Η δολοφονία του Γκάντι έγινε το απόγευμα της Παρασκευής 30 Ιανουαρίου 1948, στον κήπο του Birla House, μιας έπαυλης στο κέντρο του Νέου Δελχί. Ο Μαχάτμα Γκάντι, 78 ετών, περπατούσε προς την καθημερινή προσευχή και είχε ήδη αργήσει δέκα λεπτά. Ένας άντρας με χακί ρούχα βγήκε μέσα από το πλήθος, ένωσε τα χέρια σε χαιρετισμό και πυροβόλησε τρεις φορές εξ επαφής. Δέκα μέρες νωρίτερα, μια βόμβα είχε εκραγεί στον ίδιο κήπο και ένας από τους συνωμότες είχε συλληφθεί. Εδώ θα βρεις τι έγινε σε αυτό το διάστημα, την τελευταία ημέρα του Γκάντι ώρα προς ώρα, τη δίκη και τα σημεία όπου οι πηγές ακόμη διαφωνούν.

Το άρθρο αγγίζει πολιτικά φορτισμένα ζητήματα. Όπου οι πηγές διαφωνούν ή υπάρχει δικαστική κρίση, το σημειώνω ρητά, και ξεχωρίζω τα έγγραφα από τις μαρτυρίες.

Η δολοφονία του Γκάντι με μια ματιά

• Ποιος: ο Μοχαντάς Καραμτσάντ Γκάντι, γνωστός ως Μαχάτμα, ηγέτης του κινήματος για την ανεξαρτησία της Ινδίας, 78 ετών.
• Πότε και πού: Παρασκευή 30 Ιανουαρίου 1948, γύρω στις 17:17, στον κήπο του Birla House στο Νέο Δελχί. Σήμερα το κτίριο λέγεται Gandhi Smriti.
• Ο δράστης: ο Ναθουράμ Γκοντσέ (Nathuram Godse), 37 ετών, Ινδουιστής εθνικιστής και συντάκτης εφημερίδας από την Πούνε.
• Το όπλο: ημιαυτόματο πιστόλι Beretta M1934, με αριθμό σειράς 606824.
• Πώς: τρεις σφαίρες εξ επαφής, στο στήθος και στην κοιλιά, ενώ ο Γκάντι περπατούσε στηριγμένος στις δύο νεαρές συγγενείς του. Δεν έγινε νεκροψία.
• Ο θάνατος: περίπου μισή ώρα αργότερα, σε δωμάτιο του Birla House.
• Η προϊστορία: η Διχοτόμηση του 1947, η νηστεία της 13ης–18ης Ιανουαρίου και η βόμβα της 20ής Ιανουαρίου 1948.
• Η δίκη: έγινε σε αίθουσα του Red Fort. Η απόφαση βγήκε στις 10 Φεβρουαρίου 1949. Ο Γκοντσέ και ο Ναραγιάν Άπτε (Narayan Apte) απαγχονίστηκαν στις 15 Νοεμβρίου 1949 στην Αμπάλα.
• Τι μένει ανοιχτό: ο ρόλος του Βινάγιακ Νταμοντάρ Σαβαρκάρ (Vinayak Damodar Savarkar), οι τελευταίες λέξεις του Γκάντι, η προέλευση του όπλου και η θεωρία για «τέταρτη σφαίρα», που το Ανώτατο Δικαστήριο της Ινδίας απέρριψε το 2018.

Δελχί, χειμώνας του 1948: μια πόλη γεμάτη πρόσφυγες

Η Ινδία ανεξαρτητοποιήθηκε και χωρίστηκε από το Πακιστάν στις 14–15 Αυγούστου 1947. Η Διχοτόμηση ξερίζωσε 14 έως 16 εκατομμύρια ανθρώπους, Μουσουλμάνους προς το Πακιστάν και Ινδουιστές και Σιχ προς την Ινδία. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς κυμαίνονται από 200.000 έως πάνω από ένα εκατομμύριο, ανάλογα με την πηγή (Royal Geographical Society, germanhistorydocs.org).

Ο Γκάντι έφτασε στο Δελχί από την Καλκούτα στις αρχές Σεπτεμβρίου και βρήκε μια πόλη παραλυμένη από την ένταση (mkgandhi-sarvodaya.org). Στις 12 Σεπτεμβρίου ο πρωθυπουργός Τζαβαχαρλάλ Νεχρού υπολόγιζε περίπου 1.000 νεκρούς στις ταραχές της πρωτεύουσας και έλεγε ότι σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους της ήταν πια πρόσφυγας, όπως αναφέρει ο Βρετανός Ύπατος Αρμοστής (Εθνικό Αρχείο του Ηνωμένου Βασιλείου). Ινδουιστές και Σιχ από το Παντζάμπ στοιβάζονταν στο Diwan Hall, στο Chandni Chowk και στο Kingsway Camp. Μουσουλμάνοι είχαν καταφύγει στο Jamia Millia, στο Purana Qila και στον τάφο του Χουμαγιούν (Janata Weekly).

Ο ίδιος έμεινε στο Birla House, στην τότε Albuquerque Road, που σήμερα λέγεται Tees January Marg, δηλαδή «οδός 30ής Ιανουαρίου» (V. Kalyanam, Opinion Magazine). Κάθε απόγευμα έκανε πολυθρησκευτική προσευχή στον κήπο. Η κρατική ραδιοφωνία έστελνε έναν μηχανικό να την ηχογραφεί από τις 9 Σεπτεμβρίου 1947 και τη μετέδιδε το ίδιο βράδυ στις 20:30 (The Quint, μαρτυρία του K. D. Madan). Στο σπίτι αυτό πέρασε τις τελευταίες 144 ημέρες της ζωής του (KLM).

Η νηστεία της 13ης Ιανουαρίου και οι επτά όροι

Στις 13 Ιανουαρίου 1948 ο Γκάντι ξεκίνησε νηστεία χωρίς χρονικό όριο. Οι όροι που ανακοινώθηκαν αφορούσαν το Δελχί: ελεύθερη λατρεία των Μουσουλμάνων στο μαυσωλείο του Qutbuddin Bakhtiyar Kaki στο Mehrauli, αποχώρηση των μη Μουσουλμάνων από τα τζαμιά που είχαν γίνει σπίτια ή ναοί, ελεύθερη μετακίνηση, ασφάλεια στα ταξίδια με τρένο, τέλος στον οικονομικό αποκλεισμό των Μουσουλμάνων και δυνατότητα επιστροφής για τους Μουσουλμάνους που είχαν φύγει (Janata Weekly). Στις 18 Ιανουαρίου πάνω από εκατό εκπρόσωποι κοινοτήτων, ανάμεσά τους ένας της Hindu Mahasabha και ένας της RSS, υπέγραψαν δέσμευση ότι θα προστατεύσουν τη ζωή, την περιουσία και την πίστη των Μουσουλμάνων. Ο Μαουλάνα Αζάντ, ηγέτης του Κογκρέσου, του έδωσε ένα ποτήρι χυμό πορτοκαλιού. Ο Νεχρού είχε νηστέψει κι εκείνος μαζί του, και ο Γκάντι τού έστειλε σημείωμα να σταματήσει (Gopalkrishna Gandhi, Scroll).

Τον ίδιο μήνα η ινδική κυβέρνηση είχε παγώσει την πληρωμή 55 εκατομμυρίων ρουπιών (55 crore) στο Πακιστάν, που αναλογούσαν στη διανομή των περιουσιακών στοιχείων της Διχοτόμησης, εξαιτίας του πολέμου στο Κασμίρ. Η απόφαση ανατράπηκε όσο διαρκούσε η νηστεία (Wikipedia). Πόσο συνδέονται τα δύο είναι ζήτημα συζήτησης. Η ιστοσελίδα mkgandhi.org υποστηρίζει ότι η νηστεία αφορούσε την ειρήνη στο Δελχί και ότι τα χρήματα δεν αναφέρονται στις δηλώσεις του. Το National Herald γράφει ότι η καθυστέρηση της πληρωμής ήταν ένας από τους λόγους, όχι ο μοναδικός. Για τον Γκοντσέ και τους φίλους του, πάντως, τα δύο ήταν ένα. Κατά τη Wikipedia, άρχισαν να σχεδιάζουν τη δολοφονία την ημέρα που ξεκίνησε η νηστεία.

Ο Ναθουράμ Γκοντσέ και η ομάδα του

Ο Γκοντσέ γεννήθηκε το 1910 στο Μπαραμάτι, σε οικογένεια Βραχμάνων Τσιτπαβάν της Μαχαράστρα, και μεγάλωσε στην Πούνε. Ήταν μέλος της Hindu Mahasabha και συντάκτης της εφημερίδας «Hindu Rashtra» (Wikipedia, The Hindu, 30/01/1948). Το 1944 είχε ήδη εμπλακεί σε δύο περιστατικά εναντίον του Γκάντι. Στο Πάντσγκανι όρμησε προς το μέρος του με μια ομάδα νεαρών, κατά τη Wikipedia με μαχαίρι. Τον Σεπτέμβριο τον συνέλαβαν στο Σεβαγκράμ με στιλέτο, ενώ η ομάδα του έκλεινε τον δρόμο του Γκάντι. Τον άφησαν ελεύθερο και τις δύο φορές, γιατί ο Γκάντι δεν ήθελε να ασκεί ποινικές διώξεις (Wikipedia).

Στο σχέδιο του 1948 είχε δίπλα του τον Ναραγιάν Άπτε, διευθυντή της εφημερίδας, τον αδελφό του Γκοπάλ, τον Βισνού Κάρκαρε (Vishnu Karkare) από το Άχμεντναγκαρ και τον Ντιγκάμπαρ Μπάντγκε (Digambar Badge), έμπορο όπλων από την Πούνε, που αργότερα έγινε ο βασικός μάρτυρας της κατηγορίας. Μαζί τους ήταν ο υπηρέτης του Μπάντγκε, Σανκάρ Κιστάγια (Shankar Kistayya), και ο Μαντάνλαλ Πάουα (Madanlal Pahwa), πρόσφυγας από το Παντζάμπ, γύρω στα είκοσι, που είχε χάσει τα πάντα στη Διχοτόμηση (Scroll, Ramachandra Guha). Από το Γκουαλιόρ βοήθησε με το όπλο ο γιατρός Ντατατράγια Πάρτσουρε (Dattatraya Parchure) (Wikipedia).

Οι λόγοι του Γκοντσέ, όπως τους διατύπωσε στο δικαστήριο

Ο Γκοντσέ δεν αρνήθηκε την πράξη. Στην κατάθεσή του, όπως τη συνοψίζει η Wikipedia, κατηγορούσε τον Γκάντι ότι δεν διαμαρτυρήθηκε για τις σφαγές Ινδουιστών και Σιχ στο Πακιστάν και ότι αντί γι’ αυτό έκανε νηστείες. Έβλεπε στην ανατροπή της απόφασης για τα 55 εκατομμύρια απόδειξη ότι η κυβέρνηση υποχωρεί στις διαθέσεις ενός ανθρώπου και όχι στην κοινή γνώμη. Έλεγε ακόμη ότι σεβόταν τον Γκάντι και ότι τον χαιρέτησε πριν τον σκοτώσει. Ο ίδιος ο Γκάντι είχε σοβαρές αμφιβολίες για τη Διχοτόμηση και μετά το 1947 προσπαθούσε να περιορίσει τις συνέπειές της (mkgandhi-sarvodaya.org).

Οι ιστορικοί τον διαβάζουν διαφορετικά. Ο Robert Payne τονίζει το παράλογο της δήλωσης, ενώ ο Ashis Nandy βλέπει μια λογική πράξη, που εκφράζει τους φόβους ανώτερων καστών Ινδουιστών για το μήνυμα του Γκάντι (Claude Markovits, μέσω Wikipedia). Η κυβέρνηση απαγόρευσε αμέσως τη δημοσίευση της κατάθεσης. Κυκλοφόρησε μόλις το 1977, όταν το Κογκρέσο έχασε για πρώτη φορά την εξουσία, και ξανά το 1993 με τον τίτλο «Γιατί δολοφόνησα τον Μαχάτμα Γκάντι;» (Wikipedia).

20 Ιανουαρίου: η βόμβα στο Birla House

Στις 20 Ιανουαρίου, ενώ ο Γκάντι μιλούσε στην προσευχή, ακούστηκε έκρηξη πίσω από τα δωμάτια του προσωπικού, σε απόσταση περίπου 200 ποδιών (60 μέτρων) κατά τον Ramachandra Guha (Penguin). Την έκρηξη την προκάλεσε ο Πάουα, με πλάκα πυροβαμβάκου (Scroll). Το σχέδιο, κατά τον εγγονό του Γκάντι, Gopalkrishna, ήταν να δημιουργηθεί πανικός και μέσα στη σύγχυση δύο άντρες από τη Μαχαράστρα να πυροβολήσουν τον Γκάντι από πίσω (Scroll).

Δεν έγινε. Ο Μπάντγκε έχασε το θάρρος του και δεν έριξε τη χειροβομβίδα που είχε μαζί του. Όλοι εξαφανίστηκαν, εκτός από τον Πάουα (Wikipedia). Ο Γκάντι ηρέμησε το πλήθος και ζήτησε από τη Μάνου, νεαρή συγγενή του που τον φρόντιζε, να αρχίσει να τραγουδά. Η ραδιοφωνία είχε ηχογραφήσει την προσευχή. Ο Gopalkrishna Gandhi θυμάται ότι στον δίσκο ακούγεται ο υπόκωφος κρότος, το κρώξιμο των κοράκων και ο Γκάντι να λέει με πικρό γέλιο ότι δεν συνέβη τίποτα και να κρατήσουν ησυχία.

Την επομένη ο Γκάντι αποκάλεσε τον βομβιστή «παραπλανημένο νέο» και ζήτησε από την αστυνομία να μην τον ταλαιπωρήσει, αλλά να τον κερδίσει με καλοσύνη (B. R. Nanda). Ο Νεχρού πήγε στο Birla House και μίλησε με την αστυνομία (Guha). Κανείς τους δεν σκέφτηκε, γράφει ο Gopalkrishna Gandhi, ότι ο βομβιστής μπορεί να ήταν μόνο η αρχή και ότι έπρεπε να βρεθούν οι συνεργοί του πριν κάνουν δεύτερη προσπάθεια (Scroll).

Οι δέκα ημέρες που η αστυνομία δεν αξιοποίησε

Στις 21 Ιανουαρίου ο καθηγητής J. C. Jain πήγε στον πρωθυπουργό της επαρχίας της Βομβάης, Μπ. Τζι. Κερ, για την έκρηξη. Το επιβεβαίωσε αργότερα στη δίκη ο υπουργός Εσωτερικών της επαρχίας, Μοραρτζί Ντεσάι (LiveLaw/The Wire). Κατά το Open Magazine, ο Jain είχε ακούσει τον Πάουα να καυχιέται ότι θα σκότωνε τον Γκάντι και το είπε στους αξιωματούχους. Στο Δελχί, στις 22 Ιανουαρίου, ο Πάουα έδωσε τα πρώτα ονόματα και ανέφερε ξενοδοχεία, ανάμεσά τους το Marina Hotel στο Connaught Place. Η αστυνομία έφτασε εκεί στις 23 Ιανουαρίου και βρήκε ρούχα με τα αρχικά NVG, χωρίς να ψάξει σε ποιον ανήκαν (Open Magazine).

Ο ειδικός δικαστής Atma Charan έκρινε στην απόφασή του ότι, αν είχε δειχτεί η παραμικρή επιμέλεια στην έρευνα εκείνων των ημερών, η τραγωδία πιθανότατα θα είχε αποφευχθεί, και επέκρινε την αστυνομία. Το εφετείο διαφώνησε: ο δικαστής Bhandari έγραψε ότι κανένας αστυνομικός, όσο ικανός κι αν ήταν, δεν θα μπορούσε να εμποδίσει τον Γκοντσέ να κάνει ό,τι είχε αποφασίσει. Η Επιτροπή Καπούρ το 1969 επέκρινε και πάλι την αστυνομία (LiveLaw/The Wire).

Το Open Magazine φέρνει και μια ακόμη εκδοχή. Ο Ravi Visvesvaraya Sharada Prasad, που στηρίζεται στις αφηγήσεις της μητέρας του, μέλους της ομάδας της κατηγορίας, γράφει ότι ο αστυνομικός Jimmy Nagarvala ζήτησε άδεια να συλλάβει τον Σαβαρκάρ και ο Ντεσάι αρνήθηκε, φοβούμενος ταραχές. Δεν βρήκα έγγραφο που να το επιβεβαιώνει. Το αντιμετωπίζω ως μαρτυρία και όχι ως τεκμηριωμένο γεγονός.

Το πιστόλι από το Γκουαλιόρ

Ο Γκοντσέ είχε ήδη ένα πιστόλι, αλλά το θεωρούσε αναξιόπιστο. Ο Άπτε πήγε με το τρένο στο Γκουαλιόρ, στις 28 Ιανουαρίου κατά τη Wikipedia, για να βρει κάτι καλύτερο. Εκεί, γύρω από τον γιατρό Πάρτσουρε και τη Hindu Mahasabha της πόλης, βρέθηκε ένα Beretta M1934 με αριθμό σειράς 606824 (Wikipedia, WW2DB). Ο Γκοντσέ το δοκίμασε στην αυλή του Πάρτσουρε και το αγόρασε, σύμφωνα με την κατάθεση του γιατρού.

Από εκεί και πέρα οι εκδοχές αποκλίνουν. Η Wikipedia και το Open δίνουν τιμή 300 ρουπιών· ο Tushar Gandhi, δισέγγονος του Γκάντι, γράφει 500 (The Wire). Το Open ονομάζει ως μεσάζοντα τον έμπορο όπλων Jagdish Prasad Goyal και λέει ότι το όπλο ανήκε σε Ιταλό αξιωματικό, που παραδόθηκε στην Αιθιοπία σε συνταγματάρχη του Γκουαλιόρ, ο οποίος έγινε αργότερα στρατιωτικός γραμματέας του μαχαραγιά. Ο ίδιος ο Γκοντσέ είχε πει ότι το πήρε από έμπορο σε καταυλισμό προσφύγων στο Δελχί (Wikipedia). Η αλυσίδα δεν ερευνήθηκε ποτέ ως το τέλος: ο Goyal δεν ονομάστηκε καν στο κατηγορητήριο, γράφει το Open, και το NewsBits σημειώνει ότι δεν υπήρξε οριστικό συμπέρασμα. Ο Πάρτσουρε καταδικάστηκε πρωτόδικα σε ισόβια και αθωώθηκε στο εφετείο λόγω ανεπαρκών αποδείξεων (LiveLaw/The Wire).

Παρασκευή 30 Ιανουαρίου: το πρωί και το μεσημέρι

Η μέρα ξεκίνησε όπως όλες. Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα της Μάνου Γκάντι, «Last Glimpses of Bapu», ο Γκάντι άκουσε πρώτα απαγγελία από τη Μπαγκαβάτ Γκίτα και μετά δούλεψε ένα σχέδιο για το νέο καταστατικό του Κογκρέσου. Έκανε μπάνιο και μασάζ στις 8 το πρωί και ζυγίστηκε: 49,7 κιλά. Στο γεύμα συζήτησε με τον γραμματέα του Pyarelal για τις ταραχές στο Noakhali. Μετά κοιμήθηκε λίγο (Wikipedia, με βάση τη Μάνου).

Εκείνη τη μέρα τον επισκέφθηκε και η Margaret Bourke-White, φωτορεπόρτερ του LIFE, για μια συνέντευξη λίγες ώρες πριν από τον θάνατό του (Deccan Herald). Παλιότερα ο Γκάντι έλεγε ότι ήθελε να ζήσει 125 χρόνια. Σε εκείνη τη συνέντευξη, όπως τη δημοσίευσε το LIFE στις 16 Φεβρουαρίου 1948, είπε ότι είχε χάσει αυτή την ελπίδα (The Asian Age). Ο Henri Cartier-Bresson τον φωτογράφισε για τελευταία φορά περίπου 90 λεπτά πριν από τους πυροβολισμούς (Apollo).

Το σχέδιο για το Κογκρέσο και η «διαθήκη» που δεν ήταν διαθήκη

Την προηγούμενη νύχτα είχε γράψει ένα σχέδιο καταστατικού, σύμφωνα με το οποίο το Κογκρέσο, αφού είχε πετύχει την πολιτική ανεξαρτησία, θα διαλυόταν και θα γινόταν ένα «Lok Sevak Sangh», δηλαδή μια ένωση υπηρετών του λαού, με επίκεντρο τα χωριά (mkgandhi.org). Ο Pyarelal παρέλαβε το κείμενο το πρωί της 30ής Ιανουαρίου (The Quint). Το Harijan το δημοσίευσε στις 15 Φεβρουαρίου 1948 με τον τίτλο «Η τελευταία του θέληση και διαθήκη». Τον τίτλο όμως τον πρόσθεσαν οι συνεργάτες του, όχι ο ίδιος.

Μια ανάλυση της Hindustan Times σημειώνει ότι πρόκειται για σχέδιο καταστατικού και όχι για διαθήκη, και ότι στο ίδιο διάστημα ο Γκάντι έγραφε πως το Κογκρέσο δεν μπορούσε να αφεθεί να πεθάνει (Hindustan Times). Η διαφορά μετράει, γιατί η φράση «ο Γκάντι ήθελε να διαλυθεί το Κογκρέσο» επαναλαμβάνεται ως τελευταία του εντολή.

16:15–17:10: ο Πατέλ, ο Νεχρού και ο χρόνος που τελείωνε

Ο Βαλαμπμπάι Πατέλ, αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Εσωτερικών, ήρθε στο Birla House γύρω στις 16:00 με την κόρη του Μανιμπέν, και η συζήτηση ξεκίνησε στις 16:15 (National Herald). Ο Γκάντι ήθελε να γεφυρώσει το ρήγμα ανάμεσα στον Πατέλ και τον Νεχρού, που είχε φτάσει στις εφημερίδες. Είπε στον Πατέλ ότι έκρινε και τους δύο απαραίτητους στην κυβέρνηση και ότι θα το έλεγε και στον Νεχρού μετά την προσευχή, στις 19:00. Η συνάντηση εκείνη δεν έγινε ποτέ. Κατά τη συζήτηση ο Γκάντι έπινε γάλα κατσίκας και έτρωγε λαχανικά και πορτοκάλια (Live History India).

Την ώρα αυτή δύο ηγέτες από το Καθιαουάρ ζητούσαν να τον δουν. Ο Γκάντι είπε στη Μάνου να τους πει ότι, αν είναι ακόμη ζωντανός, θα μιλήσουν μετά την προσευχή, στον περίπατό του (Wikipedia). Η κουβέντα με τον Πατέλ τράβηξε ως τις 17:10. Στον κήπο, ο ρεπόρτερ του BBC Bob Stimson κοίταξε το ρολόι του και είπε ότι ο Γκάντι άργησε, κάτι που σχεδόν ποτέ δεν συμβαίνει (Vinay Lal, από το βιβλίο του Vincent Sheean).

17:10: το τελευταίο περπάτημα

Ο Γκάντι βγήκε από το δωμάτιό του και προχώρησε προς τον κήπο με τις δύο νεαρές συγγενείς του που τον φρόντιζαν, τη Μάνου στα δεξιά και την Άμπα στα αριστερά, ακουμπώντας πάνω τους σαν σε μπαστούνια (Wikipedia). Περπατούσε πιο γρήγορα από το συνηθισμένο και τους είπε ότι έφταιγαν εκείνες που άργησε. Η τελευταία πλήρης φράση του, κατά τον Gopalkrishna Gandhi, ήταν ότι μισούσε να αργεί (Scroll).

Στον κήπο περίμεναν περίπου 500 άνθρωποι, σύμφωνα με τον ρεπόρτερ του New York Times Robert Trumbull, που ήταν αυτόπτης μάρτυρας (Wikipedia). Αστυνομικοί γύρω από τον χώρο της προσευχής δεν υπήρχαν, γιατί ο ίδιος ο Γκάντι είχε ζητήσει να μην πλησιάζουν (The Quint). Ο γραμματέας του V. Kalyanam γράφει ότι η αστυνομία ζήτησε να ελέγχει όσους μπαίνουν και ότι ο αρχηγός της του είπε πως η ζωή του κινδύνευε. Ως τίτλο του σχετικού αποσπάσματος βάζει τη θέση του Γκάντι ότι όσοι ζητούν ασφάλεια δεν έχουν δικαίωμα να ζουν (Opinion Magazine). Ο Αϊνστάιν έγραψε μετά τη δολοφονία ότι ο Γκάντι πέθανε επειδή αρνήθηκε ένοπλη προστασία (Wikipedia).

17:17: οι πυροβολισμοί

Ο Γκάντι ανέβηκε τα σκαλιά προς τον χώρο της προσευχής. Κάποιος φώναξε από το πλήθος ότι άργησε και ο Γκάντι τον κοίταξε ενοχλημένος. Λίγο μετά, ένας γεροδεμένος άντρας με χακί, γύρω στα τριάντα, βγήκε από το πλήθος και στάθηκε μπροστά του. Η Μάνου νόμισε ότι ήθελε να αγγίξει τα πόδια του Γκάντι και του είπε ότι ο «Μπαπού» είχε ήδη αργήσει δέκα λεπτά. Ο άντρας την έσπρωξε τόσο δυνατά, που της έπεσαν το κομποσχοίνι, το σημειωματάριο και το πτυελοδοχείο του Γκάντι (Wikipedia, με βάση τη Μάνου και τον Ράινερ).

Ο Γκοντσέ είχε ενωμένα τα χέρια σε χαιρετισμό, όπως αναφέρεται, και πυροβόλησε τρεις φορές από πολύ κοντά (Vinay Lal). Η Μάνου, σκυμμένη να μαζέψει τα πράγματά της, άκουσε πυροβολισμούς και είδε καπνό παντού. Η Άμπα είχε πέσει κι εκείνη και κρατούσε το κεφάλι του Γκάντι στην αγκαλιά της. Το ρολόι που είχε μαζί της η Μάνου έδειχνε 17:17 (Wikipedia).

Οι τελευταίες λέξεις: «Χέ Ραμ» ή τίποτα;

Κατά τη Μάνου, ο Γκάντι είχε ενωμένα τα χέρια και είπε δύο φορές «Χέ Ραμ», δηλαδή «Ω, Θεέ». Η φράση έγινε σύμβολο και χαράχτηκε στο μνημείο του στο Raj Ghat (KLM). Η εκδοχή αυτή έχει ισχυρή στήριξη: ο B. R. Nanda και η Judith Brown τη δέχονται, και ο Γκάντι είχε πει πολλές φορές ότι ήθελε να πεθάνει με το όνομα του Ραμ στα χείλη (Vinay Lal).

Άλλοι το αμφισβητούν. Ο αδελφός του δράστη, Γκοπάλ Γκοντσέ, έγραψε ότι ο Γκάντι έβγαλε μόνο έναν αδύναμο ήχο, και είπε αργότερα ότι η κυβέρνηση έβαλε τη φράση «στο νεκρό στόμα του». Ο V. Kalyanam, πρώην βοηθός του Γκάντι, δήλωσε το 1998 στο Indian Express ότι δεν την είπε. Ο Lal παρατηρεί ότι η Μάνου και η Άμπα στέκονταν δίπλα του, ενώ δεν υπάρχει ανεξάρτητη επιβεβαίωση για το πού βρισκόταν ο Kalyanam εκείνη τη στιγμή. Η ίδια η διαφωνία δείχνει πόσο πολιτικό έγινε το θέμα: για τους θαυμαστές του Γκάντι, ο Ραμ στα χείλη του ήταν το τέλος που ο ίδιος ήθελε. Για τους αντιπάλους του, ήταν προπαγάνδα.

Ο Αμερικανός υποπρόξενος που έπιασε τον δράστη

Το πλήθος πάγωσε για λίγα δευτερόλεπτα. Σύμφωνα με τον Trumbull, δεν υπήρξε κραυγή ή αναταραχή, ώσπου ένας Αμερικανός βοηθός προξένου, ο Herbert («Tom») Reiner Jr., 32 ετών, έπιασε τον δράστη από τους ώμους και τον έσπρωξε προς τους αστυνομικούς. Ο Reiner είχε πάει στην προσευχή από περιέργεια, όπως κάνουν οι περισσότεροι επισκέπτες του Δελχί τουλάχιστον μία φορά, και είχε φτάσει πρόσφατα στην Ινδία. Στρατιώτες της Πολεμικής Αεροπορίας που βρίσκονταν ανάμεσα στους θεατές αφόπλισαν τον Γκοντσέ (Wikipedia). Μόνο τότε, γράφει ο Trumbull, το πλήθος κατάλαβε τι είχε συμβεί και άρχισε να χτυπά τον δράστη.

Ο Reiner δεν κλήθηκε ως μάρτυρας στη δίκη, κατά τους Bamzai και Damle, και το όνομά του εμφανίστηκε μόνο σε μερικές αμερικανικές εφημερίδες. Οι περισσότερες ειδήσεις έκαναν λόγο για «έναν Αμερικανό διπλωμάτη». Άλλες πηγές λένε ότι ο Γκοντσέ παραδόθηκε μόνος του και φώναξε την αστυνομία, και η Guardian έγραψε ότι έριξε και τέταρτη βολή, φαινομενικά για να αυτοκτονήσει, αλλά ένας αεροπόρος τού τράνταξε το χέρι (Wikipedia). Οι εκδοχές δεν συμβιβάζονται, και δεν μπορώ να τις ξεχωρίσω με βεβαιότητα.

Μισή ώρα στο δωμάτιο του Birla House

Οι κοντινοί του τον σήκωσαν και τον μετέφεραν στο δωμάτιό του. Κατά τη Μάνου, χρειάστηκαν περίπου δέκα λεπτά και δεν υπήρχε γιατρός· το φαρμακείο του σπιτιού δεν είχε τίποτα που να βοηθά. Ένας από τους ανθρώπους του σπιτιού, ο Bhai Saheb, τηλεφώνησε αρκετές φορές στο νοσοκομείο Willingdon, χωρίς αποτέλεσμα, και πήγε και ο ίδιος, αλλά γύρισε χωρίς γιατρό. Η Μάνου και άλλοι διάβαζαν τη Γκίτα. Ένας συνταγματάρχης, ο Μπαργκάβα, ήρθε και βεβαίωσε τον θάνατο (Wikipedia, με βάση τη Μάνου). Η Guardian της 31ης Ιανουαρίου έγραψε ότι πέθανε στις 17:40, περίπου μισή ώρα μετά τους πυροβολισμούς.

Ο Πατέλ, κατά τον Gopalkrishna Gandhi, νόμισε ότι ένιωθε σφυγμό, ώσπου οι γιατροί κούνησαν το κεφάλι. Ο Ντεβντάς, γιος του Γκάντι, έλεγε ξανά και ξανά να ξυπνήσει ο πατέρας του. Ο Νεχρού βγήκε στην πύλη, ανέβηκε πάνω της και ανακοίνωσε στο πλήθος και στον Τύπο ότι ο «Μπαπού» δεν ζούσε πια (Scroll). Τη στιγμή αυτή τη φωτογράφισε ο Cartier-Bresson, που είχε γυρίσει στο Birla House (Wikipedia). Ο Λόρδος Μάουντμπατεν, Γενικός Κυβερνήτης της Ινδίας, που είχε φτάσει κι εκείνος, είπε στον Νεχρού και στον Πατέλ ότι ο Γκάντι του είχε ζητήσει εκείνη την ημέρα να τους φέρει κοντά και ότι αυτή ήταν η τελευταία του επιθυμία. Οι δύο άντρες αγκαλιάστηκαν.

Το βράδυ της 30ής Ιανουαρίου: φήμες, ραδιόφωνο, φόβος

Στις 18:00 η κρατική ραδιοφωνία ανακοίνωσε, με προσεκτικά διατυπωμένο δελτίο, ότι ο Γκάντι είχε δολοφονηθεί στο Νέο Δελχί στις 17:20 (Wikipedia). Γύρω από το Birla House συγκεντρώθηκαν, κατά την The Hindu, σχεδόν δύο λακ, δηλαδή 200.000 άνθρωποι (The Hindu, 30/01/1948). Στο πλήθος κυκλοφορούσε ήδη το ερώτημα από ποια κοινότητα ήταν ο δολοφόνος. Κατά τους Collins και Lapierre, όταν κάποιος φώναξε ότι ήταν Μουσουλμάνος, ο Μάουντμπατεν είπε ότι ήταν Ινδουιστής, και αργότερα παραδέχθηκε ότι το είχε εικάσει για να αποτρέψει σφαγή Μουσουλμάνων (περίληψη του «Freedom at Midnight»). Δεν το βρήκα σε δεύτερη πηγή. Το αναφέρω επειδή επαναλαμβάνεται συχνά.

Αργότερα το ίδιο βράδυ ο Νεχρού μίλησε στο ραδιόφωνο, αυτοσχεδιάζοντας στα αγγλικά. Είπε ότι το φως είχε σβήσει από τη ζωή τους, προειδοποίησε για το «δηλητήριο του κοινοτισμού» και χαρακτήρισε τον δράστη «τρελό». Πρόσθεσε ότι το φως που φώτισε τη χώρα δεν ήταν συνηθισμένο και θα φώτιζε ακόμη πολλά χρόνια (Wikipedia).

Η κηδεία του Γκάντι: 31 Ιανουαρίου 1948

Το επόμενο μεσημέρι, γύρω στις 13:30, η πομπή ξεκίνησε από το Birla House (New Indian Express, μέσω Goodreads). Το σώμα, τυλιγμένο στην ινδική σημαία, μεταφερόταν πάνω σε στρατιωτικό όχημα και αεροπλάνα έριχναν λουλούδια (History Today). Πάνω στο όχημα ανέβηκαν ο Νεχρού, ο Πατέλ και ο Αζάντ (Outlook). Η διαδρομή ήταν λίγα χιλιόμετρα, αλλά το πλήθος την έκανε πεντάωρη. Οι πηγές διαφέρουν στον αριθμό: η Wikipedia μιλά για πάνω από δύο εκατομμύρια ανθρώπους (Wikipedia), η History Today για σχεδόν ένα εκατομμύριο στην πορεία.

Η πυρά, από σανδαλόξυλο, άναψε στις 16:45 στις όχθες του Γιαμούνα, στο Raj Ghat. Ο πρωτότοκος γιος του Γκάντι, ο Χαριλάλ, με τον οποίο είχε ρήξη, δεν ήταν εκεί. Τη φωτιά άναψαν οι δύο άλλοι γιοι, ο Ράμνταντ και ο Ντεβντάς (New Indian Express). Οι πηγές διαφέρουν ως προς το ποιος από τους δύο ανέλαβε τελικά το τελετουργικό: το Outlook γράφει ότι τις τελευταίες τελετές τις έκανε ο Ντεβντάς (Outlook). Ο Μάουντμπατεν είχε προτείνει να βαλσαμωθεί η σορός, ώστε να τη δει όλη η χώρα, αλλά η οικογένεια αρνήθηκε, όπως λέει ο Tushar Gandhi (Asian Pacific Post).

Η τέφρα: ένα τρένο και μερικές χαμένες λάρνακες

Η τέφρα μοιράστηκε σε μεταλλικές λάρνακες και στάλθηκε σε πόλεις σε όλη την Ινδία. Η κύρια έφυγε από το Δελχί με ειδικό τρένο στις 11 Φεβρουαρίου 1948, στις 06:30, και έφτασε στο Αλαχαμπάντ την επομένη στις 09:00. Το τρένο είχε πέντε νεοβαμμένα βαγόνια τρίτης θέσης και στο μεσαίο ήταν η λάρνακα, φωτισμένη από προβολείς, ώστε να τη βλέπουν οι εκατομμύρια που περνούσαν στους σταθμούς (Railway Gazette, 05/03/1948). Η εμβάπτιση έγινε στο Sangam, εκεί όπου συναντιούνται ο Γάγγης και ο Γιαμούνα.

Μερικές λάρνακες δεν εμβαπτίστηκαν ποτέ. Μία, που προοριζόταν για την Οντίσα, κατέληξε σε θησαυροφυλάκιο τράπεζας στο Κατάκ. Το 1997, μετά από δικαστική διαμάχη, την παρέλαβε ο δισέγγονος του Γκάντι, ο Tushar, και την εμβάπτισε στο Sangam (Gulf News). Ένα μικρό δοχείο, που είχε διατηρήσει ο πατέρας ενός επιχειρηματία του Ντουμπάι, εμβαπτίστηκε στη θάλασσα της Βομβάης το 2008, και ένα μέρος σκορπίστηκε στο λιμάνι του Ντέρμπαν το 2010 (AP/NBC News). Η Wikipedia αναφέρει επίσης λάρνακες στο Aga Khan Palace της Πούνε και σε ναό του Self-Realization Fellowship στο Λος Άντζελες (παράθεμα στο rarenewspapers.com).

Ο κόσμος μπροστά στην είδηση

Ο Μοχάμεντ Αλί Τζινά, επικεφαλής του Πακιστάν, δήλωσε σοκαρισμένος και έκανε λόγο για έναν από τους μεγαλύτερους άντρες της κοινότητας των Ινδουιστών, παρά τις πολιτικές διαφορές τους (Wikipedia). Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κλέμεντ Άτλι μίλησε στο ραδιόφωνο για «βάναυση δολοφονία» και για τον μεγαλύτερο πολίτη της Ινδίας. Ο Γιαν Σματς, παλιός αντίπαλος του Γκάντι στη Νότια Αφρική, τον αποκάλεσε «πρίγκιπα ανάμεσα στους ανθρώπους». Ο Αμερικανός πρώην υπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ είπε ότι υπήρξε ο εκπρόσωπος της συνείδησης όλης της ανθρωπότητας (Gandhi Heritage Portal). Ο Μπέρναρντ Σω σχολίασε ότι η δολοφονία δείχνει πόσο επικίνδυνο είναι να είσαι καλός (Wikipedia).

Ο ΟΗΕ κατέβασε τη σημαία του στο μισό κοντάρι και ο εν ενεργεία γενικός γραμματέας Byron Price έστειλε τα συλλυπητήριά του στον Νεχρού (vLex/ΟΗΕ). Το Συμβούλιο Ασφαλείας, που είχε στην ατζέντα τη διένεξη Ινδίας–Πακιστάν, άνοιξε τη συνεδρίασή του με φόρο τιμής και ανέβαλε τη συζήτηση (έγγραφο ΟΗΕ, Friday Times). Σε φωτογραφία της εποχής, οι εκπρόσωποι της Ινδίας και του Πακιστάν στο Lake Success διαβάζουν την είδηση ορατά συγκλονισμένοι.

Πώς έφτασαν στους συνωμότες

Ο Γκοντσέ οδηγήθηκε στο αστυνομικό τμήμα της Tughlaq Road, όπου κατατέθηκε η έγκληση από τον Nandlal Mehta (Wikipedia). Στους δημοσιογράφους είπε στα αγγλικά ότι δεν λυπάται και ότι θα εξηγούσε τους λόγους του στο δικαστήριο (Guardian, μέσω Wikipedia). Οι υπόλοιποι εντοπίστηκαν σταδιακά. Ο Άπτε διέφυγε για δύο εβδομάδες και συνελήφθη στη Βομβάη (Wikipedia). Ο Σαβαρκάρ συνελήφθη στις 5 Φεβρουαρίου στο σπίτι του στο Shivaji Park (The Wire). Ο Πάρτσουρε συνελήφθη επίσημα στις 18 Φεβρουαρίου (Open Magazine). Ο Μπάντγκε αποκάλυψε τη συνωμοσία και πήρε χάρη στις 21 Ιουνίου 1948, με αντάλλαγμα να καταθέσει (LiveLaw/The Wire).

Την ανάκριση ανέλαβε ο Jimmy (Jamshed) Nagarvala, αναπληρωτής διοικητής της ειδικής υπηρεσίας της Βομβάης. Ο Tushar Gandhi σημειώνει ότι τον επέλεξαν και επειδή δεν ήταν ούτε Ινδουιστής ούτε Μουσουλμάνος, άρα θεωρούνταν κοινοτικά ουδέτερος (LiveLaw/The Wire).

Η δίκη στο Red Fort

Το ειδικό δικαστήριο συστάθηκε στις 4 Μαΐου 1948 και συνεδρίαζε σε μια αίθουσα στον επάνω όροφο ενός παλιού στρατώνα του Red Fort. Οι κατηγορούμενοι κρατούνταν σε χώρο του φρουρίου που είχε οριστεί ως φυλακή. Το κατηγορητήριο κατατέθηκε στις 27 Μαΐου και αφορούσε έντεκα άτομα, από τα οποία τρία είχαν χαρακτηριστεί φυγόδικοι. Δικαστής ήταν ο Atma Charan και κατήγορος ο C. K. Daphtary. Η κατηγορία κάλεσε 149 μάρτυρες και κατέθεσε 404 έγγραφα και 80 υλικά τεκμήρια. Όλοι οι κατηγορούμενοι εκτός από έναν κατέθεσαν γραπτές δηλώσεις, αλλά κανένας δεν έφερε μάρτυρες υπεράσπισης. Ο Σαβαρκάρ είχε συνήγορο τον P. R. Das από την Πάτνα (LiveLaw/The Wire).

Στις 10 Φεβρουαρίου 1949 ο Charan εξέδωσε απόφαση 110 σελίδων. Έκρινε ένοχους τους Γκοντσέ, Άπτε, Κάρκαρε, Πάουα, Γκοπάλ Γκοντσέ, Κιστάγια και Πάρτσουρε. Τους δύο πρώτους καταδίκασε σε θάνατο και τους υπόλοιπους σε ισόβια. Αθώωσε τον Σαβαρκάρ, επειδή η κατηγορία στηριζόταν μόνο στον Μπάντγκε και ο δικαστής έκρινε ανασφαλές να βασιστεί σε αυτόν (LiveLaw/The Wire).

Ο Γκοντσέ υπερασπίζεται τον εαυτό του

Στην αρχή τον εκπροσωπούσε ο δικηγόρος V. V. Oak, αλλά ο Γκοντσέ ζήτησε και πήρε άδεια να παρουσιάσει μόνος την υπόθεσή του. Στην ίδια του τη γραπτή δήλωση ανέλαβε πλήρως την πράξη και αρνήθηκε ότι υπήρχε συνωμοσία με άλλους. Όταν οι εφέσεις έφτασαν στο Ανώτατο Δικαστήριο της Ανατολικής Παντζάμπ, που τότε στεγαζόταν στο Peterhof της Σίμλα, ξαναζήτησε να μιλήσει ο ίδιος. Δεν προσέβαλε την ποινή του. Ήθελε να ακυρωθεί το εύρημα περί συνωμοσίας, ώστε οι υπόλοιποι να αθωωθούν και ο ίδιος να μείνει ο μοναδικός δράστης (LiveLaw/The Wire).

Ο δικαστής Achhru Ram έγραψε ότι υποστήριξε την έφεσή του με αξιοσημείωτη ικανότητα, με γνώση των στοιχείων που θα τιμούσε κάθε δικηγόρο. Ο δικαστής G. D. Khosla, που δίκασε την ίδια υπόθεση, έγραψε αργότερα ότι το ακροατήριο συγκινήθηκε, ότι πολλές γυναίκες έκλαιγαν και ότι, αν οι παρόντες ήταν ένορκοι, θα τον είχαν αθωώσει με συντριπτική πλειοψηφία (Wikipedia, με βάση τον Awol Allo). Τα λόγια αυτά τα έγραψε δικαστής του ίδιου εφετείου που επικύρωσε την καταδίκη.

Η Αμπάλα, 15 Νοεμβρίου 1949

Το εφετείο επικύρωσε στις 21 Ιουνίου 1949 τις θανατικές ποινές. Αθώωσε τον Πάρτσουρε και τον Κιστάγια. Το Privy Council αρνήθηκε να δεχθεί προσφυγή, και ο Γενικός Κυβερνήτης απέρριψε τα αιτήματα χάρης (LiveLaw/The Wire). Οι γιοι του Γκάντι, Μανιλάλ και Ράμνταντ, ζήτησαν να μετατραπούν οι ποινές. Ο Νεχρού, ο Πατέλ και ο Ραγιαγκοπαλάτσαρι αρνήθηκαν (Wikipedia).

Ο Γκοντσέ και ο Άπτε απαγχονίστηκαν στις 15 Νοεμβρίου 1949 στη φυλακή της Αμπάλα. Κατά το Outlook, πριν από την εκτέλεση απήγγειλαν τα κεφάλαια 11 και 15 της Γκίτα και τους πρώτους στίχους της προσευχής της RSS. Τα σώματά τους κάηκαν μέσα στη φυλακή και οι συγγενείς δεν πήραν άδεια να παρευρεθούν (Outlook). Ο Γκοντσέ άφησε εντολή η τέφρα του να μην ριχτεί σε ποτάμι, αλλά να φυλαχτεί από την οικογένεια ώσπου να χυθεί στον Ινδό ποταμό (The Tribune). Σήμερα βρίσκεται στην Πούνε, σε ασημένιο δοχείο (Worldcrunch).

Ο Πάουα, ο Κάρκαρε και ο Γκοπάλ Γκοντσέ αποφυλακίστηκαν τον Οκτώβριο του 1964. Σε εκδήλωση προς τιμήν τους στην Πούνε, ο G. V. Ketkar, εγγονός του Tilak, αποκάλυψε ότι ο Γκοντσέ τού είχε πει για το σχέδιο και ότι ο ίδιος είχε ειδοποιήσει τον Κερ. Η αποκάλυψη προκάλεσε σάλο και οδήγησε στη σύσταση της Επιτροπής Καπούρ (LiveLaw/The Wire).

Μετά τη δολοφονία του Γκάντι: η απαγόρευση της RSS και οι επιθέσεις στη Μαχαράστρα

Στις 4 Φεβρουαρίου 1948 η κυβέρνηση απαγόρευσε την RSS, με ανακοίνωση για «εξάλειψη των δυνάμεων μίσους και βίας» (Janata Weekly, από το The Wire). Ο ιστορικός Thomas Hansen γράφει ότι συνελήφθησαν περίπου 20.000 μέλη της μέσα σε λίγους μήνες (Wikipedia). Η απαγόρευση άρθηκε στις 11 Ιουλίου 1949, αφού ο επικεφαλής της, M. S. Golwalkar, δέχθηκε ορισμένες δεσμεύσεις (Janata Weekly).

Στη Μαχαράστρα οι αντιδράσεις στράφηκαν κατά της κοινότητας των Βραχμάνων Τσιτπαβάν, από την οποία καταγόταν ο Γκοντσέ. Ο Arvind Kolhatkar, που μεγάλωσε στη Σατάρα, αφηγείται ότι το σπίτι της οικογένειάς του κάηκε από όχλο στις αρχές Φεβρουαρίου 1948 και ότι εκατοντάδες οικογένειες Βραχμάνων έχασαν τα σπίτια τους, ενώ υπήρξαν και νεκροί (India of the Past). Ο Hansen περιγράφει τις επιθέσεις ως συλλογική ανταπόδοση κατά μιας κοινότητας που θεωρούνταν φορέας του ινδουιστικού εθνικισμού (Wikipedia). Η History Today γράφει ότι ταραχές και εμπρησμοί ξέσπασαν και στη Βομβάη, παρά τις εκκλήσεις του Νεχρού (History Today). Αξιόπιστο αριθμό νεκρών δεν βρήκα και δεν δίνω.

Η παραίτηση του Πατέλ που δεν έγινε δεκτή

Η δολοφονία έπληξε πρώτα τον υπουργό που είχε την ευθύνη της ασφάλειας. Στις 3 Φεβρουαρίου 1948 η εφημερίδα The Statesman ζήτησε την παραίτηση του Πατέλ. Εκείνος έγραψε στον Νεχρού ότι η παραίτηση που είχε ήδη υποβάλει, για άλλους λόγους, είχε πλέον έναν επιπλέον λόγο (Indian National Congress). Ο Νεχρού δεν τη δέχθηκε. Ο ρεπόρτερ Kuldip Nayar γράφει ότι του είπε πως ο Γκάντι ήθελε και τους δύο να χτίσουν τη σύγχρονη Ινδία (Mainstream). Ο Πατέλ υπέστη σοβαρό έμφραγμα τον Μάρτιο του 1948 (National Herald).

Σε όσους τον κατηγορούσαν ο Πατέλ είπε ότι είχε επανειλημμένα διαφωνήσει με τον Γκάντι, ζητώντας να τοποθετηθεί αστυνομία στο σπίτι όπου έμενε, και ότι ο Γκάντι το είχε απορρίψει κατηγορηματικά, κατά τη βιογραφία του Πατέλ από τον Rajmohan Gandhi (Opinion Magazine). Ο Kuldip Nayar, που έτρεξε στο Birla House μόλις έμαθε την είδηση, γράφει ότι δεν είδε κανέναν να φυλάει το σημείο όπου έπεσε ο Γκάντι (Mainstream).

Τι λένε οι πηγές για την RSS και τη Hindu Mahasabha

Η RSS δεν ήταν κατηγορούμενη στη δίκη, και το δικαστήριο δεν καταδίκασε οργάνωση ως οργάνωση. Ο Πατέλ έγραψε στον Νεχρού στις 27 Φεβρουαρίου 1948 ότι από τις καταθέσεις προέκυπτε πως η RSS δεν είχε εμπλακεί, και ότι τη συνωμοσία έστησε ένας φανατικός κλάδος της Hindu Mahasabha υπό τον Σαβαρκάρ. Πρόσθεσε ότι τον θάνατο τον υποδέχθηκαν με χαρά όσοι από τις δύο οργανώσεις ήταν αντίθετοι με τις ιδέες και την πολιτική του (Open Magazine). Στις 18 Ιουλίου 1948 έγραψε στον Syama Prasad Mookerjee ότι οι δραστηριότητες των δύο φορέων, κυρίως της RSS, είχαν δημιουργήσει το κλίμα όπου έγινε δυνατή η τραγωδία. Τον Σεπτέμβριο του 1948 έγραψε στον Golwalkar ότι άνθρωποι της RSS είχαν εκφράσει χαρά και είχαν μοιράσει γλυκά (Indian National Congress).

Η RSS υποστηρίζει ότι ο Γκοντσέ την είχε εγκαταλείψει στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Ο αδελφός του, Γκοπάλ, είπε ότι όλοι οι αδελφοί Γκοντσέ ήταν μέλη της όταν έγινε η δολοφονία, και ότι η οργάνωση τους αποκήρυξε. Το περιοδικό The Caravan ανέφερε το 2020 ότι τα αρχεία της RSS τον κατέγραφαν ως μέλος σε συναντήσεις πολύ μετά το διάστημα που υποτίθεται ότι είχε φύγει (Wikipedia). Το 1993 ο Λ. Κ. Αντβάνι είχε αποκλείσει κάθε σχέση της RSS με τον Γκοντσέ, και ο Γκοπάλ τον αντέκρουσε δημόσια (National Herald). Δεν μπορώ να κρίνω από απόσταση ποια εκδοχή είναι ακριβής. Το τεκμηριωμένο είναι ότι η οργάνωση απαγορεύτηκε και ότι ο Πατέλ άλλαξε τον τόνο του από τον Φεβρουάριο ως τον Σεπτέμβριο.

Ο Σαβαρκάρ και η Επιτροπή Καπούρ

Για τον Σαβαρκάρ τα πράγματα είναι πιο σύνθετα. Ο ειδικός δικαστής τον αθώωσε το 1949, επειδή τον ενέπλεκε μόνο ο Μπάντγκε (LiveLaw/The Wire). Η κατηγορία δεν κάλεσε δύο ανθρώπους του περιβάλλοντός του, τον σωματοφύλακα Kasar και τον γραμματέα Damle, που είχαν πει στην ανάκριση ότι ο Γκοντσέ και ο Άπτε τον επισκέπτονταν. Ο Damle μίλησε μόνο μπροστά στην Επιτροπή, όταν ο Σαβαρκάρ είχε πεθάνει, και επιβεβαίωσε τις καταθέσεις του Μπάντγκε (National Herald). Η Επιτροπή επέκρινε την κατηγορία για την παράλειψη (Open Magazine).

Η Επιτροπή του δικαστή Jivanlal Kapur ανέλαβε το έργο της το 1966 και παρέδωσε την έκθεσή της στις 30 Σεπτεμβρίου 1969. Έκρινε ότι τα στοιχεία, στο σύνολό τους, δεν άφηναν χώρο για άλλη θεωρία πέρα από τη συνωμοσία του Σαβαρκάρ και της ομάδας του (Wikipedia, πλήρης έκθεση στο Internet Archive). Ο amicus curiae του Ανωτάτου Δικαστηρίου παρατήρησε το 2018 ότι ο Σαβαρκάρ είχε πεθάνει το 1966 και δεν είχε μπορέσει να παρουσιάσει την άποψή του ούτε να διασταυρώσει τους μάρτυρες (The Wire). Το Δικαστήριο δήλωσε ότι δεν θα εξετάσει την ορθότητα της έκθεσης και ότι είναι εσφαλμένο να λέγεται πως ο Σαβαρκάρ κρίθηκε ένοχος για τον φόνο (Eastern Mirror).

Η υπόθεση της «τέταρτης σφαίρας»

Το 2016 ο ερευνητής Pankaj Phadnis από τη Βομβάη, διαχειριστής του Abhinav Bharat Charitable Trust, ζήτησε νέα έρευνα. Υποστήριζε ότι στο σώμα του Γκάντι υπήρχαν τέσσερα τραύματα και όχι τρία, άρα ένας δεύτερος πυροβολητής, και επικαλούνταν «ξένο χέρι» και την απουσία νεκροψίας (Hindustan Times). Το Ανώτατο Δικαστήριο όρισε ως amicus curiae τον Amarendra Sharan, που εξέτασε 4.000 σελίδες του φακέλου και έκρινε ότι δεν υπάρχει νέο στοιχείο. Τη φωτογραφία με την οποία ο Phadnis στήριζε τα τέσσερα τραύματα την έκριναν αναξιόπιστη οι ιατροδικαστές που ρώτησε ο Sharan (LiveLaw). Στις 28 Μαρτίου 2018 οι δικαστές Bobde και Nageswara Rao απέρριψαν την αίτηση, με το σκεπτικό ότι η έρευνα βασιζόταν σε ακαδημαϊκή μελέτη και δεν αρκεί για να ανοίξει ξανά υπόθεση εβδομήντα ετών. Το 2019 απέρριψαν και την αίτηση αναθεώρησης (LiveLaw).

Τι δείχνουν τα στοιχεία: το πιστόλι είχε χωρητικότητα εφτά φυσίγγια, ρίχτηκαν τρία και βρέθηκαν τέσσερα άθικτα (Hindustan Times). Ο Tushar Gandhi γράφει ότι υπήρξαν τρία τραύματα εισόδου, ότι δύο σφαίρες βγήκαν από την πλάτη και βρέθηκαν η μία 3 μέτρα πίσω και η άλλη στις πτυχές του σάλιου του, και ότι η τρίτη έμεινε στο σώμα και βρέθηκε στις στάχτες (The Leaflet). Αναγνωρίζει όμως ότι η κυβέρνηση δεν έκανε νεκροψία και ότι αυτό άφησε περιθώριο στη θεωρία (National Herald). Ορισμένοι αυτόπτες μάρτυρες είχαν πράγματι ακούσει τέσσερις κρότους, ανάμεσά τους ο Vincent Sheean, και η Guardian έγραψε για τέταρτη βολή που στόχευε τον ίδιο τον Γκοντσέ (Wikipedia).

Τι δεν είναι σαφές

• Οι τελευταίες λέξεις. Το «Χέ Ραμ» στηρίζεται στη Μάνου και στους περισσότερους βιογράφους. Το αμφισβητούν ο Γκοπάλ Γκοντσέ και κάποιοι πρώην συνεργάτες του Γκάντι (Vinay Lal).
• Η ώρα θανάτου. Οι πυροβολισμοί έγιναν στις 17:17, η κρατική ανακοίνωση έγραφε 17:20 και η Guardian 17:40. Ορισμένοι λένε ότι πέθανε επιτόπου, άλλοι ότι έζησε μισή ώρα (Wikipedia).
• Πώς πιάστηκε ο Γκοντσέ. Από τον Reiner, από τους αεροπόρους ή παραδόθηκε μόνος του (Wikipedia).
• Η ηλικία του Γκάντι. Ορισμένα κείμενα γράφουν 79 ετών. Ήταν 78, γεννημένος στις 2 Οκτωβρίου 1869 (KLM).
• Το πλήθος στην κηδεία. Από ένα ως περισσότερα από δύο εκατομμύρια, ανάλογα με την πηγή.
• Το όπλο. Ποιος το πούλησε, πόσο και από πού ακριβώς ήρθε (Open Magazine, The Wire).
• Ο αριθμός των απόπειρων. Το WION μετρά έξι από το 1934, με τη βόμβα της Πούνε, και για το 1944 οι πηγές δίνουν διαφορετικούς μήνες. Η αρίθμηση εξαρτάται από το τι θεωρείς απόπειρα (WION).
• Ο ρόλος του Σαβαρκάρ. Δικαστήριο και Επιτροπή Καπούρ κατέληξαν σε αντίθετες κρίσεις, για λόγους που εξηγούνται παραπάνω.

Τέσσερις παρανοήσεις

«Ο Γκάντι νήστεψε για να πάρει το Πακιστάν 55 εκατομμύρια». Οι όροι που ανακοινώθηκαν για τη λήξη της νηστείας αφορούσαν το Δελχί. Τα χρήματα ήταν ένας από τους λόγους που αναφέρουν ορισμένοι συγγραφείς, όχι ο μοναδικός ούτε ο επίσημος (mkgandhi.org, National Herald).

«Η διαθήκη του Γκάντι ήταν να διαλυθεί το Κογκρέσο». Ο τίτλος «τελευταία θέληση και διαθήκη» προστέθηκε από τους συνεργάτες του, και το κείμενο ήταν σχέδιο καταστατικού (Hindustan Times).

«Η υπόθεση δεν διερευνήθηκε ποτέ». Διερευνήθηκε από την αστυνομία της Βομβάης και του Δελχί, δικάστηκε, πήγε στο εφετείο και στο Privy Council και εξετάστηκε ξανά από την Επιτροπή Καπούρ. Το Ανώτατο Δικαστήριο την ξαναεξέτασε το 2018 και το 2019. Το πόσο καλά έγιναν οι έρευνες είναι άλλο ζήτημα, και οι δικαστές διαφώνησαν.

«Η δολοφονία ήρθε από το πουθενά». Δεν ήρθε. Είχε προηγηθεί βόμβα στην Πούνε το 1934, δύο περιστατικά με τον Γκοντσέ το 1944 και η βόμβα του Birla House δέκα μέρες νωρίτερα (Wikipedia).

Λιγότερο γνωστά στοιχεία

• Ο Γκάντι σχεδίαζε ταξίδι στο Πακιστάν. Στις 22 Ιανουαρίου τρεις ηγέτες της κοινότητας των Πάρσι, δύο Ινδοί και ένας Πακιστανός, τον επισκέφθηκαν για να κανονίσουν το ταξίδι, αφού είχαν ήδη μιλήσει με τον Τζινά (National Herald).
• Τρεις μέρες πριν από τη δολοφονία, στις 27 Ιανουαρίου, ο Γκάντι πήγε στο μαυσωλείο του Qutbuddin Bakhtiyar Kaki στο Mehrauli, που είχε καταστραφεί στις ταραχές, και ζήτησε από τον Νεχρού να το επισκευάσει και να δώσει 50.000 ρουπίες αποζημίωση (The Wire, Gandhi Heritage Portal).
• Η εφημερίδα του Γκοντσέ και του Άπτε κυκλοφόρησε το τελευταίο της τεύχος στις 31 Ιανουαρίου 1948 (Wikipedia).
• Ο δικαστής Khosla, που έγραψε για το ακροατήριο του Γκοντσέ, ανέλαβε το 1970 να διερευνήσει και τον θάνατο του Σουμπάς Τσάντρα Μπόζ (LiveLaw/The Wire).
• Το εφετείο της Σίμλα στεγαζόταν στο Peterhof, που είχε φιλοξενήσει επτά τουλάχιστον αντιβασιλείς και γενικούς κυβερνήτες. Σήμερα είναι ξενοδοχείο (LiveLaw/The Wire).
• Ο μηχανικός K. D. Madan, που ηχογραφούσε τις προσευχές για το ραδιόφωνο, ήταν 25 ετών και βρισκόταν στον κήπο εκείνο το απόγευμα (The Quint).
• Ο Πάουα έγινε αργότερα αντικείμενο μελέτης του Ashis Nandy, που τον συνάντησε για να καταλάβει πώς ένας πρόσφυγας της Διχοτόμησης έφτασε να σχεδιάσει τη δολοφονία (Scroll).
• Το 1986 ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄, στο Raj Ghat, παρέθεσε τα λόγια του Νεχρού ότι το φως που έσβησε δεν ήταν συνηθισμένο (Wikipedia).
• Η ταινία «Gandhi» (1982) ξεκινά και τελειώνει με τη δολοφονία. Η βρετανική «Nine Hours to Rama» (1963) είναι μυθοπλασία για τις τελευταίες ώρες πριν από αυτήν (Wikipedia).

Η δολοφονία του Γκάντι σήμερα

Το Birla House λέγεται Gandhi Smriti και είναι μουσείο. Στο έδαφος του κήπου ίχνη ποδιών σημαδεύουν τη διαδρομή του Γκάντι ως το σημείο των πυροβολισμών (KLM). Στο Raj Ghat, ένα μαύρο μαρμάρινο μνημείο φέρει την επιγραφή «Χέ Ραμ» και μια αιώνια φλόγα καίει πίσω του (KLM). Η 30ή Ιανουαρίου γιορτάζεται στην Ινδία ως Ημέρα των Μαρτύρων (Wikipedia).

Η μνήμη του Γκοντσέ μένει επίσης ζωντανή, από άλλους. Στην Πούνε οι συγγενείς του φυλάσσουν την τέφρα του και κάθε 15 Νοεμβρίου διαβάζουν την τελευταία του δήλωση. Η Hindu Mahasabha ανακοίνωσε το 2015 ότι θα τιμά εκείνη την ημέρα ως «ημέρα θυσίας» (Worldcrunch). Το θεατρικό «Me Nathuram Godse Boltoy» απαγορεύτηκε στη Μαχαράστρα το 1999 (Wikipedia). Δεν παίρνω θέση σε αυτή τη διαμάχη. Την καταγράφω, επειδή δείχνει ότι η υπόθεση δεν έκλεισε με την ετυμηγορία του 1949.

Χρονολόγιο

Οι βασικές ημερομηνίες της δολοφονίας του Γκάντι και των συνεπειών της, με τις επιφυλάξεις που σημειώνονται παραπάνω.

• 02/10/1869: Γεννιέται ο Γκάντι στο Porbandar (KLM).
• 25/06/1934: Βόμβα στην Πούνε, σε ομιλία του Γκάντι. Πρώτη γνωστή απόπειρα (Wikipedia).
• 1944: Δύο περιστατικά με τον Γκοντσέ, στο Πάντσγκανι και στο Σεβαγκράμ (Wikipedia).
• 14–15/08/1947: Ανεξαρτησία και Διχοτόμηση.
• 09/09/1947: Ο Γκάντι φτάνει στο Δελχί και ξεκινούν οι προσευχές στο Birla House.
• 13/01/1948: Αρχίζει η νηστεία του.
• 18/01/1948: Τελειώνει η νηστεία, μετά τη δέσμευση των εκπροσώπων των κοινοτήτων.
• 20/01/1948: Έκρηξη βόμβας στο Birla House. Συλλαμβάνεται ο Πάουα.
• 21/01/1948: Ο J. C. Jain πηγαίνει στον πρωθυπουργό της επαρχίας της Βομβάης.
• 27/01/1948: Ο Γκάντι στο μαυσωλείο του Mehrauli. Οι Γκοντσέ και Άπτε πετούν στο Δελχί (Open Magazine).
• 28/01/1948: Ο Άπτε στο Γκουαλιόρ για το πιστόλι (Wikipedia).
• 29/01/1948: Ο Γκάντι γράφει το σχέδιο καταστατικού για το Κογκρέσο.
• 30/01/1948, 16:15–17:10: Συζήτηση του Γκάντι με τον Πατέλ.
• 30/01/1948, 17:17: Οι πυροβολισμοί στο Birla House.
• 30/01/1948, 18:00: Ανακοίνωση της δολοφονίας από τη ραδιοφωνία. Το βράδυ μιλά ο Νεχρού.
• 31/01/1948: Κηδεία στο Raj Ghat. Η πυρά ανάβει στις 16:45.
• 03/02/1948: Ο Πατέλ ξαναθέτει την παραίτησή του στον Νεχρού.
• 04/02/1948: Απαγορεύεται η RSS.
• 05/02/1948: Συλλαμβάνεται ο Σαβαρκάρ.
• 11–12/02/1948: Ειδικό τρένο με την τέφρα. Εμβάπτιση στο Sangam.
• 18/02/1948: Επίσημη σύλληψη του Πάρτσουρε.
• 04/05/1948: Συστήνεται το ειδικό δικαστήριο στο Red Fort.
• 21/06/1948: Χάρη στον Μπάντγκε, που γίνεται μάρτυρας κατηγορίας.
• 10/02/1949: Απόφαση του ειδικού δικαστή. Θάνατος για Γκοντσέ και Άπτε, ισόβια για πέντε, αθώωση του Σαβαρκάρ.
• 21/06/1949: Το εφετείο επικυρώνει τις θανατικές ποινές. Αθωώνει Πάρτσουρε και Κιστάγια.
• 11/07/1949: Αίρεται η απαγόρευση της RSS.
• 15/11/1949: Απαγχονισμός των Γκοντσέ και Άπτε στην Αμπάλα.
• 10/1964: Αποφυλάκιση των Πάουα, Κάρκαρε και Γκοπάλ Γκοντσέ.
• 02/1966: Πεθαίνει ο Σαβαρκάρ (Open Magazine).
• 30/09/1969: Έκθεση της Επιτροπής Καπούρ.
• 1977: Δημοσιεύεται η κατάθεση του Γκοντσέ, αφού άρθηκε η απαγόρευση.
• 1997: Η λάρνακα του Κατάκ εμβαπτίζεται στο Sangam.
• 28/03/2018: Το Ανώτατο Δικαστήριο απορρίπτει την αίτηση για νέα έρευνα.
• 04/03/2019: Απορρίπτεται και η αίτηση αναθεώρησης.

Για παρόμοιες υποθέσεις δες τις δολοφονίες, τους τραγικούς θανάτους και τους θανάτους διάσημων, ή περιηγήσου στους διάσημους που πέθαναν ανά χρονιά. Διάβασε και για τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963, ένα πολιτικό έγκλημα με παρόμοιες δικαστικές αντιφάσεις.

Συχνές ερωτήσεις