Ο Sigmund Freud (Σίγκμουντ Φρόιντ, 1856–1939) ήταν Αυστριακός νευρολόγος και ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης, μιας μεθόδου θεραπείας και ερμηνείας του νου που στηρίζεται στην ιδέα ότι πολλά από όσα σκεφτόμαστε και κάνουμε καθορίζονται από το ασυνείδητο. Έζησε σχεδόν όλη του τη ζωή στη Βιέννη, στο Berggasse 19, και το 1938, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία, κατέφυγε στο Λονδίνο σε ηλικία 82 ετών. Πέθανε εκεί, στο σπίτι του στο Hampstead, στις 23 Σεπτεμβρίου 1939, έπειτα από δεκαέξι χρόνια αγώνα με καρκίνο της στοματικής κοιλότητας.^{[1], [2], [3]}

Γεννήθηκε στις 6 Μαΐου 1856 στο Freiberg της Μοραβίας, το σημερινό Příbor της Τσεχίας.^{[1], [4]} Το άρθρο ακολουθεί τη ζωή του από τα παιδικά χρόνια ως τον θάνατο και την αποτέφρωσή του στο Golders Green, και δεν παραλείπει τις σκοτεινές στιγμές: την ιστορία με την κοκαΐνη, τον θάνατο της κόρης του Sophie, τις δεκάδες εγχειρήσεις στη σιαγόνα, τις αδελφές του που δολοφονήθηκαν από τους ναζί και το αμφιλεγόμενο τέλος με τη μορφίνη. Επειδή γύρω από τον Freud κυκλοφορούν πολλές ιστορίες που δεν στέκουν, όπου οι πηγές διαφωνούν το λέω ρητά, και στο τέλος υπάρχει πίνακας με τις διαφωνίες.^{[1], [5]}

Freiberg και Βιέννη: τα παιδικά χρόνια

Ο Freud γεννήθηκε με το όνομα Sigismund Schlomo Freud στο Freiberg της Μοραβίας, τότε μέρος της Αυστριακής Αυτοκρατορίας. Ήταν το πρώτο από τα οκτώ παιδιά του Jakob Freud, εμπόρου μαλλιού, και της Amalia Nathansohn, που ήταν περίπου είκοσι χρόνια νεότερη από τον σύζυγό της και τρίτη του γυναίκα. Ο γάμος τους είχε γίνει στις 29 Ιουλίου 1855. Η οικογένεια του Jakob ήταν χασιδική, αλλά εκείνος είχε απομακρυνθεί από την παράδοση, αν και ήταν γνωστός για τη μελέτη της Τορά. Το μωρό γεννήθηκε με «κάλυμμα» (caul), δηλαδή με ένα τμήμα του αμνιακού υμένα στο κεφάλι, και η μητέρα του το είδε ως καλό οιωνό.^[1]

Από τον πρώτο γάμο του Jakob προέρχονταν δύο ετεροθαλείς αδελφοί, ο Emanuel και ο Philipp. Ο γιος του Emanuel, ο John, ήταν ο στενός συμπαίκτης του μικρού Sigmund. Τα αδέλφια που ακολούθησαν ήταν ο Julius (1857, πέθανε βρέφος), η Anna (1858), η Rosa (1860), η Marie (1861), η Adolfine (1862), η Paula (1864) και ο Alexander (1866). Το 1859 η οικογένεια έφυγε από το Freiberg: οι δύο ετεροθαλείς αδελφοί εγκαταστάθηκαν στο Μάντσεστερ της Αγγλίας και οι υπόλοιποι πήγαν στη Λειψία και το 1860 στη Βιέννη.^{[1], [6]}

Η οικογένεια δεν ήταν χωρίς σκιές. Το 1865 ο αδελφός του Jakob, ο Josef, συνελήφθη για διακίνηση πλαστών ρουβλίων και το 1866 καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια φυλακή.^[1] Στην ενήλικη ζωή του ήταν άθεος, όπως θα φανεί και στον γάμο του.^[1]

Σήμερα το σπίτι γέννησής του, στη διεύθυνση Zámečnická 117 στο Příbor, είναι ανακατασκευασμένο (το 2006) και λειτουργεί ως μουσείο και τουριστικό γραφείο, με διαδραστική έκθεση για τη ζωή και το έργο του.^[7]

Σπουδές, χέλια και εργαστήριο

Το 1865 ο Freud μπήκε στο γυμνάσιο Leopoldstädter Kommunal-Realgymnasium και αποφοίτησε το 1873 με άριστα. Μιλούσε γερμανικά, γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά, αγγλικά, εβραϊκά, λατινικά και ελληνικά. Στα δεκαεφτά του μπήκε στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Είχε σκεφτεί να σπουδάσει νομική, αλλά επέλεξε ιατρική. Παρακολούθησε φιλοσοφία με τον Franz Brentano, φυσιολογία με τον Ernst Brücke και ζωολογία με τον Carl Claus.^[1]

Το 1876 πέρασε τέσσερις εβδομάδες στον ερευνητικό σταθμό του Claus στην Τεργέστη, όπου ανατέμνοντας χέλια έψαχνε, χωρίς αποτέλεσμα, τα αρσενικά αναπαραγωγικά τους όργανα. Η ιστορία λέγεται συχνά με χιούμορ: ο ίδιος αστειευόταν ότι όλα τα χέλια που άνοιξε ήταν θηλυκά.^{[1], [8]} Το 1877 μπήκε στο εργαστήριο φυσιολογίας του Brücke, όπου έμεινε έξι χρόνια και συνέκρινε εγκεφάλους σπονδυλωτών και ασπόνδυλων. Το 1879 υπηρέτησε υποχρεωτικά έναν χρόνο στον στρατό και αξιοποίησε τον ελεύθερο χρόνο του μεταφράζοντας στα γερμανικά τέσσερα δοκίμια του John Stuart Mill. Πήρε το πτυχίο του ιατρικής τον Μάρτιο του 1881, σε ηλικία 25 ετών.^[1]

Το 1882 μπήκε στο Γενικό Νοσοκομείο της Βιέννης και δούλεψε επί τρία χρόνια σε διάφορα τμήματα. Οι νευρολογικές του εργασίες ήταν σοβαρές και συχνά ξεχασμένες: το 1885 έγινε docent (άμισθος λέκτορας) νευροπαθολογίας και το 1891 δημοσίευσε τη μονογραφία Για την αφασία, όπου εισήγαγε τον όρο «αγνωσία» και αμφισβήτησε την υπερβολικά τοπικιστική εξήγηση των νευρολογικών ελλειμμάτων. Μελέτησε επίσης την εγκεφαλική παράλυση και δεν δέχτηκε την άποψη του William John Little ότι αιτία είναι η έλλειψη οξυγόνου κατά τη γέννηση.^[1]

Η κοκαΐνη και το Παρίσι

Στη δεκαετία του 1880 ο Freud ασχολήθηκε με την κοκαΐνη. Τη δοκίμασε ο ίδιος και στη μελέτη του του 1884 «Για την κόκα» την παρουσίασε ως διεγερτικό, αναλγητικό και αντικαταθλιπτικό. Ο Karl Koller πήρε το 1884 τα εύσημα για την αναισθητική της χρήση, και ο Freud έχασε την προτεραιότητα για λίγο.^[1] Το δημοσίευμα που τον στοίχειωσε όμως ήταν άλλο. Ο φίλος του Ernst von Fleischl-Marxow ήταν εξαρτημένος από τη μορφίνη, και ο Freud του πρότεινε κοκαΐνη ως θεραπεία. Ο Fleischl-Marxow έγινε εξαρτημένος και από την κοκαΐνη, πέρασε σε «ψύχωση της κοκαΐνης» και πέθανε ακόμα σε πόνους.^[1] Ο Freud σταμάτησε να προτείνει δημόσια την ουσία και, κατά τη Wikipedia, τη χρησιμοποιούσε περιστασιακά ως το 1896.^{[1], [8]}

Τον Οκτώβριο του 1885 πήγε στο Παρίσι με υποτροφία τριών μηνών, για να δουλέψει με τον Jean-Martin Charcot, που μελετούσε την υστερία και την ύπνωση στο νοσοκομείο Salpêtrière. Ο ίδιος είπε αργότερα ότι η παραμονή αυτή τον έστρεψε προς την ψυχοπαθολογία και μακριά από μια νευρολογική έρευνα με λιγότερες οικονομικές προοπτικές.^[1]

Η Martha, τα παιδιά και το Berggasse 19

Το 1886 ο Freud άνοιξε ιδιωτικό ιατρείο και ειδικεύτηκε στις «νευρικές διαταραχές». Η Martha Bernays, εγγονή του αρχιραβίνου του Αμβούργου Isaac Bernays, ήταν αρραβωνιασμένη μαζί του από το 1882. Παντρεύτηκαν με πολιτικό γάμο στις 13 Σεπτεμβρίου 1886 και με θρησκευτικό την επομένη. Ο άθεος Freud δυσανασχέτησε με την ανάγκη θρησκευτικής τελετής και έμαθε βιαστικά μερικές εβραϊκές προσευχές.^{[1], [6]}

Απέκτησαν έξι παιδιά: τη Mathilde (1887), τον Jean-Martin (1889), τον Oliver (1891), τον Ernst (1892), τη Sophie (1893) και την Anna (1895).^[1] Από το 1891 ως το 1938 η οικογένεια έζησε στο Berggasse 19, σε διαμερίσματα που αργότερα καταγράφονται ως αριθμοί 5 και 6.^{[1], [9]} Το κτίριο ήταν καινούργιο όταν μετακόμισαν και, κατά το μουσείο της Βιέννης, ο Freud έμεινε εκεί 47 χρόνια και έγραψε τα περισσότερα έργα του.^[10]

Breuer, Fliess και οι πρώτες θεωρίες

Ο γιατρός Josef Breuer είχε αρχίσει τον Νοέμβριο του 1880 να θεραπεύει μια νεαρή γυναίκα, τη Bertha Pappenheim, που έμεινε στην ιστορία ως «Anna O.». Εκείνη ονόμασε τη μέθοδο «θεραπεία με τον λόγο» (talking cure). Ο Freud πίστωσε αργότερα στον Breuer τον δρόμο προς την ψυχανάλυση, και οι Μελέτες για την υστερία που έγραψαν μαζί το 1895 έχουν την Anna O. ως πρώτη περίπτωση. Η εξέλιξη όμως της περίπτωσης αμφισβητείται: κάποιοι συγγραφείς θεωρούν ότι η αφήγηση για πλήρη θεραπεία δεν στέκει, ενώ άλλοι, όπως ο Richard Skues, υπερασπίζονται τον Breuer.^[1] Ο Freud εγκατέλειψε σταδιακά την ύπνωση για τους ελεύθερους συνειρμούς και την ανάλυση των ονείρων, και ως το 1896 χρησιμοποιούσε ήδη τον όρο «ψυχανάλυση».^{[1], [6]}

Η σημαντικότερη φιλία εκείνης της περιόδου ήταν με τον Wilhelm Fliess, ωτορινολαρυγγολόγο στο Βερολίνο, τον οποίο γνώρισε το 1887. Ο Fliess έγινε το βασικό πνευματικό και συναισθηματικό του στήριγμα. Οι θεωρίες του, για βιορυθμούς και μια «ρινογεννητική σχέση», θεωρούνται σήμερα ψευδοεπιστημονικές, και ο Freud τον αποκαλούσε «τον Kepler της βιολογίας». Η σχέση έδειξε και το αδύναμο σημείο του Freud: έστειλε στον Fliess την ασθενή Emma Eckstein, και η ρινική εγχείριση που έκανε εκείνος προκάλεσε σοβαρή αιμορραγία. Ένα κομμάτι γάζας μισού μέτρου που έμεινε στη μύτη της της άφησε μόνιμη παραμόρφωση. Ο Freud κατέληξε ότι ο Fliess ήταν «εντελώς αθώος». Η φιλία τελείωσε με πικρία, όταν ο Fliess τον κατηγόρησε για λογοκλοπή και δεν απάντησε στην πρόταση του Freud, το 1906, να συνεργαστούν στα Τρία δοκίμια για τη θεωρία της σεξουαλικότητας.^[1]

Το 1895–1896 ο Freud διατύπωσε τη «θεωρία της αποπλάνησης»: ότι η υστερία και η ψυχαναγκαστική νεύρωση οφείλονται σε σεξουαλική κακοποίηση στην παιδική ηλικία. Ο πατέρας του πέθανε το 1896, και ο ίδιος, με καρδιακές αρρυθμίες, όνειρα και κατάθλιψη, ξεκίνησε μια αυτοανάλυση, που τοποθετείται από το 1897.^{[1], [6]} Λίγο αργότερα εγκατέλειψε τη θεωρία, υποστηρίζοντας ότι οι παιδικές σεξουαλικές φαντασιώσεις έχουν αιτιώδη ρόλο είτε είναι πραγματικές είτε φανταστικές. Η στροφή αυτή στηρίζει το οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Οι επικριτές επισημαίνουν ότι οι ασθενείς πιέζονταν να «αναπαραγάγουν» σκηνές κακοποίησης, και ότι αργότερα ο Sándor Ferenczi υποστήριξε πως οι αναφορές αυτές ήταν πραγματικές αναμνήσεις. Ο Freud προσπάθησε να τον αποτρέψει από το να το δημοσιεύσει.^[1]

Η ερμηνεία των ονείρων

Στις 8 Δεκεμβρίου 1897 ο Freud έδωσε στην εβραϊκή οργάνωση B’nai B’rith μια ομιλία για την ερμηνεία των ονείρων, που έγινε δεκτή θερμά και προανήγγειλε το βιβλίο.^[1] Το βιβλίο εκδόθηκε στις 4 Νοεμβρίου 1899 από τον Franz Deuticke στη Λειψία και στη Βιέννη, με χρονολογία 1900 στο εξώφυλλο.^[11] Ο Freud θεωρούσε την Ερμηνεία των ονείρων το σημαντικότερο έργο του και είπε γι’ αυτό: «Μια τέτοια διαίσθηση πέφτει στη μοίρα κάποιου μόνο μία φορά στη ζωή».^[11] Η αρχική υποδοχή ήταν χλιαρή: η πρώτη έκδοση ήταν 600 αντίτυπα και χρειάστηκε οκτώ χρόνια για να εξαντληθεί, ενώ, κατά το History.com, πουλήθηκαν μόλις 351 αντίτυπα στα πρώτα έξι χρόνια. Η δεύτερη έκδοση βγήκε το 1909, με τη βοήθεια του Otto Rank, και μέσα στη ζωή του Freud ακολούθησαν επτά ακόμα εκδόσεις, με τελευταία το 1929.^{[8], [11]}

Η κεντρική ιδέα είναι ότι το όνειρο είναι εκπλήρωση μιας επιθυμίας, που περνά από λογοκρισία και παραμορφώνεται από την «εργασία του ονείρου». Στα ελληνικά κείμενα που εξηγούν τη θεωρία, το όνειρο έχει «έκδηλο» και «λανθάνον» περιεχόμενο, και ο μηχανισμός δουλεύει με τη μετάθεση και τη συμπύκνωση. Ο ίδιος ο Freud το έγραψε με τη φράση που παραθέτει ο Θοδωρής Δημητράκος: η ερμηνεία των ονείρων είναι «η βασιλική οδός της γνώσης των ασυνείδητων δραστηριοτήτων του νου».^[6]

Την ίδια περίοδο ακολούθησαν τα έργα που έκαναν τη θεωρία γνωστή και πέρα από την ιατρική: η Ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής (1901), τα Τρία δοκίμια για τη θεωρία της σεξουαλικότητας (1905), το Το ευφυολόγημα και η σχέση του με το ασυνείδητο (1905) και η περίπτωση «Dora» (1905).^[1]

Το κίνημα: Jung, Adler και η Μυστική Επιτροπή

Το φθινόπωρο του 1902 ο Freud άρχισε να φιλοξενεί στο διαμέρισμά του μια εβδομαδιαία συζήτηση, με πρωτοβουλία του Wilhelm Stekel. Τον Νοέμβριο του 1902 έγραψε στον Alfred Adler για να τον καλέσει. Τα πρώτα μέλη ήταν ο Stekel, ο Max Kahane και ο Rudolf Reitler. Για να μιλήσουν όλοι, ο Freud τραβούσε ονόματα από μια κληρωτίδα, και κάθε βράδυ περιλάμβανε μια εισήγηση ή περιστατική μελέτη, συζήτηση και τελική σύνοψη από τον ίδιο.^{[1], [12]} Το 1908 η ομάδα έγινε η Ψυχαναλυτική Εταιρεία της Βιέννης, με πρόεδρο τον Freud, που το 1910 παρέδωσε τη θέση στον Adler. Στα 36 χρόνια λειτουργίας της (1902–1938) πέρασαν από την εταιρεία συνολικά 150 μέλη, οι περισσότεροι Εβραίοι.^[12] Τον Απρίλιο του 1908, στις 27, έγινε στο ξενοδοχείο Bristol του Σάλτσμπουργκ το πρώτο διεθνές συνέδριο, με πρωτοβουλία του Ernest Jones.^[1]

Ο Carl Gustav Jung αλληλογραφούσε με τον Freud από το 1906 και τον επισκέφθηκε στη Βιέννη τον Μάρτιο του 1907, με τον Ludwig Binswanger. Η πρώτη τους συνάντηση, σύμφωνα με το Smithsonian, κράτησε περισσότερες από δεκατρείς ώρες.^{[1], [13]} Τον Σεπτέμβριο του 1909 ο Freud ταξίδεψε στις ΗΠΑ, με τον Jung και τον Ferenczi, μετά από πρόσκληση του G. Stanley Hall, και έδωσε πέντε διαλέξεις στο Clark University στο Worcester της Μασαχουσέτης. Εκεί πήρε επίτιμο διδακτορικό, την πρώτη δημόσια αναγνώριση του έργου του. Ο νευρολόγος του Harvard James Jackson Putnam τάχθηκε δημόσια υπέρ της ψυχανάλυσης, κάτι που άνοιξε τον δρόμο στις ΗΠΑ.^[1]

Το 1910, στο συνέδριο της Νυρεμβέργης, ιδρύθηκε η Διεθνής Ψυχαναλυτική Ένωση (IPA) με πρώτο πρόεδρο τον Jung.^[1] Ο Adler είχε αρχίσει από το 1909 να διαφοροποιείται, παραιτήθηκε από πρόεδρος το Φεβρουάριο του 1911 και τον Ιούνιο του 1911 έφυγε με εννέα ακόμα, ιδρύοντας την Εταιρεία Ατομικής Ψυχολογίας. Το φθινόπωρο του 1912 ο Jones δημιούργησε μια κλειστή ομάδα για να προστατεύσει το κίνημα, τη «Μυστική Επιτροπή»: ο Freud, ο Jones, ο Karl Abraham, ο Ferenczi, ο Otto Rank και ο Hanns Sachs, ενώ ο Max Eitingon προστέθηκε το 1919.^[1]

Με τον Jung η ρήξη ήταν πιο οδυνηρή. Το βιβλίο του του 1912 Μετασχηματισμοί και σύμβολα της libido απομακρύνθηκε από τον Freud, και ο Jung ονόμασε το δικό του σύστημα «αναλυτική ψυχολογία». Παραιτήθηκε από πρόεδρος της IPA τον Απρίλιο του 1914 και το παράρτημα της Ζυρίχης αποχώρησε τον Ιούλιο του 1914. Η σύγκρουση συνδέεται και με την αλληλογραφία γύρω από την Sabina Spielrein.^[1] Ο Freud έδωσε τη δική του εκδοχή το 1914 στο δοκίμιο «Η ιστορία του ψυχαναλυτικού κινήματος». Κατά το Smithsonian, ο Jung φέρεται να διέδωσε φήμη για ερωτική σχέση του Freud με την κουνιάδα του, θέμα που θα δούμε παρακάτω.^[13]

Το 1924 ο Rank δημοσίευσε το Το τραύμα της γέννησης, που διαβάστηκε ως εγκατάλειψη του οιδιπόδειου συμπλέγματος, και το 1926 παραιτήθηκε και έφυγε στο Παρίσι και αργότερα στις ΗΠΑ. Στη θέση του στην Επιτροπή μπήκε η Anna Freud. Το 1926 ο Freud δημοσίευσε και το Το ζήτημα της ανάλυσης από μη γιατρούς, υπερασπιζόμενος τους αναλυτές χωρίς ιατρικό πτυχίο, κάτι που οι αμερικανικές εταιρείες αντιμετώπισαν με αντίδραση.^[1]

Ο καναπές, οι ασθενείς και οι περιπτώσεις

Ο διάσημος καναπές είναι παλιότερος από την ψυχανάλυση. Όταν άνοιξε ιατρείο το 1886, ο Freud χρησιμοποιούσε ύπνωση και είδε ότι οι ασθενείς χαλάρωναν πιο εύκολα ξαπλωμένοι. Ο καναπές καλύφθηκε με ένα περσικό χαλί, δώρο μιας ευγνώμονος ασθενούς, της Madame Benvenisti. Ο Freud έπαιρνε σημειώσεις από μια καρέκλα έξω από το οπτικό πεδίο του ασθενούς.^[8] Μετά το 1920, σύμφωνα με τη βιογράφο Élisabeth Roudinesco, οι υψηλές αμοιβές από Αμερικανούς ασθενείς, πολλοί από τους οποίους γίνονταν αναλυτές, στήριζαν οικονομικά την οικογένεια, τα παιδιά του, τους μαθητές του και τις εκδόσεις των έργων του.^[14]

Οι περιπτώσεις που περιέγραψε έμειναν γνωστές με ψευδώνυμα: η «Dora» (Ida Bauer), ο «μικρός Hans» (Herbert Graf), ο «Άνθρωπος των αρουραίων» (Ernst Lanzer) και ο «Άνθρωπος των λύκων» (Sergei Pankejeff). Στο Freud Museum του Λονδίνου υπάρχουν πίνακες του Pankejeff με τον παιδικό εφιάλτη που διηγήθηκε στον Freud. Στους ασθενείς και τους ανθρώπους με τους οποίους ήρθε σε επαφή ανήκουν και η Marie Bonaparte, η ποιήτρια H.D. και ο Gustav Mahler, που είχε με τον Freud μία μόνο συνεδρία.^{[1], [3]}

Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι ο Freud ερμήνευε τις αντιρρήσεις των ασθενών ως «αντίσταση», πράγμα που έκανε τη θεωρία δύσκολο να διαψευστεί. Αυτό το επιχείρημα εξετάζεται στην ενότητα για την κριτική.^[15]

Προσωπική ζωή: πούρα, αρχαία, σκύλοι και η Ακρόπολη

Ο Freud άρχισε να καπνίζει στα είκοσι τέσσερα και κατέληξε στα πούρα. Πίστευε ότι το κάπνισμα βελτίωνε τη δουλειά του και ότι μπορούσε να το ελέγξει. Ο Fliess τον είχε προειδοποιήσει. Σε περιόδους κάπνιζε πάνω από είκοσι πούρα την ημέρα και δεν το έκοψε ποτέ, ούτε μετά την εγχείρηση του 1923.^{[1], [8], [16]}

Συγκέντρωνε αρχαιότητες. Στο γραφείο του στο Λονδίνο, όπως το διατηρεί το μουσείο, υπάρχουν σχεδόν 2.000 αρχαία αντικείμενα και βιβλιοθήκη με πάνω από 1.600 βιβλία, ανάμεσά τους έργα του Goethe, του Shakespeare και του Heine.^{[3], [17]} Στη Βιέννη είχε πολύ περισσότερα βιβλία: πριν φύγει, όσο περίμενε την έγκριση να φύγει, ξεφορτώθηκε περίπου το ένα τρίτο από περίπου 4.500 τόμους.^[9] Η αρχαιολογία ήταν και μεταφορά για τη δουλειά του: στο δοκίμιο «Η αιτιολογία της υστερίας» έγραψε ότι ο ψυχαναλυτής μπορεί να ανασκάψει το παρελθόν ενός ανθρώπου όπως οι αρχαιολόγοι φέρνουν στο φως θαμμένα ερείπια.^[18]

Οι σκύλοι

Ο Freud αγαπούσε τα σκυλιά, κάτι που η Martha δεν μοιραζόταν. Η Anna είχε φέρει στο σπίτι ένα γερμανικό ποιμενικό, τον Wolf. Το 1928 η Dorothy Burlingham του χάρισε ένα chow chow, τον Lün-Yu, που σκοτώθηκε από τρένο δεκαπέντε μήνες αργότερα. Ο Freud θρήνησε βαθιά, και περίπου επτά μήνες μετά πήρε την αδελφή του, την Jofi (εβραϊκά: «ομορφιά»), που έζησε ως τις 11 Ιανουαρίου 1937. Οι ασθενείς ήταν, κατά τις αφηγήσεις, πιο ανοιχτοί μπροστά της. Χασμουριόταν και πήγαινε προς την πόρτα στα πενήντα λεπτά της συνεδρίας, σαν να έδινε το σήμα της λήξης. Επειδή ο πόνος στη σιαγόνα δυσκόλευε τον Freud να φάει, εκείνη έτρωγε συχνά το φαγητό του και τον παρηγορούσε στις επεμβάσεις.^[19]

Η Jofi πέθανε από καρδιακή προσβολή τρεις ημέρες μετά από μια εγχείρηση για κύστεις των ωοθηκών. Ο Freud έγραψε στον Arnold Zweig ότι δεν ξεπερνά εύκολα κανείς εφτά χρόνια οικειότητας, και η τέφρα της σκορπίστηκε στον κήπο του. Το 1937 πήρε δεύτερη Jofi. Η Wikipedia γράφει ότι η Jofi II ξαναβρέθηκε με τον Freud μετά από έξι μήνες καραντίνας στην Αγγλία, ενώ το Freud Museum του Λονδίνου αναφέρει ότι η οικογένεια έφερε από τη Βιέννη ένα chow με το όνομα Lun. Η Anna κράτησε ως το τέλος της ζωής της chow chow, που τα έλεγε όλα Jofi.^{[19], [20]}

Η Minna και οι φήμες

Η Minna Bernays, αδελφή της Martha, έγινε από το 1896 μόνιμο μέλος του νοικοκυριού, μετά τον θάνατο του αρραβωνιαστικού της. Για τη σχέση της με τον Freud υπάρχουν φήμες που δεν έχουν αποδειχτεί. Ο John Billinsky δημοσίευσε το 1969 μια συζήτηση του 1957, όπου ο Jung έλεγε ότι η Minna του είχε μιλήσει για ερωτική σχέση με τον Freud. Ο Peter J. Swales υποστηρίζει ότι ο Freud την έφερε σε εγκυμοσύνη και κανόνισε άμβλωση, και ο Franz Maciejewski επικαλείται μια καταχώριση στο βιβλίο επισκεπτών ενός ελβετικού ξενοδοχείου, με ημερομηνία 13 Αυγούστου 1898 και υπογραφή «Dr. Sigm. Freud & wife». Ο Frederick Crews δέχεται ότι η σχέση ήταν σεξουαλική, αλλά απορρίπτει την καταχώριση: τα ελβετικά ξενοδοχεία, λέει, δεν θα δέχονταν φανερά ανύπαντρο ζευγάρι. Όλα αυτά είναι υποθέσεις, όχι αποδεδειγμένα γεγονότα.^[1]

Η Ακρόπολη, 1904

Ο Freud πήγε στην Αθήνα μόνο μία φορά, το 1904, σε ηλικία 48 ετών. Ταξίδευε με τον μικρότερο αδελφό του, τον Alexander, και η παραμονή τους στην Αθήνα ήταν μεγαλύτερη από το προγραμματισμένο, επειδή το ταξίδι στην Κέρκυρα δεν βγήκε όπως είχαν σχεδιάσει. Στις 4 Σεπτεμβρίου 1904 ανέβηκε στην Ακρόπολη, ενώ ο Νικόλαος Μπαλάνος έκανε εργασίες αναστήλωσης. Σε επιστολή προς τη γυναίκα του έγραψε ότι ο χώρος «ξεπερνά όλα όσα έχουμε δει και μπορούμε να φανταστούμε».^{[18], [21]}

Η εμπειρία όμως τον ταλαιπώρησε για δεκαετίες. Κοιτάζοντας από την κορυφή, ένιωσε έκπληξη και δυσπιστία. Το 1936, στα ογδόντα του, έγραψε μια ανοιχτή επιστολή στον Γάλλο συγγραφέα Romain Rolland, με τίτλο «Μια διαταραχή της μνήμης στην Ακρόπολη», για τον τόμο προς τιμήν των εβδομήντα χρόνων του Rolland. Την περιέγραψε ως παροδική παραίσθηση ή ίσως όνειρο, και έγραψε ότι, παρότι οι αισθήσεις του έδειχναν πως στέκεται στην Ακρόπολη, «δεν το πιστεύω». Την ερμήνευσε μέσω της οιδιπόδειας σχέσης με τον πατέρα του, έναν επιχειρηματία χωρίς γυμνασιακή μόρφωση: ο γιος ένιωσε ενοχή που ξεπέρασε τον πατέρα του, και η ενοχή αυτή του χάλασε τη χαρά.^{[18], [21]}

Η σχέση του με την αρχαία Ελλάδα ήταν περισσότερο πνευματική. Στο γραφείο του υπήρχαν ευρήματα από την Αίγυπτο και την Ελλάδα και μια προτομή του Σοφοκλή. Χρησιμοποίησε τους μύθους του Νάρκισσου και του Οιδίποδα για να εξηγήσει την ψυχική ζωή.^[18] Η Ακρόπολη ξαναμπήκε στον κόσμο του Freud και πάλι το 2023, με την έκθεση «Tracing Freud on the Acropolis» στο Freud Museum του Λονδίνου (26 Ιουλίου 2023 έως 7 Ιανουαρίου 2024), με επιμελήτρια τη Marina Maniadaki.^[18]

Οι απώλειες: Sophie και Heinele

Η πιο σκληρή περίοδος της προσωπικής ζωής του Freud ήταν τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1920. Η κόρη του Sophie, που είχε παντρευτεί στις 14 Ιανουαρίου 1913 τον φωτογράφο Max Halberstadt, ζούσε στο Αμβούργο. Ο Freud δεν είχε εμποδίσει τον γάμο, αλλά δεν τον ενθουσίαζε, επειδή ο γαμπρός δεν ήταν ούτε πλούσιος ούτε φιλόδοξος.^[23] Τον Ιανουάριο του 1920 η Sophie μπήκε στο νοσοκομείο με ισπανική γρίπη. Οι γονείς της προσπάθησαν να κλείσουν θέση σε τρένο για το Αμβούργο, αλλά ήταν αδύνατο. Μέσα σε πέντε ημέρες, εκείνη και το έμβρυο που κυοφορούσε πέθαναν από λοίμωξη που προκλήθηκε από την ασθένεια.^[23] Με τα σύνορα κλειστά και τα ταξίδια περιορισμένα, ο Freud και η Martha είχαν μόνο τα γράμματα για να μάθουν νέα.^[24]

Ένα ακόμα χτύπημα ήρθε τον Ιούνιο του 1923. Ο γιος της Sophie, ο Heinele (Heinz), που είχε γεννηθεί στα τέλη του 1918, πέθανε από φυματίωση. Ο Freud ήταν συντετριμμένος.^{[23], [24]} Σε γράμμα του στον Ernest Jones το 1928 έγραψε ότι ήταν «κουρασμένος από τη ζωή οριστικά».^[23] Ο ίδιος, νωρίτερα, είχε γράψει στη Sophie, όταν εκείνη του ανακοίνωσε μια ανεπιθύμητη τρίτη εγκυμοσύνη, ότι δεν θα θυμώσει και δεν θα απογοητευτεί: «Δέξου αυτό το μωρό, μην απογοητεύεσαι».^[23]

Την ίδια χρονιά, το 1923, εμφανίστηκε και ο καρκίνος του στόματος, για τον οποίο μιλάμε στην επόμενη ενότητα.

Ο καρκίνος, 1923–1939

Ο Freud δεν έκοψε ποτέ το κάπνισμα, και ο καρκίνος της στοματικής κοιλότητας που εμφανίστηκε το 1923 τον συνόδευσε ως το τέλος. Η Wikipedia αναφέρει ότι είχε προσέξει μια βλάβη στον ουρανίσκο ήδη το 1917, ενώ το άρθρο του Hektoen International τοποθετεί την παρατήρηση τον Φεβρουάριο του 1923, με καθυστέρηση ως τον Απρίλιο, πριν ζητήσει βοήθεια. Ο Felix Deutsch υποψιαζόταν καρκίνο αλλά τον ονόμασε «λευκοπλακία».^{[1], [2]}

Στις 20 Απριλίου 1923 ο Marcus Hajek έκανε την εκτομή στο εξωτερικό του ιατρείο. Η επέμβαση προκάλεσε σοβαρή αιμορραγία και, σύμφωνα με το ίδιο άρθρο, δεν επιβεβαιώθηκε ότι τα όρια της εκτομής ήταν καθαρά. Ο Jakob Erdheim διέγνωσε ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα. Ο Hajek πρότεινε ακτινοθεραπεία με κάψουλες ράδιου, που έγινε από τον Guido Holzknecht και, κατά τον Max Schur, προκάλεσε βλάβη στους ιστούς και πολύ πόνο.^[2] Ο Freud ενημερώθηκε για την υποτροπή μόλις τον Σεπτέμβριο του 1923, όταν ο Deutsch είχε ήδη βρει υποτροπή. Ο χειρουργός Hans Pichler τον εξέτασε πρώτη φορά στις 26 Σεπτεμβρίου 1923 και έκανε επεμβάσεις στις 4 και 11 Οκτωβρίου: πρώτα απολίνωση της έξω καρωτίδας και αφαίρεση λεμφαδένων του τραχήλου, μετά αφαίρεση μέρους της δεξιάς άνω και κάτω γνάθου με μόσχευμα δέρματος. Τρίτη επέμβαση ακολούθησε στις 12 Νοεμβρίου.^[2] Στις 17 Νοεμβρίου 1923 έκανε και την επέμβαση Steinach (απολίνωση σπερματικών πόρων), με την ελπίδα ότι θα καθυστερήσει την υποτροπή.^{[1], [2]}

Η δεξιά πλευρά του στόματός του άλλαξε μόνιμα. Η φωνή του μεταβλήθηκε, η μάσηση έγινε δύσκολη και η ακοή στο δεξί αυτί έπεσε. Η προσθετική συσκευή που αντικαθιστούσε το κομμένο τμήμα της γνάθου χρειαζόταν συνεχείς ρυθμίσεις και προκαλούσε μόνιμη δυσφορία. Ο Freud την αποκαλούσε «το τέρας».^[2] Το 1929 πήγε στο Βερολίνο και έμεινε αρκετές εβδομάδες για να τη ρυθμίσει ο Hermann Schroeder. Τον Σεπτέμβριο του 1931 ο Varaztad Kazanjian δοκίμασε νέα συσκευή στη Βιέννη, με αμοιβή που η μία πηγή δίνει 6.000 δολάρια και η άλλη 5.000, και το αποτέλεσμα, κατά το Hektoen International, δεν ήταν καλύτερο από του Pichler.^{[2], [16]} Η κόρη του Anna ανέλαβε τη νοσηλεία του και τον εκπροσωπούσε στα συνέδρια όπου δεν μπορούσε πια να πηγαίνει.^[25]

Πόσες ήταν οι επεμβάσεις; Το Hektoen International και το History.com μιλούν για περίπου τριάντα τρεις, ενώ η γαλλική ιατρική μελέτη καταμετρά περίπου είκοσι πέντε επεμβάσεις του Pichler στο διάστημα 1923–1938. Οι αριθμοί δεν συμφωνούν, και δεν είναι ξεκάθαρο τι μετράει ο καθένας ως «επέμβαση».^{[2], [8], [16]} Για τη φύση του όγκου, η γαλλική μελέτη κάνει μια εκ των υστέρων εκτίμηση: μιλά για μυρμηκιώδες καρκίνωμα (verrucous carcinoma), μια σπάνια μορφή που συνδέεται έντονα με τον καπνό.^[16] Ο ίδιος ο Freud το έλεγε «ο παλιός μου καρκίνος».^[2]

Τιμές, Νόμπελ και ο Einstein

Το 1930 ο Freud πήρε το Βραβείο Goethe, για τη συμβολή του στην ψυχολογία και στη γερμανική λογοτεχνική κουλτούρα, και το 1936 έγινε ξένο μέλος της Royal Society.^[1] Το 1936 ο Thomas Mann εκφώνησε τον λόγο «Ο Freud και το μέλλον» για τα ογδοντάχρονά του.^[1] Δύο προτάσεις που απέρριψε δείχνουν πόσο δημοφιλής είχε γίνει: το 1924 αρνήθηκε 25.000 δολάρια από τον εκδότη των Chicago Tribune για να αναλύσει τους Leopold και Loeb πριν από τη δίκη τους, και το 1925 αρνήθηκε 100.000 δολάρια από τον παραγωγό Samuel Goldwyn για να συμβουλεύσει σε μια ταινία για τις διάσημες ερωτικές ιστορίες. Η εφημερίδα New York Times έγραψε τότε τον τίτλο «Ο Freud απορρίπτει τον Goldwyn».^{[1], [8]}

Το Νόμπελ ποτέ δεν το πήρε. Σύμφωνα με το αρχείο υποψηφιοτήτων του Ιδρύματος Νόμπελ, προτάθηκε το 1915 από τον William A. White, που έγραψε ότι «το έργο του έχει ανοίξει μια νέα εποχή στην ψυχιατρική», και το 1927 από τον Georg Honigmann, για «έργο στην ψυχανάλυση».^{[26], [27]} Το History Collection μετρά συνολικά δεκατρείς προτάσεις, δώδεκα για Φυσιολογία ή Ιατρική και μία για Λογοτεχνία, την οποία έκανε ο Romain Rolland. Κατά την ίδια πηγή, ο Einstein αρνήθηκε να στηρίξει την υποψηφιότητα στην Ιατρική, ένας ερευνητής της επιτροπής είπε ότι το έργο του δεν έχει τις προϋποθέσεις της πραγματικής επιστήμης, και ένα μέλος της επιτροπής έγραψε το 1929 ότι η ψυχαναλυτική θεωρία «στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε μια υπόθεση».^[28]

Why War?

Ο Einstein και ο Freud αντάλλαξαν επιστολές το 1932. Ο Einstein έγραψε το γράμμα του στις 30 Ιουλίου 1932 στο Caputh, κοντά στο Πότσνταμ, στο πλαίσιο σειράς ανοιχτών επιστολών υπό την αιγίδα του Διεθνούς Ινστιτούτου Πνευματικής Συνεργασίας. Ρωτούσε αν υπάρχει τρόπος να απαλλαγεί η ανθρωπότητα από την απειλή του πολέμου.^[29] Η απάντηση του Freud, που συνέδεε την ανθρώπινη επιθετικότητα με το ένστικτο του θανάτου, δημοσιεύτηκε με τον Einstein το 1933 με τίτλο Why War? (Γιατί πόλεμος;).^{[1], [29]} Για τον Albert Einstein μπορείτε να διαβάσετε και τη σελίδα μας για τον θάνατο του Albert Einstein το 1955.

Τον Freud και τον Dostoevsky τους συνέδεσε ένα δοκίμιο του 1928, το «Ο Dostoevsky και ο πατροκτόνος», που γράφτηκε ως εισαγωγή σε συλλογική έκδοση για τους Αδελφούς Καραμάζοφ. Εκεί ο Freud συσχετίζει το θέμα της πατροκτονίας στον Οιδίποδα Τύραννο, στον Άμλετ και στους Καραμάζοφ με την επιληψία του συγγραφέα, και διαβάζει τον τζόγο του ως μάχη με τη μοίρα που κρύβει μια πατρική φιγούρα. Ο Ernest Jones το χαρακτήρισε «την τελευταία συμβολή του Freud στην ψυχολογία της λογοτεχνίας και την πιο λαμπρή», ενώ ο ίδιος ο Freud το απέρριψε ως «αυτό το ασήμαντο δοκίμιο». Για τον Dostoevsky έχουμε δική μας βιογραφία.^[30]

Οι ναζί και η φυγή από τη Βιέννη

Τον Ιανουάριο του 1933 οι ναζί ανέλαβαν την εξουσία, και τα βιβλία του Freud ήταν ανάμεσα σε όσα κάηκαν. Στον Ernest Jones είπε: «Τι πρόοδο κάνουμε. Στον Μεσαίωνα θα με έκαιγαν. Τώρα αρκούνται να καίνε τα βιβλία μου».^[1] Υποτίμησε τον κίνδυνο και ήθελε να μείνει στη Βιέννη ακόμα και μετά την προσάρτηση (Άνσλους) της 12–13 Μαρτίου 1938. Στη συνέντευξή της στο Βήμα, η Roudinesco λέει ότι ο Freud κατηγορήθηκε πως δεν αναγνώρισε εγκαίρως την άνοδο του ναζισμού και πως υπερτίμησε την αυστριακή αντίσταση.^{[1], [14], [31]}

Η διαδικασία ήταν γρήγορη. Στις 15 Μαρτίου 1938 ένα απόσπασμα των SA έψαξε το Berggasse 19. Την ίδια ημέρα ο Jones πέταξε στη Βιέννη. Στις 17 Μαρτίου έφτασε από το Παρίσι η Marie Bonaparte, για οργανωτική, διπλωματική και οικονομική βοήθεια. Στις 22 Μαρτίου η Γκεστάπο έκανε έφοδο στα δωμάτια του Freud και πήρε την Anna στα κεντρικά της, στο πρώην ξενοδοχείο Metropol στην πλατεία Morzinplatz. Την άφησαν να γυρίσει το ίδιο βράδυ, ύστερα από ώρες ανάκρισης.^{[1], [9]} Αυτή η ανάκριση έπεισε τον Freud να φύγει. Πριν από αυτήν, η Anna και ο αδελφός της Martin είχαν προμηθευτεί Veronal για την περίπτωση που θα βασανίζονταν.^[25]

Η διπλωματική πίεση έγινε στο υψηλότερο επίπεδο. Ο William C. Bullitt, πρέσβης των ΗΠΑ στη Γαλλία και πρώην ασθενής του Freud, έστειλε στη Βιέννη τον γενικό πρόξενο John Wiley. Ο Jones εξασφάλισε, μέσω του Βρετανού υπουργού Εσωτερικών Samuel Hoare, άδειες εισόδου για δεκαεπτά άτομα, ενώ υπέρ του Freud κινητοποιήθηκε και η Royal Society. Η Bonaparte πλήρωσε τα χρήματα της εξόδου.^{[1], [9], [22]} Η έξοδος απαιτούσε επίσης τον φόρο φυγής του Ράιχ (Reichsfluchtsteuer), που είχε θεσπιστεί το 1931 για να σταματήσει τη φυγή κεφαλαίων και που οι ναζί χρησιμοποιούσαν ως μέσο απαλλοτρίωσης.^[9] Το συμβόλαιο ενοικίασης του Berggasse 19 (διαμερίσματα 5 και 6) λύθηκε στις 7 Μαΐου 1938 από τον γιο του Martin.^[9] Όσο περίμεναν τη βίζα, ο Freud και η Anna μετέφρασαν το βιβλίο της Bonaparte για το σκυλί της Topsy και ο Freud οργάνωσε τις συλλογές του και ξεφορτώθηκε περίπου το ένα τρίτο των σχεδόν 4.500 τόμων της βιβλιοθήκης του.^[9]

Ο Anton Sauerwald

Ο άνθρωπος που ανέλαβε να διαχειριστεί τα περιουσιακά του Freud ήταν ο Anton Sauerwald, 35 ετών χημικός και «πεπεισμένος ναζί» κατά τον David Cohen. Σε έρευνα στο σπίτι βρήκε τραπεζικά βιβλιάρια που έδειχναν χρήματα στο εξωτερικό, κάτι που οι ναζί θεωρούσαν «εβραϊκό έγκλημα», αλλά δεν το κατήγγειλε στους ανωτέρους του. Διάβασε όλα τα βιβλία του Freud, και ο Cohen υποθέτει ότι αυτό μπορεί να τον επηρέασε, αν και ο ίδιος ο Sauerwald δεν το είπε ποτέ. Οργάνωσε τις βίζες εξόδου, βοήθησε να πουληθεί μέρος της βιβλιοθήκης και μερικά πήλινα αγαλματίδια για να βρεθούν χρήματα και φρόντισε να πληρώσει η Γκεστάπο τη μεταφορά των αντικειμένων στο Λονδίνο. Κατά τον Cohen, δεν δέχτηκε δωροδοκίες και επισκέφθηκε την οικογένεια στο Λονδίνο.^[32] Η Wikipedia επιβεβαιώνει σε γενικές γραμμές ότι έκρυψε πληροφορίες για τον ξένο τραπεζικό λογαριασμό και φύλαξε τη βιβλιοθήκη της IPA στην Αυστριακή Εθνική Βιβλιοθήκη.^[1] Μετά τον πόλεμο, ο ανιψιός του Freud, Harry, τον έκανε να συλληφθεί με την κατηγορία ότι λεηλάτησε τον Freud, και έμεινε δύο χρόνια φυλακή. Ένα ανυπόγραφο γράμμα της Anna Freud, που βρήκε ο Cohen στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, έλεγε ότι είχε βοηθήσει την οικογένεια και οδήγησε στην αποφυλάκισή του.^[32]

Στις 4 Ιουνίου 1938 ο Freud, η Martha και η Anna έφυγαν από τη Βιέννη με το Orient Express. Έφτασαν στο Παρίσι στις 5 Ιουνίου και στον σταθμό Victoria του Λονδίνου στις 6 Ιουνίου. Το Hektoen International δίνει 7 Ιουνίου για την άφιξη.^{[1], [2], [34]}

Οι αδελφές που έμειναν πίσω

Τέσσερις αδελφές του Freud, ηλικιωμένες γυναίκες, έμειναν στη Βιέννη. Το History.com γράφει ότι η Bonaparte προσπάθησε χωρίς επιτυχία να εξασφαλίσει έξοδο και για αυτές.^[8] Το Μουσείο Freud της Βιέννης αναφέρει ότι η οικογένεια είχε φροντίσει να υπάρχουν χρήματα για την οικονομική τους ασφάλεια, αλλά εκείνα εξαντλήθηκαν γρήγορα από τους νέους φόρους που επέβαλαν οι ναζί. Το καλοκαίρι του 1942 οι αδελφές μεταφέρθηκαν στο Theresienstadt.^[35] Η Rosa Graf (γεννημένη 21 Μαρτίου 1860), η Marie (22 Μαρτίου 1861) και η Pauline Winternitz (3 Μαΐου 1864) μεταφέρθηκαν, με τη μεταγωγή BQ στις 23 Σεπτεμβρίου 1942, στην Treblinka, όπου δολοφονήθηκαν στους θαλάμους αερίων. Η Adolfine (γεννημένη 23 Ιουλίου 1862) πέθανε στο Theresienstadt από εσωτερική αιμορραγία στις 5 Φεβρουαρίου 1943.^[36] Το μουσείο της Βιέννης δίνει διαφορετικές ημερομηνίες (23 και 29 Σεπτεμβρίου για την Treblinka και 29 Σεπτεμβρίου για τον θάνατο της Adolfine), και σημειώνει ότι οι συγγενείς έμαθαν για την τύχη τους από γράμμα του Ερυθρού Σταυρού το 1946.^[35] Ο ίδιος ο Freud είχε πεθάνει τρία χρόνια πριν.

Το Λονδίνο, 1938–1939

Η οικογένεια έμεινε αρχικά στην οδό Elsworthy Road, στο Primrose Hill. Στις 23 Ιουνίου 1938 τον επισκέφθηκαν αντιπρόσωποι της Royal Society. Σε ταχυδρομική κάρτα προς την Ruth Mack Brunswick ο Freud έγραψε απλώς: «Έφτασα χαρούμενος, αγάπη, Freud».^{[34], [37]} Στις 19 Ιουλίου 1938 τον επισκέφθηκε ο Salvador Dalí, που τον είχε φέρει ο Stefan Zweig. Ο Dalí ήρθε με τον προστάτη και φίλο του Edward James και έφερε τον πίνακά του Μεταμόρφωση του Νάρκισσου (1937). Σκιτσάρισε τον Freud σε όλη τη διάρκεια της επίσκεψης. Την επομένη ο Freud έγραψε στον Zweig ότι θεωρούσε τους σουρεαλιστές «εντελώς εκκεντρικούς», αλλά ο νεαρός Ισπανός, «με τα ειλικρινή φανατικά του μάτια και την αναμφισβήτητη τεχνική του δεξιοτεχνία», τον έκανε να ξανασκεφτεί.^[38] Από τους επισκέπτες του ήταν ακόμα η Virginia και ο Leonard Woolf.^[34]

Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1938 ο Pichler έκανε στο London Clinic τη μεγάλη εγχείρηση για την υποτροπή, και ο Freud έμεινε αδύναμος. Η αφήγηση για τον τρόπο που έφτασε ο Pichler στο Λονδίνο διαφέρει: το μουσείο της Βιέννης λέει ότι ήρθε αεροπορικώς, ενώ ο Cohen γράφει ότι τον πήγε με αυτοκίνητο ο Sauerwald.^{[2], [32], [34]} Μετά την έξοδο από την κλινική, ο Freud μετακόμισε στο Maresfield Gardens 20, που είχε ετοιμάσει ο Ernst με ανελκυστήρα και με τα δωμάτια διαμορφωμένα όπως στη Βιέννη. Η οικογένεια το έλεγε «το Berggasse του Λονδίνου», και ο Freud έγραψε ότι ήταν «η τελευταία μας διεύθυνση σε αυτόν τον πλανήτη».^{[1], [3], [34]} Έφεραν όλα τα έπιπλα και τα αντικείμενά τους, με τον καναπέ και τις αρχαιότητες.^{[3], [37]}

Συνέχισε να δουλεύει. Είχε τέσσερις τακτικούς αναλυόμενους και τη Dorothy Burlingham, που έκανε διδακτική ανάλυση. Τελείωσε εκεί το βιβλίο Ο άνθρωπος Μωυσής και η μονοθεϊστική θρησκεία, ενώ το τελευταίο έργο του, Περίγραμμα της ψυχανάλυσης, έμεινε ημιτελές και εκδόθηκε μετά τον θάνατό του.^{[1], [34]} Το Ο άνθρωπος Μωυσής υποστηρίζει ότι ο Μωυσής γεννήθηκε σε αιγυπτιακή οικογένεια και ήταν οπαδός του Ακενατόν, του πρώτου γνωστού μονοθεϊστή· ότι οι ακόλουθοί του τον σκότωσαν· και ότι η ενοχή αυτή απωθήθηκε και μεταβιβάστηκε στις γενιές.^[39] Η αγγλική μετάφραση βγήκε το 1939. Το βιβλίο κριτικάρηκε σφοδρά από Εβραίους και Χριστιανούς αναγνώστες, και ο ίδιος ο Freud μετάνιωνε που το δημοσίευσε στην πιο τρομερή ώρα του εβραϊσμού.^{[39], [40]} Κριτικοί και ειδικοί, μεταξύ τους ο William Foxwell Albright, ο Rowan Williams και ο Aren Maeir, το έκριναν αυστηρά, ως βιβλίο χωρίς σοβαρή ιστορική μέθοδο ή υπεραπλουστευτικό.^[39]

Η Anna έγραφε στον Clinton McCord ότι «η Αγγλία είναι πράγματι μια πολιτισμένη χώρα και της είμαι φυσικά ευγνώμων που είμαστε εδώ».^[20] Ο Zweig, που είχε εγκατασταθεί στο Λονδίνο το 1934, τον επισκέφθηκε και ο ίδιος. Το τελευταίο γράμμα του προς τον Freud έχει ημερομηνία 14 Σεπτεμβρίου 1939.^[40]

Ο θάνατος, 21–23 Σεπτεμβρίου 1939

Στο ημερολόγιό του, την 1η Αυγούστου 1939, ο Freud σημείωσε «Κλείσιμο ιατρείου», μετά από κρίση καρδιακού άσθματος. Η όρεξη χάθηκε και ο πόνος έγινε πιο έντονος.^[41] Από τον Φεβρουάριο ο όγκος ήταν πια ανεγχείρητος. Ο Max Schur, που ήταν προσωπικός του γιατρός από το 1929, έλειπε στη Νέα Υόρκη από τις 21 Απριλίου ως τις 9 Ιουλίου και, όταν γύρισε, βρήκε την κατάσταση πολύ χειρότερη. Το δεξί μάγουλο είχε νεκρωθεί και άνοιγε προς το στόμα, και ο Freud δεχόταν για τον πόνο μόνο ασπιρίνη και τοπικές εφαρμογές Orthoform.^{[2], [42]}

Στην πρώτη τους συνάντηση ο Freud είχε ζητήσει από τον Schur να υποσχεθεί ότι δεν θα τον αφήσει να «βασανιστεί άσκοπα».^[42] Στα μέσα Σεπτεμβρίου 1939 διάβαζε το Το μαγικό δέρμα του Balzac, που τον έβαλε σε σκέψεις για την εξασθένησή του. Στις 21 Σεπτεμβρίου ξαναθύμισε στον Schur τη συμφωνία τους και είπε: «Τώρα δεν είναι παρά βασανιστήριο και δεν έχει νόημα».^{[1], [2]} Η Anna ήθελε να αναβάλει το τέλος, και ο Schur την έπεισε ότι δεν έχει νόημα να παρατείνουν την ταλαιπωρία.^[1] Σύμφωνα με τη Wikipedia ο Schur έδωσε μορφίνη στις 21 και 22 Σεπτεμβρίου, ενώ το Hektoen International τοποθετεί τις δόσεις το πρωί της 22ας και δώδεκα ώρες αργότερα. Ο Freud έπεσε σε κώμα και πέθανε γύρω στις τρεις τα ξημερώματα της 23ης Σεπτεμβρίου 1939 στο γραφείο του, όπου είχε στηθεί το κρεβάτι του. Το Hektoen International σημειώνει ότι ήταν η πρώτη ημέρα του Yom Kippur.^{[1], [2], [37], [41]}

Οι πηγές διαφωνούν στις λεπτομέρειες. Σύμφωνα με μια αναθεωρημένη εκδοχή, που στηρίζεται σε αφηγήσεις της Paula Fichtl και της Josephine Stross, ο Schur έλειπε όταν δόθηκε η τελική δόση από τη Stross και ο Freud πέθανε γύρω στα μεσάνυχτα.^{[1], [2]} Οι McCue και Cohen (1999) περιέγραψαν τον θάνατο ως ιατρικά υποβοηθούμενο.^[2] Μια ελληνική δημοσίευση στα Παραπολιτικά γράφει ότι ο Freud πέθανε από εγκεφαλικό ενώ δούλευε μια μελέτη για τον Χίτλερ και τον ναζισμό. Αυτό δεν επιβεβαιώνεται από καμία άλλη πηγή που εξέτασα, και όλες οι υπόλοιπες δίνουν ως αιτία τον καρκίνο.^[43]

Η τέφρα στον ελληνικό κρατήρα

Ο Freud αποτεφρώθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 1939 στο κρεματόριο του Golders Green, με οργάνωση του γιου του Ernst και με γραφείο τελετών τα Harrods του Knightsbridge. Η διαθήκη του του 1919 ζητούσε αποτέφρωση, που ήταν φθηνότερη και απλούστερη. Στην τελετή μίλησαν ο Ernest Jones, στα αγγλικά, και ο Stefan Zweig, που είπε ότι χωρίς την ισχυρή εσωτερική ώθηση του Freud ο καθένας θα σκεφτόταν και θα έκρινε πιο στενά και λιγότερο ελεύθερα.^{[40], [41], [44]}

Η τέφρα του φυλάσσεται σε αρχαίο ελληνικό κρατήρα καμπάνας του 4ου αιώνα π.Χ., πιθανότατα από την Απουλία, με διονυσιακές παραστάσεις, ανάμεσά τους ο Διόνυσος με μαινάδα. Τον είχε χαρίσει στον Freud η Marie Bonaparte για τα εβδομηκοστά πέμπτα γενέθλιά του το 1931, και εκείνος σημείωσε ότι είναι κρίμα που δεν μπορεί κανείς να τον πάρει στον τάφο του. Τον είχε στο γραφείο του στη Βιέννη ως το 1938. Δεν υπάρχει γνωστό έγγραφο που να εξηγεί πότε, πώς και από ποιον επιλέχθηκε ως τεφροδόχος.^[44] Ο Ernst σχεδίασε τη μαύρη μαρμάρινη βάση. Το κολουμβάριο Ernest George χτίστηκε το 1922–1928 με σχέδια του Alfred Yeates, σε ρομανικό ρυθμό. Η Martha πέθανε το 1951 και η τέφρα της μπήκε στον ίδιο κρατήρα.^{[8], [44]}

Η «γωνιά του Freud» (Freud Corner) φιλοξενεί και τις τέφρες άλλων μελών της οικογένειας: του Robert Hollitscher (1959), του Jean-Martin (1967), του Oliver (1969), του Ernst (1970), της Henny (1971), της Mathilde (1978), της Anna (1982) και άλλων.^[44] Την 1η Ιανουαρίου 2014 το προσωπικό βρήκε ότι διαρρήκτες είχαν μπει τη νύχτα και είχαν σπάσει τον κρατήρα, προφανώς σε προσπάθεια να τον κλέψουν. Ο κρατήρας έπαθε μεγάλη ζημιά, αποκαταστάθηκε και σήμερα φυλάσσεται σε ειδική γυάλινη προθήκη. Η επίσκεψη γίνεται με συνοδεία προσωπικού.^[44]

Κριτική και διαφωνίες

Η φήμη του Freud δεν ήταν ποτέ ενιαία, ούτε όσο ζούσε ούτε σήμερα. Το επιστημονικό καθεστώς της ψυχανάλυσης και η θεραπευτική της αποτελεσματικότητα παραμένουν αντικείμενο διαφωνίας, όπως και το αν βοηθά ή εμποδίζει τον φεμινισμό.^[1] Παρακάτω είναι τα κύρια επιχειρήματα των δύο πλευρών, όπως τα παρουσιάζουν οι πηγές.

Η υπόθεση εναντίον

Ο κριτικός της λογοτεχνίας Frederick Crews αναφέρει την κατηγορία των σκεπτικιστών ότι ο Freud παρουσίασε λανθασμένα τα θεραπευτικά του αποτελέσματα, και ο ίδιος υποστηρίζει ότι οι υποθέσεις του ήταν τόσο ασαφείς, ώστε να μην ελέγχονται. Κατά τον Cioffi, ψευδοεπιστήμη αναγνωρίζεται από τον τρόπο που αντιδρούν οι υποστηρικτές όταν η θεωρία διαψεύδεται: αμφισβητούν τις διαψεύσεις, επικαλούνται φανταστικές αποδείξεις, επιτίθενται στους επικριτές, προσθέτουν ad hoc διευκρινίσεις ή λένε ότι η θεωρία εννοούσε κάτι άλλο. Ο Crews λέει ότι ο Freud χρησιμοποίησε και τις πέντε τακτικές. Ένα ιδιαίτερο σημείο της κριτικής είναι ότι η αντίρρηση του ασθενούς μπορούσε να ερμηνευτεί ως «αντίσταση», άρα να μετατραπεί σε επιβεβαίωση.^[15]

Ο ψυχολόγος Hans Eysenck υποστήριξε ότι τα όνειρα που παραθέτει ο Freud διαψεύδουν τη θεωρία του, ενώ οι Mikkel Borch-Jacobsen και Sonu Shamdasani τον κατηγορούν ότι παρέλειπε επιλεκτικά τους προδρόμους του.^[11] Ένα μέλος της επιτροπής του Νόμπελ, όπως είδαμε, έγραψε το 1929 ότι η ψυχαναλυτική θεωρία «στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε μια υπόθεση».^[28] Στα ελληνικά πανεπιστημιακά κείμενα η κριτική αφορά τη φεμινιστική σκοπιά, τη γυναικεία σεξουαλικότητα και τη θεωρία για τα δύο φύλα, αλλά και το ότι η κλασική ψυχανάλυση αφορά κυρίως νευρωσικούς και όχι ψυχωσικούς ασθενείς.^[6] Για τον Crews, έννοιες όπως ο φθόνος του πέους, ο κολπικός οργασμός, ο έμφυτος γυναικείος μαζοχισμός και το ένστικτο του θανάτου έχουν χάσει την κοινωνική τους αποδοχή.^[15]

Η υπόθεση υπέρ

Οι υπερασπιστές, όπως τους συνοψίζει ο Crews στο κείμενό του για τον John Horgan, λένε ότι νευροεπιστήμονες και ευγνώμονες ασθενείς εξακολουθούν να στηρίζουν τον Freud, ότι δεν έχει προκύψει ισχυρότερο παράδειγμα για τη σχέση νου και σώματος που να τον αντικαταστήσει, ότι το ψυχικό του μοντέλο είναι ιδιαίτερα σύνθετο, και ότι η ψυχανάλυση έχει ελαττώματα όπως και ο συμπεριφορισμός ή η ψυχοφαρμακολογία, άρα δεν είναι δίκαιο να στοχοποιείται μόνη. Ο Crews απαντά ότι αυτά τα επιχειρήματα είναι κυκλικά ή ότι η πολυπλοκότητα δεν έχει αξία όταν προέρχεται από μια μέθοδο που επαναλαμβάνεται.^[15] Η Élisabeth Roudinesco, ιστορικός της ψυχανάλυσης, λέει ότι οι επικριτές παρουσιάζουν τον Freud ως απατεώνα, βιαστή και υποστηρικτή του αιμομικτικού έρωτα, αλλά ότι τα αρχεία, όπως τα διαβάζει η ίδια, δεν δείχνουν σκάνδαλα. Το αρχείο του Freud στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου έχει γίνει προσβάσιμο στους ερευνητές τα τελευταία χρόνια.^[14]

Ο Freud και ο Nietzsche

Ο Freud έλεγε επανειλημμένα ότι δεν είχε διαβάσει ποτέ τον Nietzsche. Σύμφωνα με κείμενο στο Substack του Gary Borjesson, που παραπέμπει σε άρθρο των Chapman και Chapman, η δήλωση αυτή διαψεύδεται από δικές του αναφορές, παραθέσεις και παραφράσεις και από τη δημοσιευμένη αλληλογραφία του. Για τον Nietzsche έχουμε δική μας βιογραφία.^[45]

Πηγές του πίνακα: Wikipedia, Hektoen International, SparkNotes, Μουσείο Freud της Βιέννης, Holocaust Historical Society, Cohen, γαλλική ιατρική μελέτη, History.com.^{[1], [2], [8], [12], [16], [19], [20], [32], [34], [35], [36], [43], [46]}

Σπίτια και μουσεία

Τρεις τόποι κρατούν ζωντανή τη μνήμη του Freud. Το πρώτο είναι το σπίτι γέννησής του στο Příbor. Το δεύτερο είναι το Berggasse 19 στη Βιέννη, όπου το μουσείο λειτουργεί από το 1971, υπό τη Sigmund Freud Society, με την Anna Freud παρούσα στα εγκαίνια. Το 2003 το μουσείο ανέλαβε το Sigmund Freud Foundation, που πήρε ολόκληρο το κτίριο ως δωρεά, και διαθέτει ερευνητική βιβλιοθήκη 35.000 τόμων και αρχείο εικόνας με περίπου 2.000 έγγραφα. Ο καναπές και τα περισσότερα έπιπλα είναι στο Λονδίνο, γιατί τα πήρε ο Freud όταν έφυγε· ο άδειος χώρος στο δωμάτιο της θεραπείας παραπέμπει στη φυγή του από τους ναζί.^[10] Το Freud Museum του Λονδίνου, στο Maresfield Gardens 20, άνοιξε στις 28 Ιουλίου 1986. Η Anna είχε εκφράσει την επιθυμία να γίνει το σπίτι μουσείο μετά τον θάνατό της, και στη λειτουργία του βοήθησε το ίδρυμα New Land Foundation της οικογένειας της Muriel Gardiner.^{[17], [20]}

Το γραφείο του Freud στο Λονδίνο διατηρείται όπως ήταν όσο ζούσε: με τον αρχικό καναπέ, σχεδόν 2.000 αρχαία αντικείμενα και βιβλιοθήκη με πάνω από 1.600 βιβλία. Στο κεφαλόσκαλο κρέμονται δύο πορτρέτα του Freud, ένα του Ferdinand Schmutzer και ένα του Salvador Dalí, που τον επισκέφθηκε στο Λονδίνο. Στην τραπεζαρία εκτίθενται οι φωτογραφίες του Edmund Engelman από το διαμέρισμα της Βιέννης, που τραβήχτηκαν εβδομάδες πριν από τη φυγή. Υπάρχει και δωμάτιο της Anna Freud, με τον δικό της καναπέ, προσωπικά αντικείμενα και έγγραφα για τη δουλειά της με παιδιά. Ο κήπος, που αγαπούσαν και οι δύο, διατηρείται.^[3]

Οι πληροφορίες για τις ώρες και τα εισιτήρια ισχύουν έως τον Οκτώβριο του 2026 και αλλάζουν συχνά. Οι σελίδες των μουσείων αναφέρουν για το Λονδίνο λειτουργία από Τετάρτη ως Κυριακή 10:30–17:00 και για το Příbor λειτουργία Τρίτη–Κυριακή, 9:00–17:00 την καλοκαιρινή περίοδο και 9:00–16:00 τον χειμώνα, με εισιτήριο ενηλίκων 40 CZK. Ελέγξτε τις επίσημες ιστοσελίδες πριν από την επίσκεψη.^{[3], [7]}

Η Anna Freud και η οικογένεια

Η Anna Freud γεννήθηκε στις 3 Δεκεμβρίου 1895 και πέθανε στο Λονδίνο στις 9 Οκτωβρίου 1982, σε ηλικία 86 ετών. Έκανε ανάλυση με τον πατέρα της (1918–1921 και 1924–1929) και έγινε γραμματέας και εκπρόσωπός του. Η Dorothy Burlingham, κληρονόμος του Tiffany, μετακόμισε στη Βιέννη το 1925 με τέσσερα παιδιά και η Anna άρχισε να τα αναλύει. Οι δύο γυναίκες έγιναν σύντροφοι ζωής και αγόρασαν μαζί εξοχικό το 1930. Τον Ιανουάριο του 1941 ίδρυσαν στο Λονδίνο τους παιδικούς σταθμούς Hampstead War Nurseries για παιδιά που είχαν διαταραχθεί από τον πόλεμο, και το 1952 την Hampstead Child Therapy Clinic, που μετονομάστηκε σε Anna Freud National Centre for Children and Families.^[25] Η Anna έζησε στο Maresfield Gardens 44 χρόνια και έφτιαχνε υφάσματα στον αργαλειό, κάτι που, κατά το μουσείο, την ηρεμούσε και τη βοηθούσε να συγκεντρώνεται.^{[3], [20]}

Ο εγγονός του Freud, ο Lucian Freud, μεγάλος βρετανός ζωγράφος της μεταπολεμικής περιόδου και γιος του Ernst, επισκεπτόταν συχνά τον παππού του στο σπίτι του Hampstead. Το Freud Museum του Λονδίνου τίμησε τα εκατό χρόνια από τη γέννησή του με την έκθεση «Lucian Freud: Family Matters» (ως τις 29 Ιανουαρίου 2023). Η Sophie Freud, το τελευταίο εν ζωή εγγόνι του Sigmund, πέθανε στα 97 της.^[47]

Λιγότερο γνωστά στοιχεία, έργα και χρονολόγιο

• Ως φοιτητής πέρασε τέσσερις εβδομάδες στην Τεργέστη ανατέμνοντας χέλια για να βρει τα αρσενικά τους όργανα. Δεν βρήκε τίποτα και αστειευόταν ότι όλα ήταν θηλυκά.^{[1], [8]}
• Το περσικό χαλί του καναπέ ήταν δώρο μιας ασθενούς, της Madame Benvenisti.^[8]
• Η Jofi, το chow chow του, χασμουριόταν στα πενήντα λεπτά της συνεδρίας, και ο Freud την έκανε μέρος του αστείου με τους ασθενείς: αν ζητούσε να βγει, έλεγε ότι διαφωνεί με όσα ακούγονται.^[19]
• Ο Gustav Mahler είχε μία μόνο συνεδρία με τον Freud.^[1]
• Η Marie Bonaparte αγόρασε από τη χήρα του Fliess τα γράμματα του Freud προς εκείνον, επειδή ο Freud δεν μπορούσε να πληρώσει. Εκείνος της ζήτησε να τα καταστρέψει· εκείνη αρνήθηκε αλλά υποσχέθηκε να μην τα διαβάσει.^[22]
• Το 1924 αρνήθηκε 25.000 δολάρια για να αναλύσει τους Leopold και Loeb, και το 1925 αρνήθηκε 100.000 δολάρια από τον Samuel Goldwyn.^[8]
• Η Ερμηνεία των ονείρων πούλησε μόλις 351 αντίτυπα στα πρώτα έξι χρόνια.^[8]
• Ο Anton Sauerwald, ο ναζί «επίτροπος» της περιουσίας του, διάβασε όλα τα βιβλία του Freud.^[32]
• Οι φωτογραφίες του Edmund Engelman από το διαμέρισμα της Βιέννης τραβήχτηκαν εβδομάδες πριν από τη φυγή και είναι σήμερα η καλύτερη μαρτυρία για το πώς ήταν το Berggasse 19.^[3]
• Ο Dalí, που έφερε τον πίνακα Μεταμόρφωση του Νάρκισσου στον Freud το 1938, άκουσε ότι ο Freud ενδιαφερόταν για τους παλιούς δασκάλους, γιατί εκεί βρίσκονται οι κρυμμένες ασυνείδητες ιδέες, ενώ ο Dalí ζωγράφιζε το συνειδητό, επειδή είχε ήδη κάνει ο ίδιος την ερμηνεία. Αυτό είναι η εκδοχή του ίδιου του Dalí.^[38]

Οι τίτλοι στα ελληνικά είναι ελεύθερες αποδόσεις των αγγλικών και γερμανικών τίτλων και μπορεί να διαφέρουν από τους τίτλους των ελληνικών εκδόσεων. Οι χρονολογίες προέρχονται από τα κείμενα της Wikipedia και του Μουσείου Freud που χρησιμοποιήθηκαν στο άρθρο.^{[1], [4], [6], [11]}

Συχνές ερωτήσεις για τον Sigmund Freud

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Wikipedia — Sigmund Freud
2. Hektoen International — «My dear neoplasm»: Sigmund Freud’s oral cancer (2022)
3. Freud Museum London — The house, 20 Maresfield Gardens
4. Encyclopaedia Britannica — Sigmund Freud
5. Freud’s Butcher — Freud humor: the importance of primary sources
6. Θοδωρής Δημητράκος — Σίγκμουντ Φρόυντ: Το Ασυνείδητο ως Επιστημονικό Αντικείμενο (Πανεπιστήμιο Πατρών)
7. Příbor — House of birth of Sigmund Freud
8. History.com — 10 things you may not know about Sigmund Freud
9. Μουσείο Sigmund Freud, Βιέννη — Raids in Berggasse
10. Wikipedia — Sigmund Freud Museum (Vienna)
11. Wikipedia — The Interpretation of Dreams
12. Wikipedia — Vienna Psychoanalytic Society
13. Smithsonian Magazine — When Freud met Jung (2017)
14. Το Βήμα — Élisabeth Roudinesco: η ζωή του Φρόιντ σαν μυθιστόρημα (15/2/2018)
15. Scientific American (Cross-Check) — Why Freud should be dead
16. Histoire de la médecine — Sigmund Freud’s maxillary jawbone cancer
17. Wikipedia — Freud Museum
18. Greek News Agenda — Freud visiting the Acropolis (26/10/2023)
19. Wikipedia — Jofi
20. Freud Museum London — A new life in England
21. Greek Reporter — The Acropolis and the unconscious (23/9/2025)
22. Wikipedia — Marie Bonaparte
23. Freud Museum London — Sophie Halberstadt-Freud
24. Freud Museum London — Freud and the pandemic, 1920–2020
25. Wikipedia — Anna Freud
26. Nobel Prize Nomination Archive — Sigmund Freud, 1915
27. Nobel Prize Nomination Archive — Sigmund Freud, 1927
28. History Collection — Facts from the captivating life of Sigmund Freud
29. UNESCO Courier — Why war? A letter from Albert Einstein to Sigmund Freud
30. Wikipedia — Dostoevsky and Parricide
31. Wikipedia — Anschluss
32. David Cohen — Sigmund Freud and the Nazi who saved him (Welldoing, 2014)
33. Jewish Museum Berlin — Freud, emigration
34. Μουσείο Sigmund Freud, Βιέννη — Everyday life in exile
35. Μουσείο Sigmund Freud, Βιέννη — The murder of the sisters
36. Holocaust Historical Society — Sigmund Freud and his sisters
37. English Heritage — Sigmund Freud blue plaque
38. Freud Museum London — Freud and Dalí
39. Wikipedia — Moses and Monotheism
40. Jewish Currents — The friendship between Sigmund Freud and Stefan Zweig
41. Μουσείο Sigmund Freud, Βιέννη — Farewell to Sigmund Freud
42. Wikipedia — Max Schur
43. Παραπολιτικά — Σίγκμουντ Φρόυντ: Η Google τιμά τον πατέρα της ψυχανάλυσης
44. Wikipedia — Freud Corner (Golders Green Crematorium)
45. Gary Borjesson (Substack) — The ways of the unconscious: Nietzsche’s…
46. SparkNotes — Sigmund Freud: the final years
47. LiFO — Τρεις γενιές Φρόιντ σε μια νέα έκθεση στο Λονδίνο