Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη έγινε το βράδυ της 22ας Μαΐου 1963 στη Θεσσαλονίκη. Ένα τρίκυκλο τον χτύπησε στη διασταύρωση Ερμού και Βενιζέλου και ένας άνδρας από την καρότσα τον κατάφερε πλήγμα στο κεφάλι με λοστό. Πέθανε στις 27 Μαΐου. Παρακάτω θα βρεις την ιατροδικαστική έκθεση, τη δίκη και τα σημεία όπου οι πηγές διαφωνούν.

Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη: Θεσσαλονίκη, 22 Μαΐου 1963

Το βράδυ της Τετάρτης 22 Μαΐου 1963 ο βουλευτής Γρηγόρης Λαμπράκης μίλησε σε εκδήλωση της Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και την Ειρήνη (ΕΔΥΕ) στη Θεσσαλονίκη. Όταν τελείωσε, περπάτησε προς το ξενοδοχείο Κοσμοπολίτ. Στη διασταύρωση των οδών Ερμού και Ελευθερίου Βενιζέλου ένα τρίκυκλο τον χτύπησε και ένας άνδρας στην καρότσα τον κατάφερε πλήγμα με λοστό, όπως γράφουν το Documento και η Alfavita. Πέθανε τη Δευτέρα 27 Μαΐου στη 01:22 μετά τα μεσάνυχτα, στο νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ. Την ώρα τη δίνει ο ιατρικός φάκελος που περιγράφει το HuffPost Greece.

Η υπόθεση δεν έμεινε ένα έγκλημα του δρόμου. Ο ανακριτής Χρήστος Σαρτζετάκης και ο εισαγγελέας Παύλος Δελαπόρτας έφτασαν ως τους ανώτερους αξιωματικούς της Χωροφυλακής, και η κυβέρνηση Καραμανλή παραιτήθηκε στις 11 Ιουνίου 1963, κατά την Athens Voice. Η Αριστερά μιλούσε από την πρώτη στιγμή για πολιτική δολοφονία και για «παρακράτος». Η κυβέρνηση και οι περισσότερες εφημερίδες μίλησαν στην αρχή για ατύχημα, γράφει το περιοδικό The Athenian το 1976.

Μια διευκρίνιση για τον όρο. «Δολοφονία του Λαμπράκη» λέμε την υπόθεση, έτσι έμεινε στην ιστορία. Στη δίκη του 1966, όμως, οι ένορκοι δεν έκριναν ενόχους τους δύο δράστες για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως. Τον οδηγό του τρίκυκλου τον καταδίκασαν για θανατηφόρα σωματική κάκωση και τον συνεπιβάτη του για συνέργεια. Τα λεπτομερή στοιχεία τα βλέπεις στην ενότητα για τη δίκη.

Ποιος ήταν ο Γρηγόρης Λαμπράκης

Γεννήθηκε στις 3 Απριλίου 1912 στην Κεράσιτσα της Τεγέας, στην Αρκαδία, σε φτωχή οικογένεια. Έγινε γιατρός, γυναικολόγος και υφηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, και δημοσίευσε πάνω από 40 επιστημονικές εργασίες. Είχε και ένα μικρό ιατρείο για ασθενείς που δεν είχαν να πληρώσουν. Τα βιογραφικά αυτά τα συγκεντρώνουν το blog Peace and Health και η Wikipedia.

Ήταν και αθλητής. Το πανελλήνιο ρεκόρ του στο μήκος κράτησε 23 χρόνια, από το 1936 ως το 1959, και κέρδισε χρυσά μετάλλια στους Βαλκανικούς Αγώνες. Το 1936 αγωνίστηκε στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου, στο μήκος και στο τριπλούν. Αποτελέσματα από εκείνους τους αγώνες δεν βρήκαμε στις πηγές μας, γι’ αυτό δεν γράφουμε κάποιο.

Στην Κατοχή πήρε μέρος στην Αντίσταση. Το 1943 ίδρυσε την Ένωση Ελλήνων Αθλητών και με τα έσοδα των αγώνων της έστησε συσσίτια. Στις εκλογές του 1961 εξελέγη βουλευτής στη Β’ Περιφέρεια Πειραιώς, ως ανεξάρτητος που συνεργαζόταν με την ΕΔΑ. Έγινε αντιπρόεδρος της ΕΔΥΕ, της επιτροπής που ιδρύθηκε το 1961 με δική του πρωτοβουλία, κατά τη Wikipedia.

Ο Μαραθώνιος της Ειρήνης: 21 Απριλίου 1963

Έναν μήνα πριν από την επίθεση, στις 21 Απριλίου 1963, είχε οργανωθεί πορεία ειρήνης από τον Μαραθώνα στην Αθήνα. Η πορεία είχε απαγορευθεί. Η αστυνομία διέλυσε τις συγκεντρώσεις και συνέλαβε πολλούς διαδηλωτές. Ο Λαμπράκης, που προστατευόταν από τη βουλευτική ασυλία, περπάτησε μόνος του τη διαδρομή και έφτασε στο τέλος κρατώντας το πανό με το σύμβολο της ειρήνης. Τον συνέλαβαν μετά, γράφει η Wikipedia.

Έναν μήνα αργότερα ήταν ο ομιλητής στην πρώτη δημόσια εκδήλωση του νεοσύστατου παραρτήματος της ΕΔΥΕ στη Θεσσαλονίκη.

Οι προειδοποιήσεις και η ομιλία της ΕΔΥΕ Θεσσαλονίκης

Το πρωί της 22ας Μαΐου ο δικηγόρος και στέλεχος της ΕΔΑ Σύλλας Παπαδημητρίου τηλεφώνησε στον εισαγγελέα Ασημακόπουλο και τον προειδοποίησε ότι υπήρχε οργανωμένο σχέδιο επίθεσης. Ο εισαγγελέας απάντησε: «Θα πάρουμε μέτρα». Το περιστατικό το αφηγείται το Documento, που γράφει «Σύλλας». Αλλού το όνομα εμφανίζεται ως «Σύλβας».

Η εκδήλωση ήταν προγραμματισμένη στην αίθουσα «Πικαντίλλυ». Ο ιδιοκτήτης αρνήθηκε να την παραχωρήσει μετά από πιέσεις της αστυνομίας, και η συγκέντρωση μεταφέρθηκε στην αίθουσα του ΔΣΚ (Δημοκρατικού Συνδικαλιστικού Κινήματος), στην οδό Ερμού, για τις 20:00. Από τις 18:30 τα πεζοδρόμια και η είσοδος του κτιρίου είχαν γεμίσει παρακρατικούς και αστυνομικούς, κατά το Documento.

Η Alfavita γράφει ότι λίγο πριν τις 20:20, μπροστά στην είσοδο, ένας παρακρατικός χτύπησε τον Λαμπράκη στο κεφάλι, ενώ η αστυνομία παρακολουθούσε χωρίς να επέμβει. Ο βουλευτής Καβάλας της ΕΔΑ Γιώργος Τσαρουχάς χτυπήθηκε κι αυτός έξω από το κτίριο και έχασε τις αισθήσεις του. Στον χώρο βρίσκονταν περίπου 180 χωροφύλακες και δεν δόθηκε εντολή να διαλυθεί η αντισυγκέντρωση, κατά την Athens Voice.

Η νύχτα της επίθεσης: το τρίκυκλο στη διασταύρωση Ερμού–Βενιζέλου

Μετά το τέλος της εκδήλωσης ο Λαμπράκης ξεκίνησε με τα πόδια για το ξενοδοχείο Κοσμοπολίτ. Η ώρα της επίθεσης δεν είναι σταθερή στις πηγές. Ο Ριζοσπάστης και η Alfavita λένε γύρω στις 22:15. Ο δικαστής Βασίλης Λαμπρίδης, σε συνέντευξή του στο tvxs.gr, μεταφέρει μαρτυρία για 22:30.

Το τρίκυκλο το οδηγούσε ο Σπύρος Γκοτζαμάνης και στην καρότσα ήταν ο Εμμανουήλ (Μανώλης) Εμμανουηλίδης. Εκείνος χτύπησε τον Λαμπράκη με σιδερένιο λοστό, γράφουν το Documento και η Alfavita. Και οι δύο ανήκαν στην αντικομμουνιστική οργάνωση «Καρφίτσα». Το όχημα είχε κρυμμένο τον αριθμό κυκλοφορίας, κατά την Alfavita.

Η Athens Voice δεν λέει ρητά ποιος κρατούσε το λοστό και γράφει ότι το τρίκυκλο «παρέσυρε» τον Λαμπράκη στο έδαφος. Οι πηγές δεν περιγράφουν όλες την ίδια ακολουθία, και αυτό μετράει πολύ στη διαμάχη των ιατροδικαστών που θα δούμε παρακάτω.

Η σύλληψη και ο ρόλος των περαστικών

Ο Μανόλης Χατζηαποστόλου, γνωστός ως «Τίγρης», πήδηξε στο τρίκυκλο και πάλεψε με τον Εμμανουηλίδη, γράφουν το Documento και η Wikipedia. Το όχημα κατέβηκε την Ελευθερίου Βενιζέλου, έστριψε στην Τσιμισκή και σταμάτησε στη διασταύρωση με την Καρόλου Ντιλ. Εκεί ο τροχονόμος Χαράλαμπος Ασπιώτης συνέλαβε τον οδηγό.

Κατά το Documento, ο Γκοτζαμάνης ψιθύρισε στον Ασπιώτη «Άσε με να φύγω και κάνε πως δεν βλέπεις». Ο Ασπιώτης αρνήθηκε και αργότερα τον μετέθεσαν τιμωρητικά στην Ηλεία. Η Athens Voice προσθέτει ότι η σύλληψη έγινε μετά από υποδείξεις περαστικών. Η δράση των απλών πολιτών φαίνεται καθαρά σε όλες τις εκδοχές της νύχτας.

Η αστυνομία, το παρακράτος και η «Καρφίτσα»

Το ερώτημα που δεν έκλεισε ποτέ τελείως είναι ποιος γνώριζε τι. Η Athens Voice μιλά για περίπου 180 χωροφύλακες στον χώρο και η Alfavita για αστυνομία που παρακολουθούσε χωρίς να επέμβει. Στην ανάκριση εμφανίζονται, μεταξύ άλλων, ο Κωνσταντίνος Μήτσου, γενικός επιθεωρητής Χωροφυλακής Βορείου Ελλάδος, και ο Ευθύμιος Καμουτσής, αστυνομικός διευθυντής Θεσσαλονίκης, γράφει η Flash. Ο Σαρτζετάκης διέταξε την προφυλάκιση και των δύο.

Να πούμε και τι δεν είδαμε: ούτε το πρωτόκολλο της ανάκρισης ούτε ολόκληρο το κείμενο της απόφασης του δικαστηρίου. Η εικόνα που ακολουθεί βγαίνει από δημοσιεύματα, από την απόφαση όπως παρατίθεται στην Κατιούσα και από το βιβλίο της ιστορικού Evi Gkotzaridis, A Pacifist’s Life and Death (Cambridge Scholars, 2016), για το οποίο διαβάσαμε το δείγμα του εκδότη.

Ο Γιοσμάς και ο Καπελώνης κρίθηκαν τελικά όχι ένοχοι για ηθική αυτουργία. Ο Γιοσμάς πήρε μόνο φυλάκιση ενός έτους για διατάραξη της κοινωνικής ειρήνης, και οι έξι αξιωματικοί της Χωροφυλακής που δικάστηκαν αθωώθηκαν.

Οι ώρες στο ΑΧΕΠΑ: από τις 22 ως τις 27 Μαΐου

Πρώτα τον πήγαν στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών και από εκεί στο ΑΧΕΠΑ, σε κωματώδη κατάσταση. Ο καθηγητής Ν. Καβαζαράκης, διευθυντής της Β’ Χειρουργικής Κλινικής, δήλωσε ότι ο θάνατος ήταν ζήτημα ωρών, γράφει η Alfavita. Ο νευροχειρουργός Δώρος Οικονόμου ήρθε από την Αθήνα. Η Athens Voice γράφει ότι η κυβέρνηση διέθεσε ειδικό αεροσκάφος για να τον φέρει. Κι εκείνος έκρινε ότι η κατάσταση δεν αναστρεφόταν.

Το Σάββατο 26 Μαΐου τον εξέτασαν τέσσερις ξένοι επιστήμονες, από την Ουγγαρία, τη Βρετανία, τη Σοβιετική Ένωση και την Τσεχοσλοβακία, και επιβεβαίωσαν ότι δεν υπήρχε περιθώριο ανάκαμψης. Τα ονόματά τους τα δίνει μόνο μία πηγή και δεν τα αναπαράγουμε. Υπάρχει και έγγραφο με την υπογραφή 12 γιατρών, αναφέρει το HuffPost Greece.

Ο θάνατος σημειώθηκε τη Δευτέρα 27 Μαΐου 1963 στη 01:22, μετά από περίπου εκατό ώρες, σύμφωνα με το HuffPost, την Alfavita και τον Ριζοσπάστη. Δύο δημοσιεύματα δίνουν άλλη ημερομηνία: το Documento γράφει 28 Μαΐου και ένα blog 26 Μαΐου. Τις θεωρούμε αποκλίσεις, γιατί ο ιατρικός φάκελος, με το ηλεκτροκαρδιογράφημα της στιγμής του θανάτου, γράφει 27 Μαΐου.

Η ιατροδικαστική έκθεση

Ο ιατρικός φάκελος της νοσηλείας έγινε γνωστός το 2019, όταν τον έβγαλε σε δημοπρασία ο οίκος Βέργος, στις 27 Ιουνίου στο ξενοδοχείο Athens Plaza, με τιμή εκκίνησης 1.500 ευρώ. Έχει 38 σελίδες και, κατά το HuffPost Greece, περιλαμβάνει:

• το τελευταίο ηλεκτροκαρδιογράφημα, της στιγμής του θανάτου·
• πρώτη ιατροδικαστική έκθεση της 27ης Μαΐου 1963, με υπογραφές των Δ. Καψάσκη και Δ. Ροβύθη, όπου ο Ροβύθης «αρνείται να υπογράψει διαφωνών»·
• νεότερη έκθεση της ίδιας ημέρας, όπου ο Καψάσκης «αποδέχεται πλέον ότι το χτύπημα έγινε με αμβλύ όργανο»·
• πρωτόκολλο νεκροψίας και νεκροτομής με τις υπογραφές των Καβαζαράκη, Συμεωνίδη, Καψάσκη, Ροβύθη και Φίλη·
• έγγραφο 12 γιατρών στα αγγλικά, με μετάφραση του θεράποντος Ν. Καβαζαράκη, και κατάθεση του Καβαζαράκη στον ανακριτή Σαρτζετάκη.

Ως αιτία θανάτου καταγράφεται «κάταγμα κρανίου με εκτεταμένη εγκεφαλική αιμορραγία». Το Mixanitouxronou συνοψίζει: «Η ιατροδικαστική έκθεση ανέφερε ότι είχε δεχτεί ισχυρό χτύπημα στο κεφάλι από μεταλλικό αντικείμενο». Τις λεπτομέρειες των ευρημάτων δεν τις αναπαράγουμε. Δεν χρειάζονται για να καταλάβεις τη διαμάχη που ακολούθησε.

Δεν είδαμε το ίδιο το έγγραφο. Όσα γράφουμε για το περιεχόμενό του προέρχονται από την περιγραφή του φακέλου, όπως τη μεταφέρει το HuffPost. Το δημοσίευμα δεν λέει γιατί διαφώνησε ο Ροβύθης.

Η διαμάχη των ιατροδικαστών: χτύπημα ή πτώση;

Η ανάκριση έπρεπε να απαντήσει πώς προκλήθηκε το τραύμα. Οι δύο εκδοχές, όπως τις παρουσιάζει το Κουτί της Πανδώρας, ήταν οι εξής.

• Η εκδοχή της Θεσσαλονίκης. Οι καθηγητές Καβαζαράκης και Συμεωνίδης, μαζί με τον ιατροδικαστή Ροβύθη (στο άρθρο «Ροβήθης»), κατέληξαν ότι «ο Λαμπράκης εκτυπήθη όρθιος, από αμβλύ όργανον, λοστό ή αστυνομικό γκλομπ». Τη νεκροψία την έκανε ο Ροβύθης.
• Η εκδοχή της Αθήνας. Ο ιατροδικαστής Αθηνών Δημήτριος Καψάσκης υποστήριξε ότι ο τραυματισμός προήλθε από πτώση στην άσφαλτο: «Ο Λαμπράκης χτυπήθηκε από το τρίκυκλο, έπεσε στην άσφαλτο, και εντεύθεν ο τραυματισμός του». Οι υπόλοιποι επιστήμονες την απέρριψαν και, κατά το άρθρο, δεν καταγράφηκε στην επίσημη γνωμάτευση.

Η διαφορά δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Αν ο τραυματισμός προήλθε από πτώση, η υπόθεση μοιάζει με τροχαίο. Αν προήλθε από χτύπημα με αντικείμενο, είναι επίθεση. Ο Ροβύθης διαμαρτυρήθηκε, κατά το ίδιο άρθρο, επειδή κλήθηκε ο Καψάσκης από την Αθήνα, ενώ ένα δημοσίευμα της Αυγής, όπως το παραθέτει το ίδιο κείμενο, χαρακτήριζε τη θέση του Καψάσκη «εκτός επιστημονικών δεδομένων».

Στη συνέντευξη του δικαστή Βασίλη Λαμπρίδη στο tvxs.gr το τραύμα περιγράφεται ως κάταγμα στην περιοχή του βρεγματικού ογκώματος, που προκάλεσε τον θάνατο. Το πόρισμα των καθηγητών επικράτησε και οι δράστες καταδικάστηκαν για θανατηφόρα σωματική κάκωση. Σε πιο πολεμικά κείμενα, όπως στο Zougla, ο Καψάσκης παρουσιάζεται ως «σταλμένος από το παρακράτος», και ο συγγραφέας γράφει ότι στη δίκη είπε «δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για εγκληματική ενέργεια». Ο χαρακτηρισμός για το παρακράτος είναι γνώμη του συγγραφέα και όχι τεκμηριωμένο γεγονός, γι’ αυτό δεν τον υιοθετούμε.

Ο Καψάσκης ήταν επικεφαλής της ιατροδικαστικής υπηρεσίας Αθηνών από το 1957 ως το 1974, κατά το Zougla. Η υπόθεση δείχνει πόσο γρήγορα μια ιατρική διαφωνία μπορούσε να γίνει πολιτικό ζήτημα.

Η ανάκριση του Σαρτζετάκη

Την ανάκριση ανέλαβε ο Χρήστος Σαρτζετάκης, με εισαγγελέα τον Παύλο Δελαπόρτα (Δελλαπόρτας σε άλλες πηγές). Τον Σεπτέμβριο του 1963 διέταξαν την προφυλάκιση ανώτερων αξιωματικών της Χωροφυλακής, ανάμεσά τους οι Μήτσου, Καμουτσής, Διαμαντόπουλος, Δόλκας, Παπατριανταφύλλου και Καπελώνης, γράφει η Athens Voice. Η Flash αναφέρει ότι ο Σαρτζετάκης διέταξε την προφυλάκιση του Καμουτσή, και το αφιέρωμα στον Σαρτζετάκη περιγράφει την πορεία του ως δικαστή.

Στις εκλογές του Νοεμβρίου 1963 κέρδισε η Ένωση Κέντρου. Η Νεολαία Λαμπράκη ιδρύθηκε στη συνέχεια, με πρώτο πρόεδρο τον Μίκη Θεοδωράκη.

Η κηδεία

Το σώμα του Λαμπράκη μεταφέρθηκε με τρένο στην Αθήνα. Η κηδεία έγινε την Τρίτη 28 Μαΐου 1963 και η ταφή στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, κατά τον Ριζοσπάστη. Φωτογραφίες της πομπής μπροστά στη Μητρόπολη υπάρχουν στο βιβλίο της Gkotzaridis.

Το πλήθος το υπολόγισε ο Τύπος της εποχής σε 200.000 άτομα, ενώ η Wikipedia και το blog του IPPNW μιλούν για πάνω από 500.000. Με τις πηγές που έχουμε, η διαφορά δεν λύνεται. Οι πηγές συμφωνούν πάντως ότι ήταν από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις μετά την Απελευθέρωση του 1944.

Οι πολιτικές συνέπειες

Η κυβέρνηση Καραμανλή παραιτήθηκε στις 11 Ιουνίου 1963, λιγότερο από τρεις εβδομάδες μετά την επίθεση, κατά την Athens Voice.

«Παρακράτος» λέγονταν οι ομάδες που ενεργούσαν εκτός θεσμών, με ανοχή ή υποστήριξη μηχανισμών του κράτους. Η υπόθεση Λαμπράκη έγινε το βασικό παράδειγμα σε αυτή τη συζήτηση. Πόσο βαθιά έφτανε η εμπλοκή των θεσμών, το ερευνούν ακόμη οι ιστορικοί. Η Gkotzaridis εξετάζει την υπόθεση μέσα στις μετεμφυλιακές διαιρέσεις της χώρας.

Η δίκη του 1966

Η δίκη έγινε στο Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο (Κακουργιοδικείο) Θεσσαλονίκης. Άρχισε στις 3 Οκτωβρίου 1966 κατά την Athens Voice, τη Flash και το Documento, και στις 4 Οκτωβρίου κατά το tvxs.gr και το Κουτί της Πανδώρας. Κράτησε 67 ημέρες στις περισσότερες πηγές. Το Βήμα γράφει 88.

Οι κατηγορούμενοι ήταν 31 και οι μάρτυρες 163, από την κατηγορία, την υπεράσπιση και την πολιτική αγωγή, με τρεις τακτικούς δικαστές και δέκα ενόρκους, κατά τη συνέντευξη του δικαστή στο tvxs.gr. Πρόεδρος ήταν ο Ι. Γραφανάκης. Σε μια φάση έλειπαν οι εννέα από τους δέκα ενόρκους και ο πρόεδρος διέκοψε τη δίκη, γράφει το Κουτί της Πανδώρας.

Ο εισαγγελέας της έδρας, Παύλος Δελαπόρτας, παρομοίασε στην αγόρευσή του την ετυμηγορία των ενόρκων, σε ορισμένα σημεία της, με:

«φως εξηντλημένης ηλεκτρικής στήλης»

Τη φράση τη βρίσκεις στην Κατιούσα, που δεν δίνει ακριβή ημερομηνία της αγόρευσης.

Οι ποινές και η ετυμηγορία των ενόρκων

Η ετυμηγορία εκφωνήθηκε τα ξημερώματα της Παρασκευής 30 Δεκεμβρίου 1966, γύρω στις 02:30, κατά το Κουτί της Πανδώρας, τη Flash και το tvxs.gr. Η Κατιούσα, που παραθέτει απόσπασμα του Λιναρδάτου, δίνει τα ξημερώματα της 27ης Δεκεμβρίου. Κρατάμε τις 30 Δεκεμβρίου, γιατί τη δίνουν περισσότερες πηγές. Από τους 31 κατηγορούμενους αθωώθηκαν οι 22.

Όπως παρατίθεται στην Κατιούσα, οι ένορκοι έκριναν παμψηφεί ότι ο Γκοτζαμάνης και ο Εμμανουηλίδης δεν είναι ένοχοι για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως σε βάρος του Λαμπράκη. Ο Γκοτζαμάνης κρίθηκε ένοχος ότι προξένησε με το τρίκυκλο θανατηφόρα σωματική κάκωση και ο Εμμανουηλίδης ένοχος απλής συνέργειας. Δέχτηκαν ότι δεν κινήθηκαν από ταπεινά ελατήρια. Ο Γιοσμάς και ο Καπελώνης κρίθηκαν όχι ένοχοι για ηθική αυτουργία, και οι έξι αξιωματικοί της Χωροφυλακής όχι ένοχοι για παράβαση καθήκοντος εκ προθέσεως. Το Mixanitouxronou το συνοψίζει στον τίτλο του άρθρου του: οι ένορκοι έκριναν ότι οι δράστες δεν ενήργησαν από ταπεινά ελατήρια.

Οι ποινές, όπως τις δίνουν οι πηγές:

• Σπύρος Γκοτζαμάνης: κάθειρξη 11 ετών.
• Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης: κάθειρξη 8,5 ετών.
• Ξενοφών Γιοσμάς: φυλάκιση ενός έτους, για διατάραξη της κοινωνικής ειρήνης.
• Χρήστος Φωκάς: φυλάκιση 15 μηνών, για βαριά σωματική βλάβη στον Τσαρουχά.
• Λεονάρδος, Ντόγκας, Παραπάρας, Κοντουλέας, Παπαδόπουλος: μικρότερες ποινές, από 3 ως 10 μήνες, για διατάραξη οικιακής ειρήνης, οι μικρότερες με μετατροπή σε χρηματική ποινή 100 δραχμών την ημέρα.

Οι αξιωματικοί της Χωροφυλακής που δικάστηκαν ήταν οι Μήτσου, Καμουτσής, Διαμαντόπουλος, Δόλκας, Σέττας και Παπατριανταφύλλου, και αθωώθηκαν όλοι. Οι δικηγόροι της πολιτικής αγωγής διώχθηκαν αργότερα επί δικτατορίας, κατά το Mixanitouxronou.

Η χούντα και η τύχη των πρωταγωνιστών

Το καθεστώς της 21ης Απριλίου 1967 άλλαξε τη μοίρα όλων. Η Wikipedia γράφει ότι οι δικαστές έχασαν τις θέσεις τους και ότι οι δύο δράστες αφέθηκαν ελεύθεροι, ενώ μέλη της συνωμοσίας ευνοήθηκαν. Σύμφωνα με το tvxs.gr, η χούντα αμνήστευσε τον Γκοτζαμάνη λίγο μετά την επιβολή της, και ο Εμμανουηλίδης αφέθηκε ελεύθερος με την αμνηστία της. Η Alfavita το γράφει με πιο επιφυλακτική διατύπωση.

• Σπύρος Γκοτζαμάνης (1928–1993): πέθανε στις 3 Απριλίου 1993, από ανακοπή καρδιάς.
• Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης: πέθανε την 1η Μαΐου 2001, στο Ιπποκράτειο Θεσσαλονίκης.
• Κωνσταντίνος Μήτσου (1909–1985): η χούντα ακύρωσε την αποστρατεία του στις 12 Νοεμβρίου 1969, τον επανέφερε στο Σώμα και του απένειμε τον βαθμό του αντιστράτηγου.
• Ξενοφών Γιοσμάς (1906–1975).
• Χρήστος Σαρτζετάκης: τον απέλυσαν από το δικαστικό σώμα το 1968, συνελήφθη δύο φορές, βασανίστηκε στην ΕΑΤ-ΕΣΑ και αφέθηκε ελεύθερος το 1971, μετά από διεθνή κατακραυγή. Ήταν Πρόεδρος της Δημοκρατίας από το 1985 ως το 1990.
• Παύλος Δελαπόρτας: αποπέμφθηκε το 1968, μαζί με άλλους 29 δικαστικούς, και πέθανε στις 7 Απριλίου 1980.
• Μανώλης Χατζηαποστόλου και Γιώργος Σωτηρχόπουλος: οι δύο βασικοί μάρτυρες κατηγορίας καταδικάστηκαν λίγο μετά τη δίκη για συκοφαντική δυσφήμηση του Καμουτσή. Ο Σωτηρχόπουλος πέθανε το 1996 και ο Χατζηαποστόλου το 2001.
• Δημήτριος Ροβύθης (1914–1976): ο ιατροδικαστής της νεκροψίας απολύθηκε από το πανεπιστήμιο επί χούντας και επανήλθε μετά τη μεταπολίτευση.
• Βύρων Αντωνιάδης: ο πρόεδρος των ενόρκων της δίκης τοποθετήθηκε από τη χούντα δήμαρχος Θεσσαλονίκης στις 5 Αυγούστου 1967 και έμεινε στη θέση ως τις 12 Απριλίου 1968.

Η γραφή των ονομάτων αλλάζει από πηγή σε πηγή. Κρατάμε την πιο συνηθισμένη και συγκεντρώνουμε τις παραλλαγές στην ενότητα «Τι δεν γνωρίζουμε».

Το «Ζ»: από το γκράφιτι στον κινηματογράφο

Μετά τον θάνατό του εμφανίστηκε σε τοίχους σε όλη τη χώρα η λέξη «Ζει», με το Ζ να σημαίνει «ζει». Ο Βασίλης Βασιλικός έγραψε το μυθιστόρημα Ζ, εμπνευσμένο από την υπόθεση, και ο Κώστας Γαβράς γύρισε το 1969 την ομώνυμη ταινία, με τους Ιβ Μοντάν, Ζαν-Λουί Τρεντινιάν και Ιρέν Παπά. Η ταινία έκανε την υπόθεση γνωστή διεθνώς, αν και τα πρόσωπα και τα ονόματά της είναι μυθοπλαστικά.

Στις 12 Φεβρουαρίου 2026 ο Γαβράς επισκέφθηκε τη διασταύρωση Βενιζέλου–Ερμού, στο «Σημείο Ζ», τον δείκτη μνήμης στον τόπο της επίθεσης, όπως γράφει το CNN Greece.

Τα ίχνη της υπόθεσης σήμερα

Ο «Μαραθωνοδρόμος της Ειρήνης», έργο του γλύπτη Βασίλη Δοροπούλου του 1998, βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη, σύμφωνα με τον ιστότοπο του Επισκέπτη Κεντρικής Μακεδονίας. Ο τάφος του είναι στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, όπου γίνονται και μνημόσυνα, κατά το in.gr.

Τα ματωμένα ρούχα του βρέθηκαν το 2010 στο υπόγειο του κτιρίου των δικαστηρίων Θεσσαλονίκης, κατά τη Gkotzaridis, και επιστράφηκαν στην οικογένεια το 2018, κατά την Athens Voice.

Τι δεν γνωρίζουμε

Ο πυρήνας της υπόθεσης είναι καλά τεκμηριωμένος: 22 Μαΐου 1963, Θεσσαλονίκη, τρίκυκλο, λοστός, θάνατος στις 27 Μαΐου, δίκη το 1966. Γύρω από αυτόν μένουν ανοιχτά αρκετά σημεία:

• Η ακριβής ώρα της επίθεσης, 22:15 ή 22:30.
• Η έναρξη της δίκης, 3 ή 4 Οκτωβρίου 1966, και η διάρκειά της, 67 ή 88 ημέρες.
• Η ημερομηνία της ετυμηγορίας, 30 ή 27 Δεκεμβρίου 1966.
• Το πλήθος στην κηδεία, 200.000 ή πάνω από 500.000.
• Το κείμενο της πλήρους ιατροδικαστικής έκθεσης και του φακέλου της ανάκρισης, που δεν είχαμε στη διάθεσή μας.
• Ο λόγος για τον οποίο ο Ροβύθης αρνήθηκε αρχικά να υπογράψει.
• Η γραφή των ονομάτων: Γκοτζαμάνης ή Κοτζαμάνης, Ροβύθης, Ροβήθης, Ροβίθης ή Ροδίτης, Δελαπόρτας ή Δελλαπόρτας, Τσαρουχάς ή Τσαρούχας.

Τέσσερις παρανοήσεις

• «Ήταν τροχαίο». Αυτή ήταν η αρχική γραμμή της κυβέρνησης, κατά το The Athenian. Η ανάκριση και η δίκη το αντιμετώπισαν ως επίθεση.
• «Οι ένορκοι καταδίκασαν τους δράστες για ανθρωποκτονία με πρόθεση». Τους έκριναν όχι ενόχους για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως και τους καταδίκασαν για θανατηφόρα σωματική κάκωση και συνέργεια, με ποινές 11 και 8,5 ετών.
• «Η ταινία Ζ είναι ντοκιμαντέρ». Είναι μυθοπλασία εμπνευσμένη από την υπόθεση.
• «Οι υπεύθυνοι εξέτισαν τις ποινές τους». Οι δύο δράστες αφέθηκαν ελεύθεροι με την αμνηστία της χούντας, κατά το tvxs.gr.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία

• Ο τροχονόμος Ασπιώτης αρνήθηκε να αφήσει τον Γκοτζαμάνη και τιμωρήθηκε με μετάθεση στην Ηλεία.
• Ο επιπλοποιός Γιώργος Σωτηρχόπουλος κατέθεσε ότι το πρωί της επίθεσης ο Γκοτζαμάνης του είχε πει ότι θα κάνει «μεγάλη τρέλα», κατά τη Flash.
• Ο πρόεδρος των ενόρκων της δίκης έγινε αργότερα, με διορισμό της χούντας, δήμαρχος Θεσσαλονίκης.
• Ο ιατροδικαστής που έκανε τη νεκροψία, ο Ροβύθης, απολύθηκε από το πανεπιστήμιο επί χούντας.
• Ο ιατρικός φάκελος της νοσηλείας βγήκε σε δημοπρασία το 2019, με τιμή εκκίνησης 1.500 ευρώ.
• Η διασταύρωση της επίθεσης έχει σήμερα δείκτη μνήμης, το «Σημείο Ζ».

Χρονολόγιο

• 03/04/1912: Γεννιέται στην Κεράσιτσα της Τεγέας.
• 1936: Αγωνίζεται στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου.
• 1943: Ιδρύει την Ένωση Ελλήνων Αθλητών.
• 1961: Εκλέγεται βουλευτής Πειραιώς.
• 21/04/1963: Περπατά μόνος την απαγορευμένη πορεία Μαραθώνα–Αθήνας.
• 22/05/1963: Η επίθεση στη Θεσσαλονίκη.
• 27/05/1963: Πεθαίνει στις 01:22 στο ΑΧΕΠΑ.
• 28/05/1963: Κηδεία στην Αθήνα.
• 11/06/1963: Παραίτηση της κυβέρνησης Καραμανλή.
• Σεπτέμβριος 1963: Προφυλάκιση ανώτερων αξιωματικών της Χωροφυλακής.
• 03/10/1966 (ή 04/10): Αρχίζει η δίκη.
• 30/12/1966: Ετυμηγορία.
• 21/04/1967: Δικτατορία.
• 2018: Τα ρούχα επιστρέφονται στην οικογένεια.
• 27/06/2019: Δημοπρασία του ιατρικού φακέλου.
• 12/02/2026: Ο Γαβράς στο «Σημείο Ζ».

Για παρόμοιες υποθέσεις δες τους τραγικούς θανάτους και τους διάσημους που πέθαναν ανά έτος, ή περιηγήσου στους διάσημους του Έφυγαν.

Συχνές ερωτήσεις