Μάλκολμ Χ: η δολοφονία στο Audubon και οι καταδίκες που κατέρρευσαν
Στις 21 Φεβρουαρίου 1965, ο Μάλκολμ Χ δολοφονήθηκε στο Audubon Ballroom. Η τελευταία εβδομάδα, η κηδεία στο Χάρλεμ και η ταφή στο Ferncliff· και τα στοιχεία που, 56 χρόνια αργότερα, οδήγησαν στην ακύρωση δύο λανθασμένων καταδικών.
ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ · 21 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1965
Μια δολοφονία μπροστά σε εκατοντάδες ανθρώπους. Μια δίκη με στοιχεία που έλειπαν. Και μια δικαίωση που άργησε πενήντα έξι χρόνια.
Λίγο μετά τις τρεις το απόγευμα της 21ης Φεβρουαρίου 1965, ο Μάλκολμ Χ βρισκόταν μπροστά σε ένα ακροατήριο εκατοντάδων ανθρώπων στο Audubon Ballroom, στο βόρειο Μανχάταν. Ένας καβγάς ξέσπασε ανάμεσα στις σειρές. Κάποιος φώναζε για ένα χέρι που είχε μπει στην τσέπη του. Η αναστάτωση τράβηξε την προσοχή μακριά από τη σκηνή. Τότε εμφανίστηκε το όπλο. [1]
Οι πυροβολισμοί που ακολούθησαν σκότωσαν έναν από τους σημαντικότερους Μαύρους πολιτικούς ηγέτες της Αμερικής. Η γυναίκα του και τα παιδιά τους βρίσκονταν στην αίθουσα. Ένας από τους ενόπλους πιάστηκε σχεδόν αμέσως. Μέσα σε έναν χρόνο, τρεις άνδρες είχαν καταδικαστεί. Η υπόθεση έμοιαζε να έχει αποκτήσει μια οριστική απάντηση. [2][3]
Χρειάστηκαν πενήντα έξι χρόνια για να παραδεχθεί η εισαγγελία ότι δύο από αυτές τις καταδίκες δεν έπρεπε να σταθούν. Η ανατροπή δεν προήλθε από κάποιο εντυπωσιακό νέο αντικείμενο που βρέθηκε θαμμένο κάπου. Προήλθε κυρίως από χαρτιά: αναφορές, περιγραφές και πληροφορίες που υπήρχαν ήδη στα αρχεία των αρχών, αλλά δεν είχαν φτάσει στους ανθρώπους που προσπαθούσαν να υπερασπιστούν τους κατηγορουμένους. [4][5]
Περιεχόμενα του χρονικού
- Μια εβδομάδα πριν, είχε καεί το σπίτι του
- Η αίθουσα και ο αντιπερισπασμός
- Η γυναίκα που έτρεξε προς τη σκηνή
- Ένας συλληφθείς μέσα στο πλήθος — και δύο συλλήψεις αργότερα
- Η ουρά έξω από το Unity Funeral Home
- 27 Φεβρουαρίου: ένας μουσουλμάνος νεκρός μέσα σε εκκλησία
- Στο Ferncliff, μακριά από το βήμα του Audubon
- Η δίκη είχε μια ομολογία που δεν ταίριαζε στην κατηγορία
- Η δεύτερη ιστορία γραφόταν στα αρχεία
- Τι σημαίνει ότι αποκρύφθηκαν απαλλακτικά στοιχεία
- Η ημέρα που έπεσαν οι δύο καταδίκες
- Η παρακολούθηση δεν αποδεικνύει από μόνη της ποιος οργάνωσε τον φόνο
- Από τον τόπο της δολοφονίας στην υπεράσπιση της μνήμης
- Η λιγότερο γνωστή συνέχεια στην απέναντι πλευρά του δρόμου
- Το χρονολόγιο της υπόθεσης
- Ερωτήσεις για την υπόθεση
Μια εβδομάδα πριν, είχε καεί το σπίτι του
Η δολοφονία δεν έγινε μέσα σε πολιτικό κενό. Τον Μάρτιο του 1964 ο Μάλκολμ είχε αποχωρήσει από το Έθνος του Ισλάμ, την οργάνωση στην οποία είχε αποκτήσει τη φήμη του. Η ρήξη με τον Ελάιτζα Μουχάμαντ ήταν δημόσια και οξεία. Ο άνθρωπος που επί χρόνια υπερασπιζόταν την οργάνωση είχε γίνει ένας από τους πιο ενοχλητικούς επικριτές της. [6]
Παράλληλα, άλλαζε τον προσανατολισμό της πολιτικής του δράσης. Τα ταξίδια του στην Αφρική και στη Μέση Ανατολή, το προσκύνημα στη Μέκκα και η ίδρυση της Οργάνωσης Αφροαμερικανικής Ενότητας έδειχναν μια προσπάθεια να συνδεθεί η θέση των Μαύρων Αμερικανών με τη διεθνή συζήτηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Δεν είχε πάψει να είναι συγκρουσιακός. Είχε, όμως, αρχίσει να αναθεωρεί δημόσια θέσεις για τις οποίες ήταν γνωστός. [7][8]
Στις 14 Φεβρουαρίου 1965, μία εβδομάδα πριν από τη συγκέντρωση στο Audubon, το σπίτι όπου έμενε με την οικογένειά του στο Κουίνς δέχθηκε εμπρηστική επίθεση. Η οικογένεια γλίτωσε. Η ευθύνη για εκείνη την επίθεση δεν αποδείχθηκε δικαστικά. Η χρονική της εγγύτητα με τη δολοφονία είναι βέβαιη· η ταύτιση των δραστών των δύο ενεργειών δεν είναι. [6][7]
Ο εμπρησμός δεν τον κράτησε μακριά από το βήμα. Ο αρχειακός οδηγός του Schomburg καταγράφει ότι την ίδια ημέρα, 14 Φεβρουαρίου, ταξίδεψε στο Ντιτρόιτ και μίλησε σε συγκέντρωση. Στις 15 Φεβρουαρίου επέστρεψε στο Audubon για ακόμη μία ομιλία. Στις 16 καταγράφεται η έξωση από το σπίτι του Κουίνς. Οι τελευταίες επτά ημέρες περιείχαν, λοιπόν, μια οικογένεια χωρίς τη συνηθισμένη ασφάλεια του σπιτιού της και έναν ηγέτη που συνέχιζε τις δημόσιες εμφανίσεις του.[21]
Οι φωτογραφίες, οι λόγοι και οι επιστολές εκείνης της περιόδου δείχνουν μια πορεία που βρισκόταν σε εξέλιξη. Η σύγκρουση με την παλιά του οργάνωση συνυπήρχε με την προσπάθεια να χτίσει καινούργιες συμμαχίες. Η ιστορία του 1965 δεν χωρά εύκολα στην εικόνα ενός ανθρώπου με αμετάβλητες θέσεις από την αρχή μέχρι το τέλος.[6][7]
Η αίθουσα και ο αντιπερισπασμός
Το Audubon βρισκόταν στη διασταύρωση της Broadway με τη West 165th Street, στο Washington Heights. Συχνά συνδέεται γενικά με το Χάρλεμ, επειδή εκεί είχε αναπτυχθεί μεγάλο μέρος της δράσης του Μάλκολμ. Γεωγραφικά, όμως, η δολοφονία έγινε βορειότερα. Το κτίριο είχε ήδη μακρά ζωή ως θέατρο, κινηματογράφος και χώρος συγκεντρώσεων. [9]
Στις 21 Φεβρουαρίου φιλοξενούσε εκδήλωση της Οργάνωσης Αφροαμερικανικής Ενότητας. Η επίθεση άρχισε την ώρα που ο ομιλητής ετοιμαζόταν να απευθυνθεί στον κόσμο. Ο θόρυβος για την υποτιθέμενη κλοπή μιας τσέπης ήταν μέρος του αντιπερισπασμού, σύμφωνα με την ανασύνθεση που περιλαμβάνεται στον φάκελο της επανεξέτασης. Ακολούθησε η βολή από κοντόκαννο κυνηγετικό όπλο και πυρά από πιστόλια. [1]
Στην αίθουσα βρίσκονταν η Μπέτι Σαμπάζ και οι τέσσερις κόρες τους. Η Μπέτι ήταν έγκυος στα δίδυμα που θα γεννιούνταν αργότερα εκείνη τη χρονιά. Στη μεταγενέστερη μαρτυρία της για το PBS θυμόταν ότι ο σύζυγός της είχε αρχικά διστάσει να τους καλέσει, αλλά την ημέρα της συγκέντρωσης τηλεφώνησε και τους είπε να έρθουν. Η κόρη τους Ατάλα περιέγραφε την έξοδο με την προσμονή ενός παιδιού που πήγαινε να συναντήσει τον πατέρα του.[20][3]
Ο Μάλκολμ μεταφέρθηκε στο Columbia Presbyterian Medical Center. Διαπιστώθηκε ο θάνατός του στις 3.30 μ.μ. Ήταν τριάντα εννέα ετών. Στον χρόνο που απαιτείται για να αδειάσει μια αίθουσα, η εκδήλωση είχε μετατραπεί σε τόπο εγκλήματος. [2]
Η γυναίκα που έτρεξε προς τη σκηνή
Ανάμεσα στους ανθρώπους του Audubon ήταν και η Γιούρι Κοτσιγιάμα, μια Αμερικανίδα ιαπωνικής καταγωγής που ζούσε στο Χάρλεμ. Η παρουσία της έχει καταγραφεί από το Densho, το αρχείο της ιαπωνοαμερικανικής εμπειρίας. Βρισκόταν στη συγκέντρωση με τον μεγαλύτερο γιο της. Όταν ο Μάλκολμ έπεσε, έσπευσε κοντά του και προσπάθησε να τον βοηθήσει. Η εικόνα της δίπλα στο σώμα του έγινε μία από τις γνωστότερες φωτογραφίες της επίθεσης.[22]
Η Κοτσιγιάμα είχε περάσει, μαζί με την οικογένειά της, από τον εγκλεισμό Ιαπωνοαμερικανών κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αργότερα δραστηριοποιήθηκε στο κίνημα πολιτικών δικαιωμάτων και γνώρισε τον Μάλκολμ. Η σχέση τους φωτίζει τις επαφές που είχε αρχίσει να αναπτύσσει πέρα από τα στενά όρια της παλιάς του οργάνωσης. Στην προφορική ιστορία που έδωσε το 2009 επέστρεψε και σε εκείνο το απόγευμα. Η αφήγησή της είναι η μνήμη μιας παρούσας στο γεγονός, καταγραμμένη δεκαετίες αργότερα.[22]
Ένας συλληφθείς μέσα στο πλήθος — και δύο συλλήψεις αργότερα
Ο Τάλματζ Χάιερ τραυματίστηκε από πυρά μέλους της ασφάλειας του Μάλκολμ και ακινητοποιήθηκε από το πλήθος. Στα έγγραφα και στις μεταγενέστερες αναφορές εμφανίζεται επίσης ως Τόμας Χέιγκαν και, αργότερα, ως Μουτζαχίντ Αμπντούλ Χαλίμ. Πρόκειται για τον ίδιο άνθρωπο, όχι για διαφορετικούς κατηγορουμένους. [10]
Το υλικό εναντίον του διέφερε ουσιαστικά από εκείνο που συγκεντρώθηκε για τους άλλους δύο. Είχε πιαστεί στον τόπο της επίθεσης, τραυματισμένος, και πάνω του βρέθηκαν πυρομαχικά. Οι συλλήψεις του Νόρμαν Μπάτλερ και του Τόμας Τζόνσον έγιναν στα σπίτια τους ημέρες αργότερα. Ο πρώτος είναι γνωστός με το όνομα Μουχάμαντ Αμπντούλ Αζίζ, ο δεύτερος ως Χαλίλ Ισλάμ. [2][10]
Οι δύο μεταγενέστερες συλλήψεις έγιναν στις 26 Φεβρουαρίου και στις 3 Μαρτίου 1965. Οι Αζίζ και Ισλάμ συνδέονταν με το τέμενος του Έθνους του Ισλάμ στο Χάρλεμ. Αυτό εξηγούσε γιατί τα ονόματά τους μπορούσαν να εμφανιστούν γρήγορα στην έρευνα, αλλά δεν αποδείκνυε ότι βρίσκονταν στο Audubon. Η απόσταση ανάμεσα στην οργανωτική ένταξη και στη συμμετοχή σε συγκεκριμένο φόνο έπρεπε να καλυφθεί με αποδεικτικό υλικό.[25][4]
Ένα ακόμη στοιχείο δείχνει πόσο δύσκολη ήταν η διαχείριση του τόπου του εγκλήματος. Το πιστόλι των .45 που αποδόθηκε στον Χαλίμ δεν πέρασε κατευθείαν από το πάτωμα στα χέρια ενός αστυνομικού. Ο Ρόναλντ Τίμπερλεϊκ το πήρε, το μετέφερε στο σπίτι του στο Μπρούκλιν και το αποσυναρμολόγησε πριν το παραδώσει στο FBI. Η διαδρομή αυτή καταγράφεται στην επανεξέταση. Δεν αναιρεί από μόνη της τη χρήση του όπλου, δείχνει όμως πόσες διαμεσολαβήσεις χώρεσαν ανάμεσα στην επίθεση και στον επίσημο φάκελο. [1]
Η ουρά έξω από το Unity Funeral Home
Πριν αρχίσει η δημόσια συζήτηση για το δικαστήριο, το Χάρλεμ είχε να αποχαιρετήσει τον νεκρό του. Η σορός εκτέθηκε στο Unity Funeral Home, στην Eighth Avenue, κοντά στη 126η Οδό. Το λαϊκό προσκύνημα προηγήθηκε της κηδείας της 27ης Φεβρουαρίου. Άνθρωποι περίμεναν έξω από το γραφείο τελετών για να περάσουν μπροστά του· η αναμονή διασώζεται στις φωτογραφίες του Orlando Fernandez για τη New York World-Telegram & Sun.[27]
Η φωτογραφία της ουράς έχει περισσότερη πληροφορία από μια γενική αναφορά σε χιλιάδες πενθούντες. Οι άνθρωποι στέκονται πίσω από αστυνομικά κιγκλιδώματα, κατά μήκος του πεζοδρομίου. Το αρχείο τη χρονολογεί μόνο στο 1965. Δεν επιτρέπει να της αποδώσουμε αυθαίρετα την ημέρα της νεκρώσιμης ακολουθίας. Καταγράφει, όμως, καθαρά την παρουσία ενός πλήθους που είχε έρθει για προσωπικό αποχαιρετισμό, όχι για πολιτική συγκέντρωση.[27]
Σε δεύτερη λήψη του ίδιου φωτογράφου, ένας αστυνομικός επιτηρεί από τη στέγη του Unity. Κάτω του διακρίνεται ο δρόμος. Η επιτήρηση υπήρχε ακόμη και στον χώρο του αποχαιρετισμού. Το κτίριο της φωτογραφίας είναι το γραφείο τελετών· η τελετή του Σαββάτου θα γινόταν σε άλλο σημείο, σε εκκλησία του Χάρλεμ.[28]
Οι εκτιμήσεις για το σύνολο των επισκεπτών διαφέρουν ανά πηγή. Στο ρεπορτάζ της 4ης Μαρτίου 1965, η Marlene Nadle της Village Voice έγραφε για περίπου 30.000 ανθρώπους που πέρασαν από το Unity. Πρόκειται για την εκτίμηση της ανταποκρίτριας της εποχής. Δεν είναι ακριβής καταμέτρηση ούτε αριθμός που αφορά μόνο όσους παρακολούθησαν την κηδεία.[19]
27 Φεβρουαρίου: ένας μουσουλμάνος νεκρός μέσα σε εκκλησία
Η κηδεία έγινε το Σάββατο 27 Φεβρουαρίου 1965 στο Faith Temple Church of God in Christ. Ο χώρος ήταν χριστιανικός, αλλά ο νεκρός μουσουλμάνος. Στην περιγραφή της Nadle, το λευκό σάβανο βρισκόταν μέσα σε μεταλλικό φέρετρο, κάτω από τις τοιχογραφίες της εκκλησίας. Στην τελετή συνυπήρχαν ο δημόσιος επικήδειος και η ισλαμική προσευχή. Η ίδια καταγράφει και την παρουσία εκπροσώπου του ισλαμικού κέντρου της Ελβετίας. Ο αποχαιρετισμός είχε ξεπεράσει τα όρια μιας τοπικής κοινότητας.[19][18]
Τον επικήδειο εκφώνησε ο ηθοποιός και ακτιβιστής Όσι Ντέιβις. Το κείμενό του δεν προσπαθούσε να κάνει τον Μάλκολμ ακίνδυνο ή κοινά αποδεκτό. Αναγνώριζε ανοιχτά ότι πολλοί τον θεωρούσαν επικίνδυνο, φανατικό ή εχθρό του κινήματος. Απαντούσε καλώντας τους να σκεφτούν αν τον είχαν πράγματι ακούσει και γνωρίσει. Η ερώτηση απευθυνόταν σε μια χώρα που ήδη συζητούσε περισσότερο τη φήμη του παρά τις αλλαγές στις θέσεις του.[18]
Ο Ντέιβις επέμεινε και στη λέξη «Αφροαμερικανός»: εξηγούσε ότι ο Μάλκολμ την επέλεγε προσεκτικά και ήθελε να την υιοθετήσει ο λαός του. Στο τέλος τον αποκάλεσε «τον δικό μας λαμπερό μαύρο πρίγκιπα». Η καταληκτική εικόνα του λόγου ήταν ένας σπόρος που επιστρέφει στη γη. Αυτή η γλώσσα δείχνει γιατί ο επικήδειος διατηρήθηκε ως αυτοτελές κείμενο και όχι απλώς ως μέρος του τελετουργικού.[18]
Η Ρούμπι Ντι έδωσε φωνή και σε άλλους ανθρώπους. Ο οδηγός της συλλογής του Μάλκολμ στο Schomburg Center αναφέρει περισσότερες από εβδομήντα συλλυπητήριες επιστολές και κάρτες. Πολλά από αυτά τα μηνύματα διαβάστηκαν από την ίδια στην κηδεία. Ένα τμήμα του αποχαιρετισμού υπάρχει έτσι ακόμη σε φακέλους: όχι ως ανάμνηση κάποιου που βρέθηκε εκεί, αλλά ως υλικό που η οικογένεια διατήρησε.[21]
Η πολιτική ρήξη είχε φτάσει και μέσα στην οικογένεια. Ο αδελφός του, Γουίλφρεντ Λιτλ, αφηγήθηκε στο PBS ότι ο ίδιος και ο Φίλμπερτ παρακολούθησαν την κηδεία από την τηλεόραση, σε δωμάτιο ξενοδοχείου στο Σικάγο. Εξήγησε την απουσία του με τον φόβο του για τις συνθήκες και την πιθανότητα κάποιος να στραφεί εναντίον τους. Το ότι υπήρχαν συγγενείς που δεν αισθάνονταν ασφαλείς να παραστούν λέει πολλά για εκείνες τις ημέρες.[20]
Στο Ferncliff, μακριά από το βήμα του Audubon
Η ταφή έγινε στο Ferncliff Cemetery, στο Hartsdale της πολιτείας της Νέας Υόρκης. Το κοιμητήριο περιλαμβάνει τον Μάλκολμ Χ στον επίσημο κατάλογο των ανθρώπων που έχουν ταφεί εκεί. Η νεκρώσιμη τελετή στο Χάρλεμ και η ταφή στο Westchester είναι διαφορετικοί σταθμοί της ίδιας ημέρας. Το Ferncliff δεν βρίσκεται στο Μανχάταν ούτε στον χώρο του Audubon.[17]
Ο Όσι Ντέιβις θυμόταν αργότερα μια ιδιαίτερη στιγμή στο κοιμητήριο: ορισμένοι από τους Μαύρους άνδρες της συνοδείας θέλησαν να αναλάβουν οι ίδιοι το σκέπασμα του τάφου, παίρνοντας τα φτυάρια από τους επαγγελματίες εργάτες. Η μαρτυρία του αποδίδει την πράξη ως τελευταία προσωπική φροντίδα προς τον νεκρό. Δεν πρόκειται για περιστατικό που φαίνεται στη φωτογραφία του σημερινού τάφου, αλλά για τη δική του αφήγηση στο ντοκιμαντέρ.[20]
Η μεταγενέστερη επιτύμβια πλάκα φέρει δύο ονόματα: El-Hajj Malik El-Shabazz και Dr. Betty Shabazz. Η Μπέτι πέθανε το 1997. Η κοινή πλάκα που φωτογράφισε ο Tony the Misfit τον Μάρτιο του 2008, επομένως, δεν δείχνει πώς έμοιαζε ο τάφος την ημέρα της κηδείας. Αποτυπώνει τη μορφή της οικογενειακής μνήμης δεκαετίες αργότερα: το όνομα που είχε υιοθετήσει ο Μάλκολμ και δίπλα του το όνομα της γυναίκας που επέζησε της επίθεσης.[17][29]
Η δίκη είχε μια ομολογία που δεν ταίριαζε στην κατηγορία
Όταν οι ένορκοι κάθισαν για να ακούσουν την υπόθεση, το Χάρλεμ είχε ήδη ζήσει σχεδόν έναν χρόνο με τη δολοφονία. Η διαδικασία άρχισε στις 20 Ιανουαρίου 1966. Στο ίδιο δικαστήριο εξετάζονταν τρεις άνθρωποι, όμως η θέση τους απέναντι στα πειστήρια ήταν διαφορετική. Για τον Χαλίμ υπήρχαν η σύλληψη και τα πυρομαχικά. Για τους άλλους δύο, το βάρος έπεφτε στην αναγνώρισή τους από μάρτυρες. Η καταδίκη έπρεπε να κριθεί ξεχωριστά για τον καθένα.[2][25]
Η δίκη άρχισε τον Ιανουάριο του 1966. Οι Αζίζ και Ισλάμ αρνήθηκαν ότι βρίσκονταν στο Audubon. Η κατηγορούσα αρχή στηρίχθηκε σε αυτόπτες μάρτυρες για να τους συνδέσει με τη δολοφονία. Δεν υπήρχε υλικό ή εγκληματολογικό εύρημα που να τους τοποθετεί εκεί. [4]
Οι αναγνωρίσεις δεν συνέθεταν μια απολύτως ενιαία εικόνα. Υπήρχαν αποκλίσεις για τις θέσεις όπου κάθονταν οι υποτιθέμενοι δράστες και για το ποιος κρατούσε ποιο όπλο. Σε μια επίθεση με θόρυβο, πυροβολισμούς και κόσμο που προσπαθούσε να σωθεί, τέτοιες αποκλίσεις απαιτούσαν προσεκτική εξέταση. Η βεβαιότητα ενός μάρτυρα δεν εξαφανίζει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες είδε κάτι. [2]
Ο Αζίζ παρουσίασε συγκεκριμένο άλλοθι. Εκείνο το πρωί είχε επισκεφθεί το νοσοκομείο Jacobi για τραυματισμό στο πόδι. Ο γιατρός που τον είχε εξετάσει κατέθεσε στη δίκη. Μέλη των οικογενειών και γνωστοί των δύο κατηγορουμένων υποστήριξαν ότι βρίσκονταν στα σπίτια τους. Η υπεράσπιση δεν ζητούσε, συνεπώς, να πιστέψουν οι ένορκοι μόνο τις δικές τους αρνήσεις. [4]
Στις 28 Φεβρουαρίου 1966 ο Χαλίμ επέστρεψε στο εδώλιο του μάρτυρα. Είχε ήδη καταθέσει αρνούμενος τη συμμετοχή του· τώρα ομολόγησε ότι είχε πάρει μέρος στη δολοφονία. Ταυτόχρονα δήλωσε ότι οι δύο συγκατηγορούμενοί του δεν ήταν οι συνεργοί του. Αρνήθηκε τότε να κατονομάσει τους άλλους συμμετέχοντες. Η ημερομηνία και η μεταβολή της κατάθεσης καταγράφονται στο πρωτογενές αίτημα επανεξέτασης του 2021.[1]
Η ομολογία δεν ήταν υποχρεωτικό να γίνει πιστευτή σε όλα της τα σημεία. Ένας κατηγορούμενος μπορεί να παραδέχεται ένα μέρος και να αποκρύπτει ένα άλλο. Ωστόσο, η δίκη βρέθηκε μπροστά σε ένα σοβαρό πρόβλημα: ο άνθρωπος για τον οποίο υπήρχε η πιο άμεση σύνδεση με το έγκλημα περιέγραφε διαφορετική σύνθεση δραστών. Παρ’ όλα αυτά, στις 11 Μαρτίου 1966 και οι τρεις κρίθηκαν ένοχοι. Ακολούθησαν ισόβιες ποινές. [2][4]
Η δεύτερη ιστορία γραφόταν στα αρχεία
Στη δεκαετία του 1970 ο Χαλίμ έδωσε ένορκες δηλώσεις με πιο συγκεκριμένες πληροφορίες για άλλους άνδρες από το Νιου Τζέρσεϊ. Οι Αζίζ και Ισλάμ επιδίωξαν την ακύρωση των καταδικών. Το αίτημά τους απορρίφθηκε το 1978. Η υποψία ότι είχαν καταδικαστεί οι λάθος άνθρωποι δεν γεννήθηκε, επομένως, με τα ντοκιμαντέρ του 21ου αιώνα. Είχε διατυπωθεί μέσα στα δικαστήρια δεκαετίες νωρίτερα. [4][11]
Ο Αζίζ αποφυλακίστηκε υπό όρους το 1985 και ο Ισλάμ το 1987. Η αποφυλάκιση δεν ακύρωνε την ενοχή που τους απέδιδε η απόφαση. Ο Ισλάμ πέθανε το 2009, κουβαλώντας ακόμη επίσημα την καταδίκη για τη δολοφονία του Μάλκολμ Χ. [4]
Το 2020 άρχισε κοινή επανεξέταση από την εισαγγελία του Μανχάταν, το Innocence Project και τον δικηγόρο Ντέιβιντ Σέινις. Το ντοκιμαντέρ Who Killed Malcolm X? είχε επαναφέρει την υπόθεση στη δημόσια συζήτηση. Η σημασία του ήταν ότι ενίσχυσε το αίτημα ελέγχου· η δικαστική ανατροπή στηρίχθηκε στον έλεγχο του αποδεικτικού υλικού, όχι στο κύρος μιας τηλεοπτικής παραγωγής. [4][11]
Από τα αρχεία προέκυψαν πληροφορίες που δεν είχαν δοθεί στην υπεράσπιση: περιγραφές του ενόπλου με την καραμπίνα που δεν ταίριαζαν στον Ισλάμ, αναφορές για πρόσωπα από το Νιου Τζέρσεϊ και στοιχεία σχετικά με πληροφοριοδότες. Υπήρχαν επίσης μάρτυρες που δεν είχαν αναγνωρίσει τον Ισλάμ ως δράστη. Όλα αυτά θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για να ελεγχθεί η εκδοχή της κατηγορίας. [4][11]
Η νέα έρευνα δεν περιορίστηκε σε μια δεύτερη ανάγνωση της δίκης. Ένωσε το δικαστικό υλικό με αρχεία υπηρεσιών που δεν είχαν φτάσει στους συνηγόρους. Αυτό που για την υπεράσπιση του 1966 ήταν άγνωστο, για τους ερευνητές του 2021 έγινε κεντρικό στοιχείο. Οι περισσότεροι αρχικοί μάρτυρες είχαν πια πεθάνει, με αποτέλεσμα πολλές ερωτήσεις να μην μπορούν να τεθούν στους ανθρώπους που γνώριζαν τις απαντήσεις.[24]
Τι σημαίνει ότι αποκρύφθηκαν απαλλακτικά στοιχεία
Η νομική βάση της επανεξέτασης περιλάμβανε τον κανόνα της απόφασης Brady v. Maryland του 1963: η κατηγορούσα αρχή οφείλει να γνωστοποιεί ουσιώδες υλικό ευνοϊκό για τον κατηγορούμενο. Η εφαρμογή και η εξέλιξη αυτών των κανόνων στην εποχή της αρχικής δίκης απαιτούν ιστορική ακρίβεια. Δεν χρειάζεται, όμως, να γνωρίζει κανείς αμερικανική δικονομία για να αντιληφθεί το πρακτικό πρόβλημα: οι συνήγοροι δεν μπορούσαν να αξιοποιήσουν στοιχεία που δεν γνώριζαν ότι υπήρχαν. [11]
Η υπόθεση είχε και πληροφοριοδότες και αστυνομικούς με συγκαλυμμένη ιδιότητα. Η διατήρηση της μυστικότητάς τους περιόρισε την εικόνα που μπορούσε να σχηματίσει η υπεράσπιση. Στην αναδρομική νομική ανάλυση της Ένωσης Δικηγόρων της Πολιτείας της Νέας Υόρκης, το ζήτημα εμφανίζεται μαζί με τις αδυναμίες των αναγνωρίσεων και την άνιση πρόσβαση στις πληροφορίες. [11]
Οι συνέπειες ξεπερνούν μια χαμένη ευκαιρία να τεθεί μία ακόμη ερώτηση. Αν ένας μάρτυρας είχε σχέση με υπηρεσία πληροφοριών, αυτό μπορούσε να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο θα εξεταζόταν η κατάθεσή του. Αν υπήρχε διαφορετική περιγραφή ενός δράστη, μπορούσε να μεταβάλει την αξία μιας αναγνώρισης. Τα επιμέρους στοιχεία αποκτούν βάρος όταν εξετάζονται μαζί, μέσα στη δίκη όπου κρίνονται οι άνθρωποι.
Η ημέρα που έπεσαν οι δύο καταδίκες
Στις 18 Νοεμβρίου 2021 το δικαστήριο ακύρωσε τις καταδίκες των Αζίζ και Ισλάμ και απέρριψε το κατηγορητήριο εις βάρος τους. Ο εισαγγελέας Σάιρους Βανς ζήτησε συγγνώμη. Για τον Αζίζ η δικαίωση ήρθε στα ογδόντα τρία του. Για τον Ισλάμ ήρθε μετά τον θάνατό του. [5][12]
Το κοινό αίτημα της εισαγγελίας και της υπεράσπισης δεν ισχυριζόταν ότι η νέα έρευνα είχε ανασυνθέσει πλήρως τη δολοφονία. Κατέγραφε σοβαρούς περιορισμούς: νεκρούς μάρτυρες, χαμένα έγγραφα, αντικείμενα που δεν μπορούσαν πλέον να εντοπιστούν ή να εξεταστούν. Η ακύρωση των δύο καταδικών και η πλήρης επίλυση της δολοφονίας ήταν διαφορετικά ζητήματα. Το πρώτο μπορούσε να γίνει ακόμη κι όταν το δεύτερο δεν ήταν πια εφικτό. [1]
Το 2022 ανακοινώθηκαν συμβιβασμοί συνολικού ύψους 36 εκατομμυρίων δολαρίων με την πόλη και την πολιτεία της Νέας Υόρκης για τον Αζίζ και την περιουσία του Ισλάμ. Η αποζημίωση αναγνώριζε ένα τεράστιο κόστος. Δεν επέστρεφε την καθημερινή ζωή που είχε χαθεί ούτε αναιρούσε τις δεκαετίες κατά τις οποίες οι οικογένειές τους ζούσαν με την καταδίκη. [13]
Η παρακολούθηση δεν αποδεικνύει από μόνη της ποιος οργάνωσε τον φόνο
Η επανεξέταση τεκμηρίωσε σοβαρές αποτυχίες και αποκρύψεις. Δεν απέδειξε ότι το FBI ή η αστυνομία της Νέας Υόρκης είχαν οργανώσει τη δολοφονία. Το National Registry of Exonerations διατυπώνει ρητά αυτό το όριο στην παρουσίαση της υπόθεσης. [4]
Στις 15 Νοεμβρίου 2024 η οικογένεια κατέθεσε ομοσπονδιακή αγωγή, ζητώντας αποζημίωση 100 εκατομμυρίων δολαρίων και αποδίδοντας ευθύνη σε κρατικές υπηρεσίες και στην αστυνομία. Το δικόγραφο αποτελεί νέα δικαστική διεκδίκηση της οικογένειας. Οι καταγγελίες του για προγενέστερη γνώση, παραλείψεις και συγκάλυψη παραμένουν ισχυρισμοί των εναγόντων· η κατάθεσή τους δεν ισοδυναμεί με δικαστική απόδειξη ότι οι υπηρεσίες οργάνωσαν τον φόνο.[14][15]
Ανάλογη προσοχή χρειάζονται τα ονόματα άλλων φερόμενων δραστών που εμφανίστηκαν σε ένορκες δηλώσεις, δημοσιογραφικές έρευνες και ντοκιμαντέρ. Η ακύρωση μιας λανθασμένης καταδίκης δεν παράγει αυτομάτως μια καινούργια καταδίκη για κάποιον άλλον. Η επιθυμία να ολοκληρωθεί η ιστορία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την απόδειξη.
Από τον τόπο της δολοφονίας στην υπεράσπιση της μνήμης
Η αντίδραση στον θάνατο δεν ήταν ενιαία. Το αρχείο του Πανεπιστημίου Columbia καταγράφει τόσο τον θρήνο όσο και την εχθρότητα μέρους του αμερικανικού Τύπου. Η δημόσια εικόνα του Μάλκολμ παρέμενε βαθιά διχαστική. Ο θάνατος δεν εξαφάνισε αμέσως τον φόβο και την καχυποψία με τα οποία πολλοί αντιμετώπιζαν τη δράση του. [8]
Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, με τον οποίο είχε ουσιώδεις διαφωνίες, έστειλε συλλυπητήριο μήνυμα στη Μπέτι. Αναγνώριζε την ικανότητα του Μάλκολμ να εντοπίζει τη ρίζα του φυλετικού προβλήματος. Η χειρονομία έχει σημασία ακριβώς επειδή δεν προϋπέθετε συμφωνία σε όλα. Ένας πολιτικός αντίλογος δεν εμπόδισε την αναγνώριση μιας βίαια κομμένης ζωής. [16]
Η ταφή έγινε στο κοιμητήριο Ferncliff. Στο Audubon, πάλι, η μνήμη συνδέθηκε με τη διατήρηση μέρους του ιστορικού κτιρίου και τη δημιουργία του Malcolm X and Dr. Betty Shabazz Memorial and Educational Center. Ο τόπος όπου ακούστηκαν οι πυροβολισμοί απέκτησε μια δεύτερη χρήση: εκπαίδευση, συζήτηση, δημόσια μνήμη. [3][9][17]
Η υπόθεση του Audubon περιλαμβάνει τελικά δύο διαφορετικές απώλειες. Τη ζωή του Μάλκολμ, που τελείωσε στα τριάντα εννέα, και τα χρόνια δύο ανθρώπων που καταδικάστηκαν μέσα από μια διαδικασία που αργότερα αποδείχθηκε βαθιά ελαττωματική. Το 2021 διορθώθηκε ένα μέρος της επίσημης ιστορίας. Η καθυστέρηση έδειξε πόσα μπορεί να χαθούν ώσπου μια διόρθωση να γίνει δυνατή.
Η λιγότερο γνωστή συνέχεια στην απέναντι πλευρά του δρόμου
Το νοσοκομείο στο οποίο μεταφέρθηκε βρισκόταν απέναντι από το Audubon. Δεκαεννέα χρόνια αργότερα, το 1984, στο Columbia δημιουργήθηκε υποτροφία ιατρικών σπουδών με το όνομά του και με τη βοήθεια της Μπέτι Σαμπάζ. Σύμφωνα με την παρουσίαση του ίδιου του πανεπιστημιακού ιατρικού κέντρου το 2015, η υποτροφία απευθυνόταν σε φοιτητές που ενδιαφέρονταν για προβλήματα υγείας των Αφροαμερικανών και άλλων κοινοτήτων με περιορισμένη πρόσβαση στη φροντίδα.[23]
Στην ίδια παρουσίαση καταγράφονται απόφοιτοι που ακολούθησαν ειδικότητες από την αναισθησιολογία μέχρι την παιδιατρική. Η πρώτη υπότροφος ήταν η Carol Brown. Αυτή η συνέχεια δεν είναι τόσο αναγνωρίσιμη όσο οι φωτογραφίες της δολοφονίας ή ο επικήδειος του Ντέιβις. Βρίσκεται, όμως, στον ίδιο χάρτη: δίπλα στην αίθουσα όπου ένας άνθρωπος τραυματίστηκε θανάσιμα, ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης συνδέθηκε με την προσπάθεια να βελτιωθεί η περίθαλψη άλλων.[23]
Το χρονολόγιο της υπόθεσης
| Ημερομηνία | Τι συνέβη |
|---|---|
| Μάρτιος 1964 | Ρήξη με το Έθνος του Ισλάμ.[6] |
| 14.02.1965 | Εμπρηστική επίθεση στο σπίτι της οικογένειας στο Κουίνς.[26] |
| 21.02.1965 | Δολοφονία στο Audubon Ballroom· διαπίστωση θανάτου στις 15:30.[2] |
| 27.02.1965 | Κηδεία στο Χάρλεμ και ταφή στο Ferncliff.[18] |
| 20.01.1966 | Αρχίζει η κοινή δίκη των τριών κατηγορουμένων.[2] |
| 28.02.1966 | Ο Χαλίμ ομολογεί τη συμμετοχή του και αποκλείει τους άλλους δύο.[1] |
| 11.03.1966 | Καταδίκη και των τριών· ακολουθούν ισόβιες ποινές.[2] |
| 1978 | Απορρίπτεται αίτημα ακύρωσης των καταδικών.[4] |
| 1985 / 1987 | Αποφυλάκιση υπό όρους των Αζίζ / Ισλάμ.[13] |
| 2009 | Πεθαίνει ο Χαλίλ Ισλάμ.[24] |
| 2020 | Αρχίζει η κοινή επανεξέταση.[24] |
| 18.11.2021 | Ακύρωση των καταδικών των Αζίζ και Ισλάμ και απόρριψη των κατηγοριών.[24] |
| 2022 | Συμβιβασμοί συνολικού ύψους 36 εκατ. δολαρίων.[13] |
| 15.11.2024 | Κατάθεση της αγωγής της οικογένειας.[14] |
Ερωτήσεις για την υπόθεση
Πότε και πού δολοφονήθηκε ο Μάλκολμ Χ;
Στις 21 Φεβρουαρίου 1965, λίγο μετά τις 15:00, στο Audubon Ballroom του Washington Heights, στο Μανχάταν. Ήταν 39 ετών.[2]
Ποιοι δικαιώθηκαν το 2021;
Οι Μουχάμαντ Αμπντούλ Αζίζ και Χαλίλ Ισλάμ. Στις 18 Νοεμβρίου 2021 ακυρώθηκαν οι καταδίκες και απορρίφθηκαν οι κατηγορίες τους. Η δικαίωση του Ισλάμ ήταν μεταθανάτια.[24]
Ο Χάιερ, ο Χέιγκαν και ο Χαλίμ είναι διαφορετικά πρόσωπα;
Όχι. Τα ονόματα Τάλματζ Χάιερ, Τόμας Χέιγκαν και Μουτζαχίντ Αμπντούλ Χαλίμ αφορούν τον ίδιο άνδρα, που ομολόγησε τη συμμετοχή του. Η δική του καταδίκη δεν ακυρώθηκε το 2021.[2]
Πότε έγινε η κηδεία και πού βρίσκεται ο τάφος;
Η κηδεία έγινε στις 27 Φεβρουαρίου 1965 στο Faith Temple Church of God in Christ, στο Χάρλεμ. Η ταφή έγινε στο Ferncliff Cemetery, Hartsdale της Νέας Υόρκης.[18]
Αποδείχθηκε ότι κρατικές υπηρεσίες οργάνωσαν τη δολοφονία;
Η επανεξέταση του 2021 τεκμηρίωσε σοβαρές αποτυχίες και απόκρυψη στοιχείων· δεν απέδειξε από μόνη της τέτοια οργάνωση. Οι σχετικές καταγγελίες της αγωγής του 2024 αποδίδονται στην οικογένεια.[14]
Οι φωτογραφίες του τάφου και του κέντρου είναι από το 1965;
Όχι. Ο τάφος φωτογραφήθηκε τον Μάρτιο 2008 και το Shabazz Center τον Ιούνιο 2021. Οι λεζάντες τα δηλώνουν καθαρά.[29]
Πηγές και τεκμηρίωση
- Manhattan District Attorney — Joint Motion to Vacate Judgments of Conviction and Dismiss Indictment, 18.11.2021
- Innocence Project — Khalil Islam
- The Shabazz Center — About
- National Registry of Exonerations — Muhammad Aziz
- UPI — Judge exonerates two men convicted of killing Malcolm X, 18.11.2021
- Clayborne Carson — Malcolm X, American National Biography / Stanford
- PBS American Experience — Timeline of Malcolm X’s Life
- Columbia University, Malcolm X Project — Assassination and Aftermath
- Columbia University, Mapping the African American Past — Audubon Ballroom
- NYC Municipal Archives — Malcolm X assassination closed case files
- New York State Bar Association — Reversing the Malcolm X Convictions
- ABC News — District attorney apologizes as two men are exonerated, 18.11.2021
- ABC News — Men exonerated to receive $36 million settlement, 31.10.2022
- Estate of Malcolm X — Complaint, 15.11.2024
- Nebraska Examiner — Family files $100m lawsuit, 15.11.2024
- Stanford, The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute — Malcolm X
- Ferncliff Cemetery — Notable Burials
- Ossie Davis — Επικήδειος του Μάλκολμ Χ, 27.02.1965
- Marlene Nadle / The Village Voice — Burying Malcolm X, 04.03.1965
- PBS American Experience — Malcolm X: Make It Plain, απομαγνητοφώνηση
- NYPL / Schomburg Center — The Malcolm X Collection: Papers, αρχειακός οδηγός
- Densho — Yuri Kochiyama, βιογραφική τεκμηρίωση και προφορική μαρτυρία
- Columbia University Irving Medical Center — Honoring Malcolm X on 50th Anniversary of Death, 26.02.2015
- Innocence Project / Shanies Law — Ανακοίνωση δικαίωσης, 18.11.2021
- Innocence Project — Branded Malcolm X’s Assassins for Half a Century, 2021
- National Park Service — Malcolm X House Site, Omaha
- Library of Congress — Crowds outside of Unity funeral home, 2006680196
- Library of Congress — Policeman maintains watch from roof of Unity funeral home, 2006680195
- Wikimedia Commons / Tony the Misfit — Shabazz Gravesite
Τελευταία αναθεώρηση: 21 Οκτωβρίου 2026. Οι παραπομπές αντιστοιχούν στις πηγές στο τέλος του άρθρου.
Τελευταία ενημέρωση:
Βρήκες λάθος ή παράλειψη; Πρότεινε διόρθωση.