τεχνολογία τού έδινε τη δυνατότητα να συνθέτει τη δική του απάντηση, με τις λέξεις και το χιούμορ που επέλεγε.

Το ACAT και ο αισθητήρας στο μάγουλο

Τον Δεκέμβριο του 2014, η Intel παρουσίασε μια νέα εκδοχή του συστήματος επικοινωνίας του, το ACAT. Αισθητήρας στα γυαλιά ανίχνευε κινήσεις του μάγουλου, με τις οποίες επέλεγε στοιχεία στην οθόνη. Η πρόβλεψη λέξεων, με συμβολή της SwiftKey, περιόριζε τις απαιτούμενες πληκτρολογήσεις. ^[32]

Το σύστημα διευκόλυνε επίσης τη χρήση εγγράφων, ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και διαδικτύου. Ο Hawking συμμετείχε στον σχεδιασμό, δοκίμαζε αλλαγές και έδινε παρατηρήσεις. Οι μηχανικοί προσάρμοζαν τη διεπαφή στις συγκεκριμένες ανάγκες και συνήθειές του. ^[32]

Ο Hawking διαμόρφωνε όσα ήθελε να πει και ο υπολογιστής μετέτρεπε τις ελεγχόμενες επιλογές του σε κείμενο και ομιλία. Η συγγραφική και επιστημονική εργασία παρέμενε δική του. ^[32]

Η καθημερινότητα πίσω από τις διαλέξεις

Οι προσβάσιμοι χώροι αποτέλεσαν πρακτική προϋπόθεση της σταδιοδρομίας του. Το Caius προσάρμοσε κατοικία για την οικογένεια και τοποθέτησε ράμπες και ανελκυστήρα στους πανεπιστημιακούς του χώρους. Τα μέτρα αυτά διευκόλυναν την παρουσία του σε συναντήσεις, γεύματα και εκδηλώσεις και βελτίωναν ταυτόχρονα την πρόσβαση για άλλους ανθρώπους. ^[27]

Ο ίδιος επισήμανε αυτή τη διάσταση στον πρόλογό του για την Παγκόσμια Έκθεση για την Αναπηρία του 2011, των WHO και World Bank. Αναγνώριζε ότι είχε επωφεληθεί από υποστήριξη, εξοπλισμό και προσωπική φροντίδα που πολλοί άλλοι δεν διέθεταν. Το ενδιαφέρον του στρεφόταν στην άρση των εμποδίων για πρόσβαση στην υγεία, στην εκπαίδευση και στην εργασία. ^[34]

Η προσωπική επιτυχία του, επομένως, δεν περιγράφεται επαρκώς ως ιστορία ενός ανθρώπου που τα κατάφερε μόνος. Αναδεικνύει και το αποτέλεσμα της επίμονης, οργανωμένης υποστήριξης. Η φροντίδα δεν βρισκόταν έξω από την επιστημονική του ζωή· την έκανε δυνατή.

Ο χωρισμός, η Elaine Mason και μια σύνθετη ιδιωτική ζωή

Ο πρώτος γάμος του ολοκληρώθηκε έπειτα από μια μακρά περίοδο πίεσης και απομάκρυνσης. Ο Hawking και η Jane χώρισαν το 1990 και το διαζύγιο εκδόθηκε το 1995. Την ίδια χρονιά παντρεύτηκε την Elaine Mason, η οποία είχε εργαστεί στη φροντίδα του. Ο δεύτερος γάμος έληξε το 2006. ^[28]

Η Jane περιέγραψε το συναισθηματικό και πρακτικό βάρος της πρώτης κοινής τους ζωής, καθώς και την αλλαγή που έφερε η διασημότητα. Οι αναμνήσεις της διατηρούν τις αντιφάσεις μιας σχέσης που μεταβαλλόταν επί δεκαετίες. ^[29]

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 δημοσιεύθηκαν επίσης καταγγελίες για τραυματισμούς και πιθανή κακοποίησή του. Η αστυνομική έρευνα έκλεισε το 2004 χωρίς να προκύψουν στοιχεία που να στηρίζουν ποινικές πράξεις, σύμφωνα με τη σχετική ανακοίνωση που μετέδωσε ο Τύπος. Ο ίδιος είχε απορρίψει τους ισχυρισμούς. Η καταγραφή της υπόθεσης απαιτεί να διατηρούνται μαζί η ύπαρξη των καταγγελιών, η άρνησή του και η έκβαση της έρευνας. ^[70]

Το «Χρονικό του Χρόνου» και η συνάντηση με το μεγάλο κοινό

Το 1988 εκδόθηκε το A Brief History of Time, γνωστό στα ελληνικά ως Το Χρονικό του Χρόνου. Το βιβλίο επιχειρούσε να μιλήσει σε μη ειδικούς για τη Μεγάλη Έκρηξη, τον χώρο και τον χρόνο, τις μαύρες τρύπες και την αναζήτηση μιας βαθύτερης περιγραφής των φυσικών νόμων. ^[44]

Η απήχησή του μετέτρεψε έναν ήδη διάσημο στους φυσικούς ερευνητή σε διεθνές δημόσιο πρόσωπο. Η εκδοτική ιστορία του συνδέθηκε με μεταφράσεις και διαρκείς επανεκδόσεις, ενώ ο τίτλος έγινε σχεδόν συνώνυμος της κοσμολογικής περιέργειας του ευρύτερου κοινού. Οι αριθμοί πωλήσεων διαφέρουν ανάλογα με την εποχή και την έκδοση που καταγράφεται· η παγκόσμια επιτυχία του δεν εξαρτάται από την επιλογή ενός μοναδικού αριθμού. ^[44][45]

Το εγχείρημα είχε πραγματική δυσκολία. Έπρεπε να αποδώσει ιδέες που είχαν αναπτυχθεί σε εξαιρετικά σύνθετα μαθηματικά με γλώσσα προσιτή. Ακόμη και αναγνώστες που δεν κατανόησαν κάθε κεφάλαιο ήρθαν σε επαφή με την ιδέα ότι η αρχή και η εξέλιξη του σύμπαντος αποτελούν αντικείμενο έρευνας. Το βιβλίο άνοιξε μια πόρτα προς δύσκολα θέματα, χωρίς να εξαντλεί την επιστήμη τους.

Τα επόμενα βιβλία και οι διαφορετικές μορφές εκλαΐκευσης

Η συγγραφική πορεία συνεχίστηκε με το Black Holes and Baby Universes and Other Essays το 1993 και το The Universe in a Nutshell το 2001. Το πρώτο συνδύαζε επιστημονικά και προσωπικά κείμενα, ενώ το δεύτερο αξιοποιούσε περισσότερο την εικονογράφηση για να παρουσιάσει τη σύγχρονη φυσική. ^[45]

Το A Briefer History of Time, του 2005, γράφτηκε με τον Leonard Mlodinow, με στόχο μια νέα, πιο προσιτή παρουσίαση ορισμένων από τα βασικά θέματα. Η συνεργασία τους συνεχίστηκε με το The Grand Design το 2010. Το My Brief History, του 2013, στράφηκε πιο άμεσα στη δική του βιογραφία και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν την πορεία του. ^[45][47][48]

Οι εκδόσεις αυτές δεν αποτελούν όλες το ίδιο είδος βιβλίου. Άλλες εξηγούν φυσικές ιδέες, άλλες περιέχουν προσωπικές αναμνήσεις και άλλες αναπτύσσουν ευρύτερες ερμηνείες. Για τον αναγνώστη έχει σημασία να γνωρίζει ποια φωνή ακούει κάθε φορά: τον ερευνητή που παρουσιάζει υπολογισμούς, τον δάσκαλο που χρησιμοποιεί αναλογίες ή τον συγγραφέα που εκφράζει μια φιλοσοφική θέση.

Η Lucy Hawking και η επιστήμη για παιδιά

Με την κόρη του, τη συγγραφέα Lucy Hawking, συνεργάστηκε στη σειρά περιπετειών του George. Το George’s Secret Key to the Universe κυκλοφόρησε το 2007. Συνδύαζε μυθοπλασία, χιούμορ και πληροφορίες για το διάστημα, με ήρωες που επέτρεπαν στους νεότερους αναγνώστες να πλησιάσουν τη φυσική μέσα από μια ιστορία. ^[46]

Η σειρά προσέφερε μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας από το Χρονικό του Χρόνου. Στην παιδική λογοτεχνία, η περιέργεια μπορεί να ξεκινά από μια περιπέτεια και να οδηγεί σε πραγματικές ερωτήσεις. Η Lucy είχε ουσιαστικό συγγραφικό ρόλο σε αυτή τη συνεργασία, η οποία δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ένα ακόμη ατομικό έργο του πατέρα της. ^[46]

Η κοινή τους δουλειά φέρνει κοντά δύο πλευρές της ζωής του: την οικογένεια και την επιθυμία να διευρύνει το κοινό της επιστήμης. Η σχέση ανάμεσα στις δύο δεν περιοριζόταν στις δυσκολίες της φροντίδας ή στην πίεση της φήμης· περιλάμβανε και δημιουργικά εγχειρήματα.

Ο Θεός, η φιλοσοφία και τα όρια των δημόσιων διατυπώσεων

Στο The Grand Design, ο Hawking και ο Mlodinow υποστήριξαν ότι οι φυσικοί νόμοι μπορούν να προσφέρουν μια περιγραφή της προέλευσης του σύμπαντος χωρίς να απαιτείται ένας δημιουργός ως μέρος αυτής της περιγραφής. Το βιβλίο συνδέει την κοσμολογία με μια ευρύτερη θεώρηση για τον τρόπο με τον οποίο οι επιστημονικές θεωρίες αναπαριστούν την πραγματικότητα. ^[47]

Αυτές οι θέσεις προκάλεσαν συζητήσεις που ξεπερνούσαν τη φυσική. Έχει σημασία να διακρίνεται μια επιστημονική πρόταση, που περιλαμβάνει υπολογισμούς και ελέγξιμες συνέπειες, από την ευρύτερη μεταφυσική ή φιλοσοφική ερμηνεία που ένας συγγραφέας προτιμά. Το κύρος του Hawking έκανε τις δηλώσεις του ιδιαίτερα επιδραστικές, αλλά δεν μετέτρεπε κάθε δημόσια κρίση του σε επιστημονικό θεώρημα.

Ο ίδιος αντιμετώπιζε τα μεγάλα ερωτήματα ως κάτι που άξιζε να συζητηθεί δημόσια. Οι συμφωνίες και οι διαφωνίες με τις απόψεις του αποτελούν μέρος αυτής της ιστορίας. Η βιογραφία του χρειάζεται να καταγράφει τις θέσεις με την προέλευσή τους, διατηρώντας τον διαφορετικό χαρακτήρα κάθε επιχειρήματος.

Ένα πάρτι για ταξιδιώτες του χρόνου

Το 2009 ο Hawking διοργάνωσε ένα πάρτι για ταξιδιώτες από το μέλλον και γνωστοποίησε την πρόσκληση αφού το πάρτι είχε ήδη τελειώσει. Κανείς δεν εμφανίστηκε. Η ιδέα έγινε γνωστή μέσα από τηλεοπτικό πρόγραμμα και συνδύαζε τη διάθεσή του για παιχνίδι με μια πραγματική απορία για την αιτιότητα. ^[26]

Στη συλλογή του Science Museum υπάρχει έντυπη έκδοση της πρόσκλησης που δημιουργήθηκε το 2013. Η ημερομηνία του αντικειμένου δεν πρέπει να συγχέεται με εκείνη του πάρτι. Πρόκειται για μια μικρή αλλά χρήσιμη λεπτομέρεια όταν η ίδια ιστορία αναπαράγεται με διαφορετικές χρονολογήσεις. ^[26]

Η απουσία καλεσμένων δεν αποτελεί καθολική μαθηματική απόδειξη ότι κάθε μορφή ταξιδιού στον χρόνο είναι αδύνατη. Το επιστημονικό έργο του Hawking πάνω στο ζήτημα ήταν διαφορετικό: το 1992 είχε διατυπώσει την εικασία προστασίας της χρονολογίας, εξετάζοντας αν οι φυσικοί νόμοι εμποδίζουν τον σχηματισμό διαδρομών που θα επέστρεφαν στο παρελθόν. Η εικασία παρέμενε ερευνητική θέση, όχι λειτουργικό σχέδιο χρονομηχανής. ^[25]

Από το Star Trek στους Pink Floyd και στον κινηματογράφο

Το 1993 εμφανίστηκε ως ο εαυτός του στο Star Trek: The Next Generation. Στη σκηνή του επεισοδίου Descent, ο Data παίζει πόκερ με ολογραφικές εκδοχές του Hawking, του Αϊνστάιν και του Νεύτωνα. Σύμφωνα με την αφήγηση της ίδιας της παραγωγής, η ιδέα της εμφάνισης προέκυψε έπειτα από επίσκεψή του στα στούντιο και συζήτηση που μεσολάβησε ο Leonard Nimoy. ^[51]

Το ενδιαφέρον του για τη συμμετοχή στη δημοφιλή κουλτούρα είχε σαφή προσωπική διάσταση: απολάμβανε το αστείο και την έκπληξη. Η ηλεκτρονική του φωνή ακούστηκε και στο Keep Talking των Pink Floyd. Η επίσημη αναφορά του συγκροτήματος τονίζει το χιούμορ και τη γενναιοδωρία του στη συνεργασία. ^[52]

Η ζωή και η εργασία του έγιναν αντικείμενο ντοκιμαντέρ και δραματοποιήσεων. Ανάμεσά τους βρίσκονται το A Brief History of Time του Errol Morris, το Hawking του 2004 με τον Benedict Cumberbatch και το The Theory of Everything του 2014, σε σκηνοθεσία James Marsh. Το τελευταίο βασίστηκε στη μαρτυρία της Jane και έφερε στο κέντρο τον γάμο και την επίδραση της ασθένειας στην οικογένεια. ^[50][29]

Ο Eddie Redmayne κέρδισε το Όσκαρ Α΄ Ανδρικού Ρόλου στην τελετή του 2015 για την ερμηνεία του. Η κινηματογραφική επιτυχία δημιούργησε νέο ενδιαφέρον για τον Hawking. Όπως συμβαίνει σε κάθε βιογραφική ταινία, η αφήγηση επέλεγε γεγονότα και συμπύκνωνε χρόνο· δεν αποτελεί από μόνη της υποκατάστατο των ιστορικών πηγών. ^[53]

Οι διακρίσεις και το Νόμπελ που δεν πήρε

Εξελέγη μέλος της Royal Society το 1974, σε ηλικία τριάντα δύο ετών. Το 2006 τιμήθηκε με το Μετάλλιο Copley, μία από τις σημαντικότερες επιστημονικές διακρίσεις της Βρετανίας. Έλαβε επίσης πολλές άλλες τιμές για τη θεωρητική φυσική και τη δημόσια επικοινωνία της επιστήμης. ^[40]

Στις 12 Αυγούστου 2009, ο πρόεδρος Barack Obama τού απένειμε το Προεδρικό Μετάλλιο της Ελευθερίας. Η επίσημη ανακοίνωση του Λευκού Οίκου συνέδεε τη βράβευση με την έρευνά του και με την ικανότητά του να εμπνέει επιστημονική περιέργεια. ^[41]

Ο Hawking δεν τιμήθηκε με Νόμπελ. Το 2020, δύο χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Roger Penrose μοιράστηκε το Νόμπελ Φυσικής με τους Reinhard Genzel και Andrea Ghez. Η βράβευση του Penrose αφορούσε την απόδειξη ότι ο σχηματισμός μαύρων τρυπών είναι ισχυρή πρόβλεψη της γενικής σχετικότητας. Αυτό είναι διαφορετικό αποτέλεσμα από την ακτινοβολία Hawking. ^[42]

Η αποτίμηση του έργου του δεν εξαντλείται σε έναν κατάλογο βραβείων. Η μακροχρόνια επίδραση μιας ιδέας φαίνεται και στα προβλήματα που συνεχίζει να γεννά, στις μεθόδους που υιοθετούν οι επόμενοι ερευνητές και στα πεδία που φέρνει κοντά.

Η υποστήριξη των ανθρώπων με νόσο κινητικού νευρώνα

Η σχέση του με τη MND Association ξεκίνησε από την ίδρυση της οργάνωσης το 1979. Το 2008 έγινε επίσημος υποστηρικτής της με την ιδιότητα του patron και διατήρησε τον ρόλο έως τον θάνατό του. Η διεθνής αναγνωρισιμότητά του βοήθησε να φτάσει η συζήτηση για τη νόσο σε πολύ μεγαλύτερο κοινό. ^[35]

Η οργάνωση τον θυμάται για τη συμβολή του στην ενημέρωση και στην ενίσχυση της έρευνας. Η παρουσία του έδινε ορατότητα σε ανθρώπους των οποίων οι δυσκολίες συχνά παρέμεναν έξω από τη δημόσια συζήτηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ασθενής έπρεπε να συγκριθεί με τη δική του εξαιρετική πορεία. Η ουσιαστική διεκδίκηση αφορούσε τις ευκαιρίες συμμετοχής και την υποστήριξη. ^[35]

Στη δημόσια σκέψη του, η πρόσβαση στη φροντίδα ήταν ζήτημα κοινωνικής οργάνωσης. Η προσωπική του εμπειρία τού επέτρεπε να δείχνει πόσο συνδέεται η δυνατότητα εργασίας με υπηρεσίες που συχνά παραμένουν αόρατες όταν παρουσιάζεται μόνο το τελικό επίτευγμα. ^[34]

Η πτήση προς την Κρήτη και η επέμβαση του 1999

Σε ομιλία του το 2017, ο Hawking αφηγήθηκε μια λιγότερο γνωστή ιστορία με ελληνική διαδρομή. Το 1998, ταξιδεύοντας με την Elaine προς την Κρήτη για συνέδριο, γνώρισε τον χειρουργό David Howard, ο οποίος παρατήρησε τις δυσκολίες του στην αναπνοή και στην κατάποση. Η γνωριμία οδήγησε σε συζητήσεις για νέα επέμβαση. ^[30]

Ο ίδιος τοποθετούσε την εισαγωγή του σε νοσοκομείο του Λονδίνου στις 4 Μαΐου 1999. Περιέγραφε την επέμβαση ως ιδιαίτερα σημαντική για την προστασία των πνευμόνων του και τη συνέχιση της ζωής του. Η ιστορία τεκμηριώνεται από τη δική του δημόσια μαρτυρία. ^[30]

Στην ίδια ομιλία υπερασπίστηκε το NHS, το δημόσιο σύστημα υγείας της Βρετανίας, και απέδωσε στη φροντίδα που είχε λάβει καθοριστικό ρόλο στην επιβίωσή του. Η πολιτική του θέση ξεκινούσε από την προσωπική εμπειρία και επεκτεινόταν στην αρχή της πρόσβασης με βάση την ανάγκη. ^[30]

Τεχνητή νοημοσύνη: δυνατότητες και κίνδυνοι

Ο Hawking παρενέβη στη συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη αρκετά πριν από την ευρεία διάδοση των σημερινών συνομιλιακών συστημάτων. Το 2016, στα εγκαίνια του Leverhulme Centre for the Future of Intelligence στο Cambridge, παρουσίασε τόσο τις δυνατότητες όσο και τους κινδύνους της ανάπτυξης ισχυρότερων συστημάτων. ^[36]

Η θέση του περιλάμβανε μια διπλή εκτίμηση: η τεχνολογία μπορούσε να βοηθήσει στην αντιμετώπιση μεγάλων προβλημάτων, αλλά η ανάπτυξή της χρειαζόταν έρευνα, έλεγχο και υπευθυνότητα. Η δημόσια συζήτηση συχνά κράτησε μόνο τις πιο δραματικές προειδοποιήσεις. Η πλήρης παρέμβασή του αναγνώριζε και τις ωφέλιμες δυνατότητες. ^[36]

Οι εκτιμήσεις του για το μακρινό μέλλον ήταν δημόσιες κρίσεις ενός επιστήμονα για έναν αναδυόμενο τεχνολογικό κίνδυνο. Δεν είχαν το ίδιο αποδεικτικό καθεστώς με ένα μαθηματικό θεώρημα για τους ορίζοντες γεγονότων. Η βαρύτητά τους βρισκόταν στο αίτημα να μελετηθούν εγκαίρως οι συνέπειες μιας ισχυρής τεχνολογίας.

Η πτήση μειωμένης βαρύτητας: μια πραγματική εμπειρία, χωρίς ταξίδι στο διάστημα

Στις 26 Απριλίου 2007, στη Φλόριντα, συμμετείχε σε πτήση της Zero Gravity Corporation με τροποποιημένο Boeing 727. Στις παραβολικές φάσεις της πτήσης μπόρεσε να αιωρηθεί με τη βοήθεια της ομάδας που τον συνόδευε. Οι φωτογραφίες καταγράφουν τη χαρά της εμπειρίας και έγιναν από τις γνωστότερες εικόνες του. ^[39]

Ο Hawking δεν είχε ταξιδέψει στο διάστημα. Η πτήση πραγματοποιήθηκε μέσα στην ατμόσφαιρα και δημιουργούσε σύντομα διαστήματα σχεδόν ελεύθερης πτώσης για τους επιβάτες. Η ακριβής περιγραφή διατηρεί και την πραγματική αξία της εμπειρίας του: για λίγες στιγμές κινήθηκε έξω από τους συνηθισμένους περιορισμούς της στήριξης στο αμαξίδιο. ^[39]

Στα δημόσια ενδιαφέροντά του η εξερεύνηση του διαστήματος είχε ισχυρή θέση. Συνδεόταν με την περιέργεια για τον κόσμο, αλλά και με τις ανησυχίες του για τη μακροχρόνια επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Τις προοπτικές αυτές τις συζητούσε ως επιδιώξεις και σενάρια, όχι ως ήδη πραγματοποιημένα επιτεύγματα.

Αναζητώντας ζωή και δρόμους προς άλλα άστρα

Στις 20 Ιουλίου 2015 συμμετείχε στη δημόσια έναρξη των Breakthrough Initiatives στη Royal Society, μαζί με τον Yuri Milner, τον Frank Drake, την Ann Druyan και τον Martin Rees. Η αναζήτηση ενδείξεων εξωγήινης νοημοσύνης έδινε συγκεκριμένο ερευνητικό περιεχόμενο στο ερώτημα αν η ζωή στη Γη είναι μοναδική. ^[37]

Το 2016 συμμετείχε και στην παρουσίαση του Breakthrough Starshot, μιας πρωτοβουλίας για τη διερεύνηση πολύ μικρών διαστρικών σκαφών που θα μπορούσαν να επιταχυνθούν με φως. Το εγχείρημα αφορούσε τεράστιες τεχνικές προκλήσεις, από την προώθηση και την αντοχή των υλικών μέχρι την επικοινωνία σε διαστρικές αποστάσεις. ^[38]

Η συμμετοχή του δεν σημαίνει ότι η διαστρική αποστολή είχε ήδη κατασκευαστεί ή ότι η αναζήτηση είχε ανακαλύψει εξωγήινους. Δείχνει πώς χρησιμοποιούσε την επιρροή του για να ενθαρρύνει φιλόδοξες ερευνητικές κατευθύνσεις. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η θεωρητική περιέργεια συναντούσε την αστρονομική παρατήρηση και τη μηχανική.

Οι τελευταίες εργασίες: «soft hair» και κοσμολογία

Ο Hawking συνέχισε να συμμετέχει σε νέες δημοσιεύσεις μέχρι το τέλος της ζωής του. Το 2016, με τους Malcolm Perry και Andrew Strominger, παρουσίασε το Soft Hair on Black Holes. Η εργασία εξέταζε πολύ χαμηλής ενέργειας κβαντικούς βαθμούς ελευθερίας και τις συμμετρίες που συνδέονται με τη βαρύτητα. ^[20]

Η ονομασία «soft hair» παραπέμπει σε πρόσθετη πληροφορία που θα μπορούσε να σχετίζεται με τον ορίζοντα. Η πρόταση αποτελούσε μια κατεύθυνση για τη μελέτη της διατήρησης πληροφορίας. Δεν πρέπει να μετατρέπεται στον ισχυρισμό ότι οι τρεις συγγραφείς έκλεισαν οριστικά το παράδοξο. ^[20]

Με τον Thomas Hertog εργαζόταν παράλληλα πάνω στην κοσμολογία. Το A Smooth Exit from Eternal Inflation? δημοσιεύθηκε το 2018, μετά τον θάνατό του. Η εργασία εξέταζε αν συγκεκριμένες θεωρητικές μέθοδοι επιτρέπουν μια πιο ελεγχόμενη περιγραφή της εξόδου από τον αιώνιο πληθωρισμό, με ένα σύνολο πιθανών κόσμων περισσότερο πεπερασμένο και ομαλό από ορισμένα προηγούμενα σενάρια. ^[24]

Το ερωτηματικό στον τίτλο έχει θέση στην ιστορία. Πρόκειται για θεωρητική πρόταση και αναζήτηση προβλέψεων, όχι για παρατηρησιακή ανίχνευση άλλων συμπάντων. Το γεγονός ότι δημοσιεύθηκε μετά τον θάνατό του επιβεβαιώνει πως τα τελευταία χρόνια του παρέμεναν χρόνια ενεργού έρευνας. ^[24][63]

Τα εβδομηκοστά πέμπτα γενέθλια και η παρουσία του στο Cambridge

Το 2017 το Cambridge τίμησε τα εβδομηκοστά πέμπτα γενέθλιά του με δημόσιο συμπόσιο και επιστημονικό συνέδριο. Στις εκδηλώσεις συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Brian Cox, ο Martin Rees και η Gabriela González. Η παρουσία του ίδιου συνέδεε την ιστορία των ανακαλύψεών του με τις νέες δυνατότητες της αστρονομίας βαρυτικών κυμάτων. ^[65]

Το Caius τού πρόσφερε και μια ιδιαίτερη μουσική τιμή: το Beyond the Night Sky, σύνθεση της Cheryl Frances-Hoad για τη χορωδία του κολεγίου. Το γεγονός φανερώνει τον δεσμό του με μια πανεπιστημιακή κοινότητα που τον γνώριζε και ως καθημερινό μέλος της. ^[62]

Στις αναμνήσεις των ανθρώπων του Cambridge επέστρεφαν το χιούμορ του, η κοινωνικότητα και η προθυμία του να συζητά ακόμη και σε συνθήκες δύσκολης επικοινωνίας. Η διεθνής εικόνα του συμβόλου συνυπήρχε με αυτή την τοπική, προσωπική παρουσία.

Ο θάνατος στις 14 Μαρτίου 2018

Ο Stephen Hawking πέθανε στο σπίτι του στο Cambridge, στις 14 Μαρτίου 2018, σε ηλικία 76 ετών. Η οικογένεια ανακοίνωσε ότι έφυγε ήρεμα. Η είδηση προκάλεσε παγκόσμιες αντιδράσεις από πανεπιστήμια, ερευνητές, αναγνώστες και ανθρώπους που είχαν γνωρίσει την επιστήμη μέσα από την παρουσία του. ^[54]

Είχε ζήσει περίπου πενήντα πέντε χρόνια μετά την αρχική διάγνωση. Η δημόσια ανακοίνωση του θανάτου δεν δημοσιοποίησε λεπτομερές ιατρικό χρονικό των τελευταίων ημερών. Η μακρόχρονη νόσος του ήταν γνωστή, αλλά δεν χρειάζεται να προστεθεί συγκεκριμένος άμεσος μηχανισμός θανάτου που δεν τεκμηριώνεται από την ανακοίνωση. ^[54]

Η ημερομηνία συνέπιπτε με τα γενέθλια του Αϊνστάιν. Όπως και η σύμπτωση της γέννησής του με τον θάνατο του Γαλιλαίου, έδωσε αφορμή για συμβολικές αναφορές. Η επιστημονική συγγένεια, πάντως, βρίσκεται στις ιδέες που μελέτησε και στα προβλήματα που συνέχισε, όχι στο ημερολόγιο.

Η κηδεία στο Cambridge και η ταφή της τέφρας στο Westminster

Η κηδεία του έγινε στις 31 Μαρτίου 2018, στον ναό Great St Mary’s του Cambridge. Η οικογένεια εξήγησε ότι είχε επιλέξει την πόλη στην οποία έζησε και εργάστηκε για περισσότερο από μισό αιώνα. Η τελετή σχεδιάστηκε ώστε να συνδυάζει την παράδοση με έναν χαρακτήρα ανοιχτό σε ανθρώπους διαφορετικών θρησκευτικών και μη θρησκευτικών πεποιθήσεων. ^[55]

Στις 15 Ιουνίου 2018, η τέφρα του ενταφιάστηκε στο Αββαείο του Westminster, στον κεντρικό χώρο του ναού, κοντά στους τάφους του Ισαάκ Νεύτωνα και του Καρόλου Δαρβίνου. Στην τελετή συμμετείχαν η οικογένεια, συνεργάτες και δημόσια πρόσωπα. Ο Martin Rees εκφώνησε ομιλία, ενώ αναγνώσεις και αφιερώματα έκαναν, μεταξύ άλλων, η Lucy Hawking, ο Benedict Cumberbatch, ο Tim Peake και ο Kip Thorne. ^[56]

Οι δύο ημερομηνίες περιγράφουν διαφορετικά γεγονότα. Η κηδεία έγινε τον Μάρτιο στο Cambridge. Η τελετή και ο ενταφιασμός της τέφρας στο Westminster ακολούθησαν τον Ιούνιο.

Η εξίσωση πάνω στην επιτύμβια πλάκα

Η επιτύμβια πλάκα του είναι κατασκευασμένη από σκωτσέζικο σχιστόλιθο Caithness. Τον σχεδιασμό ανέλαβε ο John Maine και τη χάραξη των γραμμάτων η Gillian Forbes. Η επιγραφή αναφέρει ότι εκεί βρίσκεται ό,τι ήταν θνητό από τον Stephen Hawking, σε διατύπωση που συνδέεται με τη λατινική επιγραφή του Νεύτωνα. ^[57]

Πάνω στην πέτρα υπάρχει η εξίσωση για τη θερμοκρασία της ακτινοβολίας Hawking. Το μνημείο συνδέει έτσι το όνομά του με το επιστημονικό αποτέλεσμα που τον έκανε ευρύτερα γνωστό. Οι χαραγμένοι δακτύλιοι γύρω από μια σκοτεινή έλλειψη συνοδεύουν αυτή την αναφορά στη γεωμετρία και στην ακτινοβολία των μαύρων τρυπών. ^[57]

Η ακριβής θέση είναι στο Nave, τον κεντρικό χώρο του Αββαείου, στην περιοχή των μνημείων σημαντικών επιστημόνων. Πρόκειται για τόπο ταφής της τέφρας του και όχι για τον χώρο της κηδείας στο Cambridge. ^[57]

Η φωνή του και ο Βαγγέλης Παπαθανασίου προς τα άστρα

Την ημέρα της ταφής της τέφρας του οργανώθηκε ένας ιδιαίτερος μουσικός αποχαιρετισμός. Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου, ο Vangelis, δημιούργησε σύνθεση που περιλάμβανε τη φωνή του Hawking. Η Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία εξέπεμψε το έργο από τον σταθμό Cebreros της Ισπανίας προς την κατεύθυνση του συστήματος 1A 0620–00, στο οποίο βρίσκεται μια μαύρη τρύπα. ^[58]

Η εκπομπή έγινε στις 15 Ιουνίου 2018, την ώρα της τελετής στο Westminster. Η Lucy την περιέγραψε ως συμβολική σύνδεση ανάμεσα στην παρουσία του πατέρα της στη Γη και στην εξερεύνηση του σύμπαντος μέσα από τη σκέψη του. ^[58]

Ήταν μια πραγματική ραδιοεκπομπή με συγκεκριμένη κατεύθυνση, οργανωμένη ως φόρος τιμής. Δεν επρόκειτο για λήψη σήματος από τη μαύρη τρύπα ή για επιστημονικό πείραμα επικοινωνίας μαζί της. Η δύναμη του αποχαιρετισμού βρισκόταν στη συνάντηση της γνώριμης ηλεκτρονικής φωνής με τη μουσική του Έλληνα συνθέτη.

Τα αρχεία του: ο Hawking μέσα από γράμματα και καθημερινά αντικείμενα

Η οικογένειά του συνέβαλε στη διατήρηση ενός εκτενούς αρχείου, το οποίο κατανεμήθηκε ανάμεσα στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Cambridge και στο Science Museum. Το 2024 ανακοινώθηκε η ολοκλήρωση της καταλογογράφησης του πανεπιστημιακού υλικού και η διαθεσιμότητά του για ερευνητές. Η συλλογή περιλαμβάνει 113 αρχειακά κιβώτια με επιστημονικά κείμενα, αλληλογραφία και τεκμήρια δημόσιων εμφανίσεων. ^[59]

Ανάμεσα στα προσωπικά χαρτιά βρίσκεται επιστολή του προς τους γονείς του τον Ιανουάριο του 1986. Τους περιέγραφε τον νέο υπολογιστή που του επέτρεπε να γράφει και να μιλά, σχολιάζοντας με χιούμορ την αμερικανική χροιά του. Η επιστολή αποτυπώνει μια τεχνολογική μετάβαση την ώρα που συνέβαινε, πριν μετατραπεί σε καθιερωμένο κεφάλαιο της δημόσιας εικόνας του. ^[59]

Στο Science Museum διατηρήθηκαν αντικείμενα του γραφείου του: εξοπλισμός, έπιπλα, πίνακες και προσωπικά τεκμήρια. Η μελέτη αυτής της συλλογής εξετάζει πώς οργανωνόταν πραγματικά η εργασία του, ποια θέση είχε ο υπολογιστής, πώς υποδεχόταν επισκέπτες και πώς το περιβάλλον υποστήριζε την επικοινωνία. ^[60]

Ένας πίνακας με εξισώσεις και σχέδια προσφέρει διαφορετικό είδος μαρτυρίας από μια ολοκληρωμένη δημοσίευση. Καταγράφει μια διαδικασία σκέψης στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι άνθρωποι, μαζί με δοκιμές και προσωρινές ιδέες. Η μουσειακή έρευνα τον αντιμετωπίζει ως τεκμήριο αυτής της συλλογικής δραστηριότητας. ^[61]

Τι έμεινε ανοιχτό μετά τον θάνατό του

Οι εργασίες του Hawking άφησαν αποτελέσματα διαφορετικού χαρακτήρα. Τα θεωρήματα ιδιομορφιών και εμβαδού αποτελούν μαθηματικά αποτελέσματα μέσα σε καθορισμένα πλαίσια. Η κβαντική ακτινοβολία είναι μια ισχυρή θεωρητική πρόβλεψη. Η πρόταση χωρίς σύνορο και οι μεταγενέστερες κοσμολογικές ιδέες ανοίγουν δρόμους που εξακολουθούν να απαιτούν αξιολόγηση. Η διάκριση αυτή βοηθά να φανεί τι ακριβώς προσέφερε κάθε στάδιο της έρευνάς του.

Το 2025, η μελέτη του βαρυτικού σήματος GW250114 προσέφερε έναν ιδιαίτερα καθαρό παρατηρησιακό έλεγχο του θεωρήματος εμβαδού. Οι ερευνητές συνέκριναν τις ιδιότητες των δύο αρχικών μαύρων τρυπών με εκείνες του τελικού αντικειμένου και βρήκαν ισχυρή συμβατότητα με την αύξηση του συνολικού εμβαδού. ^[43]

Αυτός ο έλεγχος αφορά την κλασική μηχανική των μαύρων τρυπών. Δεν αποτελεί ανίχνευση της ακτινοβολίας Hawking. Ομοίως, οι εικόνες μιας μαύρης τρύπας και του περιβάλλοντός της δεν φωτογραφίζουν αυτομάτως την κβαντική εξάτμιση. Διαφορετικά αποτελέσματα χρειάζονται διαφορετικές μεθόδους ελέγχου. ^[43][72]

Η παρακαταθήκη του βρίσκεται επίσης στη δημόσια πρόσβαση στη γνώση. Το 2017 επέτρεψε την ανοικτή διάθεση της διδακτορικής του διατριβής. Η απόφαση έφερε ένα αρχικό ερευνητικό τεκμήριο μπροστά σε αναγνώστες οπουδήποτε στον κόσμο, πολύ πέρα από τα όρια μιας πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης. ^[64]

Μια ζωή που χωρά περισσότερες από μία αφηγήσεις

Η επιστημονική του διαδρομή δείχνει έναν ερευνητή που μπορούσε να ανοίγει ένα πρόβλημα, να υποστηρίζει μια ριζοσπαστική απάντηση και αργότερα να αναθεωρεί. Η συγγραφική του πορεία δείχνει έναν άνθρωπο που ήθελε να μοιραστεί δύσκολες ιδέες με ένα πολύ ευρύτερο κοινό. Η οικογενειακή και καθημερινή ιστορία του προσθέτει σχέσεις, φροντίδα, προσδοκίες και συγκρούσεις.

Το να αναγνωρίζουμε τη συμβολή των γύρω του δεν μικραίνει το έργο του. Επιτρέπει να δούμε καθαρότερα πώς έγινε δυνατό. Ο Hawking είχε επιστημονική τόλμη, πείσμα και προσωπικότητα που συχνά αιφνιδίαζε. Είχε επίσης ανθρώπους που τον μετέφεραν, τον φρόντιζαν, συνεργάζονταν μαζί του και κατασκεύαζαν τρόπους για να επικοινωνεί.

Η ζωή του τελείωσε το 2018. Τα ερωτήματα που διατύπωσε εξακολουθούν να εργάζονται μέσα στη φυσική: τι μας λέει ένας ορίζοντας για την πληροφορία, πού παύει να αρκεί η κλασική περιγραφή και πώς μπορεί να συνδεθεί η βαρύτητα με τον κβαντικό κόσμο. Εκεί βρίσκεται η πιο διαρκής παρουσία του.

Χρονολόγιο της ζωής και του έργου του

Συχνές ερωτήσεις για τον Στίβεν Χόκινγκ

Ποια ήταν η σημαντικότερη ανακάλυψή του;

Η ακτινοβολία Hawking θεωρείται η γνωστότερη συμβολή του: η πρόβλεψη ότι οι μαύρες τρύπες μπορούν να εκπέμπουν θερμική ακτινοβολία λόγω κβαντικών φαινομένων. Η συνολική επιστημονική του σημασία περιλαμβάνει επίσης τα θεωρήματα ιδιομορφιών, τη θερμοδυναμική των οριζόντων και την κβαντική κοσμολογία. ^[67]

Τι ασθένεια είχε;

Έπασχε από νόσο του κινητικού νευρώνα, συνδεόμενη στις αναφορές με την ALS. Η διάγνωση έγινε στη νεαρή ενήλικη ζωή του και η πορεία του ήταν ασυνήθιστα μακρόχρονη. Η εμπειρία του δεν αποτελεί τυπική πρόγνωση για κάθε άνθρωπο με την ίδια διάγνωση. ^[68]

Ο υπολογιστής έγραφε όσα σκεφτόταν;

Ο Hawking επέλεγε γράμματα, λέξεις και εντολές με τις κινήσεις που μπορούσε να ελέγξει. Ο υπολογιστής και ο συνθέτης ομιλίας μετέτρεπαν τις επιλογές σε κείμενο και ήχο. Το σύστημα υποστήριζε την επικοινωνία του· δεν διάβαζε τις σκέψεις του. ^[32]

Είχε παιδιά;

Είχε τρία παιδιά με την πρώτη σύζυγό του, Jane Wilde: τον Robert, τη Lucy και τον Timothy. Με τη Lucy συνεργάστηκε στη συγγραφή βιβλίων για παιδιά. ^[28][46]

Ταξίδεψε στο διάστημα;

Πραγματοποίησε πτήση μειωμένης βαρύτητας με ειδικά διαμορφωμένο αεροσκάφος το 2007. Η πτήση παρέμεινε μέσα στην ατμόσφαιρα και δεν ήταν διαστημική αποστολή. ^[39]

Πού είναι θαμμένος;

Η τέφρα του ενταφιάστηκε στις 15 Ιουνίου 2018 στο Αββαείο του Westminster, κοντά στα μνημεία του Νεύτωνα και του Δαρβίνου. Η κηδεία είχε προηγηθεί στο Cambridge στις 31 Μαρτίου. ^[55][56]

Ποιο ήταν το τελευταίο βιβλίο του;

Το Brief Answers to the Big Questions εκδόθηκε μετά τον θάνατό του το 2018, με κείμενα για μεγάλα επιστημονικά και ανθρώπινα ερωτήματα. Η έκδοση περιλαμβάνει πρόλογο του Eddie Redmayne, εισαγωγή του Kip Thorne και επίλογο της Lucy Hawking. ^[49]