Η εξαφάνιση του Λιαντίνη ξεκίνησε το πρωί της Δευτέρας 1ης Ιουνίου 1998. Ο Δημήτρης Λιαντίνης, 55 ετών, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, έφυγε από την Κηφισιά, άφησε το αυτοκίνητό του στη Σπάρτη και με ταξί έφτασε σε καταφύγιο του Ταΰγετου. Στην κόρη του είχε αφήσει γράμμα, όπου έγραφε ότι φεύγει «αυτοθέλητα». Ήταν μια αυτοκτονία που προετοίμαζε επί χρόνια. Επτά χρόνια αργότερα, τον Ιούλιο του 2005, ο ξάδελφός του οδήγησε την οικογένεια σε μια σπηλιά κοντά στην κορυφή, όπου βρέθηκαν τα οστά του, προσωπικά του αντικείμενα και μια κασέτα με τη φωνή του. Η ιατροδικαστική εξέταση δεν προσδιόρισε την αιτία θανάτου, και η χήρα του έχει πει δημόσια ότι τον θεωρεί «εξαφανισμένο». Οι πηγές διαφωνούν σε ημερομηνίες και λεπτομέρειες, γι’ αυτό εδώ ξεχωρίζουμε τι τεκμηριώνεται και τι όχι.

Το άρθρο αναφέρεται σε αυτοκτονία. Δεν δίνει ονόματα ουσιών, ποσότητες ή λεπτομέρειες μεθόδου. Αν σε αγγίζει προσωπικά, στο τέλος υπάρχει γραμμή βοήθειας.

Η εξαφάνιση του Λιαντίνη με μια ματιά

• Ποιος: ο Δημήτρης Λιαντίνης (γεννημένος Νικολακάκος), φιλόσοφος και αναπληρωτής καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών.
• Πότε και πού: Δευτέρα 1 Ιουνίου 1998, από την Κηφισιά στη Σπάρτη και από εκεί στον Ταΰγετο.
• Το γράμμα: γραμμένο για την κόρη του Διοτίμα, όπου δηλώνει ότι «αφανίζεται» με τη θέλησή του.
• Τα οστά: κατά τη βιογραφία του Δημήτρη Αλικάκου, η οικογένεια βρήκε το σημείο στις 4 Ιουλίου 2005, στη θέση «Πόρτες». Η αστυνομία ανέσυρε τα οστά στις 6 Ιουλίου.
• Η ταυτοποίηση: με οδοντιατρικά στοιχεία και DNA. Ο ιατροδικαστής Φίλιππος Κουτσαύτης δήλωσε ότι δεν υπάρχει αμφιβολία.
• Η ταφή: Σάββατο 20 Αυγούστου 2005, στο νεκροταφείο των Κεχριών Κορινθίας.
• Τι ήταν: αυτοκτονία, κατά τη δική του δήλωση στο γράμμα και κατά τις περισσότερες αφηγήσεις.
• Η αιτία θανάτου: επίσημα δεν προσδιορίστηκε. Ο σκελετός δεν είχε σημάδια βίας και οι εξετάσεις δεν βρήκαν ουσία που να την εξηγεί.
• Η κασέτα: στη σπηλιά βρέθηκε κασέτα με τη φωνή του να απαγγέλλει τον «Πραματευτή» του Ιωάννη Γρυπάρη.

Ο άνθρωπος πριν από την εξαφάνιση

Ο Λιαντίνης γεννήθηκε στις 23 Ιουλίου 1942 στην Πολοβίτσα Λακωνίας, στην κοινότητα Λιαντίνας. Το επώνυμό του ήταν Νικολακάκος και το άλλαξε αργότερα από αγάπη για τον τόπο της καταγωγής του (Wikipedia, in.gr). Σπούδασε φιλολογία στην Αθήνα και αποφοίτησε το 1966. Δίδαξε στους Μολάους (1968–1970), πέρασε δύο χρόνια στο Μόναχο και από το 1973 ως το 1975 υπηρέτησε στις Θεσπιές Βοιωτίας (Thessaloniki Arts and Culture). Το 1973 παντρεύτηκε τη θεολόγο Νικολίτσα Γεωργοπούλου και απέκτησαν μία κόρη, τη Διοτίμα.

Από το 1975 ως το 1998 δούλεψε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το διδακτορικό του, με θέμα το ελληνικό πνεύμα στις «Ελεγείες του Duino» του Rilke, το πήρε το 1978 (η αγγλική Wikipedia δίνει 1977). Το 1978–1979 παρακολούθησε φιλοσοφία στη Χαϊδελβέργη. Έγραψε εννέα βιβλία, ανάμεσά τους το «Έξυπνον ενύπνιον» (1977), το «Χάσμα σεισμού» για τον Σολωμό, που βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών το 1978, τον «Νηφομανή» για τον Σεφέρη, το «Homo educandus» (1984), το «Πολυχρόνιο» (1987), τα «Ελληνικά» (1992) και τη «Γκέμμα» (1997). Μετέφρασε επίσης τον Nietzsche στα ελληνικά με τον τίτλο «Ίδε ο άνθρωπος» (1979). Για τον φιλόσοφο που μετέφρασε υπάρχει δική μας βιογραφία του Νίτσε.

Η φιλοσοφία ως μελέτη θανάτου

Ο Λιαντίνης έλεγε ότι η φιλοσοφία είναι μελέτη θανάτου, και τη φράση αυτή επαναλαμβάνουν οι περισσότερες αφηγήσεις για τη ζωή του (Vice Greece). Σύμφωνα με το Politismos eMagazine, θεωρούσε τον θάνατο το σημαντικότερο πρόβλημα της φιλοσοφίας. Στο τελευταίο του βιβλίο, τη «Γκέμμα», ένα σύνολο δοκιμίων που ξεκινούν από έναν μύθο, ένα λογοτεχνικό πρόσωπο ή μια φιλοσοφική ιδέα, γράφει για τον Θεό, τον έρωτα και τον θάνατο. Ανάμεσα στα κεφάλαια είναι η «Νέκυια», οι «Είρωνες» με αναφορές στον Καβάφη και στον Ντοστογιέφσκι, και η «Ελένη της Σπάρτης» (MAXMAG). Η περιγραφή του βιβλίου στο Metabook λέει ότι υποστηρίζει πως η απόρριψη της αρχαίας ελληνικής σκέψης και πρακτικής οδήγησε σε αυτό που ονομάζει «παγκόσμια σχιζοφρένεια» (Metabook). Η «Γκέμμα» κυκλοφόρησε ως ιδιωτική έκδοση. Στο εξώφυλλο που βλέπεις εδώ διαβάζεται το σήμα «Βιβλιογονία».

Ήταν πρόσωπο που διχάζει. Η Σοφίκα Ελευθερουδάκη, διευθύντρια των εκδόσεων που εξέδωσαν τη βιογραφία του, είπε το 2016 ότι πρόκειται για «αμφιλεγόμενη μορφή» με φανατικούς θαυμαστές και επικριτές (LiFO). Ο θάνατος δεν ήταν για εκείνον απλώς θέμα στα βιβλία. Σε απόσπασμα από τη βιογραφία του Αλικάκου, που δημοσίευσε το in.gr, ο αδελφός του αφηγείται ότι ο Λιαντίνης έπλυνε και έντυσε μόνος του τη σορό του πατέρα τους το 1987 (in.gr). Τέτοιες αφηγήσεις τις παραθέτω όπως τις γράφουν οι πηγές, χωρίς να μπορώ να τις επιβεβαιώσω ανεξάρτητα.

Ο Ταΰγετος και η προετοιμασία

Η εξαφάνιση του Λιαντίνη δεν ήταν παρόρμηση. Κατά το in.gr, που στηρίζεται στη βιογραφία του Αλικάκου, είχε ανέβει στο σημείο 14 φορές από το 1992 ως το 1998 και κατέγραφε τις ανόδους σε σημειωματάριο, που το Dinfo ονομάζει «Ορειπορικόν» και που οι συγγενείς βρήκαν αργότερα στα συρτάρια του, όχι στο σημείο (Dinfo). Η τελευταία καταχώριση, γράφει το in.gr, ήταν «Αύριο είναι η μεγάλη μέρα» (in.gr). Την κοιλότητα όπου βρέθηκε την είχε ανακαλύψει σε ανάβαση το 1994, τέσσερα χρόνια πριν από την εξαφάνιση (Kalamata IN).

Για να καταλάβει κανείς την εξαφάνιση του Λιαντίνη, βοηθά να δει τον τόπο. Η κορυφή του Προφήτη Ηλία είναι το ψηλότερο σημείο του Ταΰγετου, στα 2.405 μέτρα, και δεσπόζει πάνω από τη Σπάρτη και την Καλαμάτα (Wikipedia). Το βουνό έχει βαρύ ιστορικό φορτίο: εκεί τοποθετείται ο Καιάδας, το χάσμα όπου οι Σπαρτιάτες έριχναν κατάδικους. Ο Λιαντίνης ήταν από τη Λακωνία, και στο γράμμα του ζητά να στεφανωθεί το άγαλμα του Λυκούργου στη Σπάρτη.

Το μυστικό το γνώριζε ένας άνθρωπος, ο ξάδελφός του Παναγιώτης Νικολακάκος, που στις αφηγήσεις αναφέρεται και ως «Παναγιώταρος». Ο Λιαντίνης του είχε δώσει χάρτη και του ζήτησε να ψάξει να τον βρει μετά την αναχώρησή του, αλλά να μη μιλήσει σε κανέναν για επτά χρόνια (Politismos eMagazine). Η εμπιστοσύνη αυτή δόθηκε στις 18 Απριλίου 1998, έξι εβδομάδες πριν από την αναχώρηση, όταν ο Λιαντίνης του έδειξε και το σημείο (Kefalonia Magazine). Ο αδελφός του, Γιώργος Νικολακάκος, είπε αργότερα ότι ο Λιαντίνης είχε δώσει ακριβείς οδηγίες για το πότε θα αποκαλυφθεί το σημείο (Thessaloniki Arts and Culture). Σύμφωνα με το Athens Magazine, η μητέρα του ήξερε την πρόθεσή του και του ζήτησε να περιμένει, αλλά εκείνος αρνήθηκε (Athens Magazine).

Το τελευταίο μάθημα

Στις 27 Μαΐου 1998 ο Λιαντίνης μπήκε για τελευταία φορά στην τάξη του στο Μαράσλειο Διδασκαλείο. Σύμφωνα με το Gargalianoi Online, είχε πει στους φοιτητές ότι θα πει «τα τελευταία του λόγια» (Gargalianoi Online). Το LiFO αναφέρει ότι σε τελευταία ομιλία του στα Χανιά είχε χαρακτηρίσει τη «Γκέμμα» «κύκνειο άσμα» του (LiFO, 23/07/2014).

1 Ιουνίου 1998: Κηφισιά, Σπάρτη, καταφύγιο

Την ημέρα της εξαφάνισης ο Λιαντίνης ξύπνησε νωρίς και οδήγησε την παλιά λευκή BMW του από την Κηφισιά στη Σπάρτη, όπου άφησε το αυτοκίνητο με γεμάτο ρεζερβουάρ (Vice Greece). Το Kalamata IN το τοποθετεί κοντά στη δημοτική βιβλιοθήκη της πόλης. Από εκεί πήρε ταξί για το ορεινό καταφύγιο του Ταΰγετου, σε απόσταση περίπου 20 με 22 χιλιομέτρων. Στον οδηγό είπε ότι θα συναντούσε κάποιους Γερμανούς στο καταφύγιο, κατά το Kalamata IN και την αγγλική Wikipedia.

Ο ταξιτζής, που στις βιογραφικές αφηγήσεις λέγεται Κώστας Τζούνης, τον είχε πάει εκεί πολλές φορές. Συνήθως περίμενε και γύριζαν μαζί, αυτή τη φορά όχι. Το Kalamata IN γράφει ότι κάπνισαν σιωπηλοί στο καταφύγιο και ο Λιαντίνης του είπε το όνομά του πριν απομακρυνθεί. Από εκεί πήρε το μονοπάτι προς την κορυφή του Προφήτη Ηλία. Στο σημείο αυτό τελειώνουν τα στοιχεία για την εξαφάνιση του Λιαντίνη και ξεκινά το κενό των επτά ετών.

Το γράμμα το διάβασε η σύζυγός του, που πήγε στην αστυνομία (i-diakopes). Οι έρευνες έγιναν πρώτα στη Σπάρτη και μετά στον Ταΰγετο. Σωστικά συνεργεία, η ΕΜΑΚ και ορειβάτες έψαξαν τις πλαγιές, και πολλοί ήλπιζαν ότι θα βρεθεί ζωντανός (Vice Greece). Δεν βρέθηκε τίποτα.

Το γράμμα προς τη Διοτίμα

Το γράμμα είναι το βασικό τεκμήριο για την εξαφάνιση του Λιαντίνη, γιατί εξηγεί με δικά του λόγια τι σκόπευε. Το γράμμα ξεκινά «Διοτίμα μου» και συνεχίζει: «Φεύγω αυτοθέλητα. Αφανίζομαι όρθιος, στιβαρός και περήφανος.» Έτσι τη μεταφέρει και η Μηχανή του Χρόνου. Το Athens Magazine τη γράφει ελαφρά διαφορετικά, με «υπερήφανος». Παρουσιάζει την πράξη του ως διαμαρτυρία για το κακό που οι μεγάλοι ετοιμάζουν για τις αθώες νέες γενιές (Wikipedia). Το γράμμα έχει και οδηγίες. Ζητά από τη Διοτίμα να κλείσει τα μάτια της γιαγιάς Πολυτίμης και αναφέρει τους ανθρώπους που αγάπησε, ανάμεσά τους τον Αντώνη Δανασσή, τον Δημήτρη Τρομπούκη και τον Παναγιώτη Νικολακάκο. Ζητά ακόμη, αν το σώμα του βρεθεί σε μη ασφαλές μέρος, να αποτεφρωθεί σε αποτεφρωτήριο της Ευρώπης.

Σε υποσημείωση ζητά να στεφανωθούν οι μορφές του Σολωμού στη Ζάκυνθο και του Λυκούργου στη Σπάρτη. Η στεφάνωση έγινε στις 3 Ιουνίου 1998, από δύο φοιτητές του κατά το Kalamata IN (Thessaloniki Arts and Culture). Το γράμμα κλείνει με τη φράση που έγινε τίτλος της βιογραφίας του: «Έζησα έρημος και ισχυρός». Το Politismos eMagazine γράφει ότι έγραφε πως θα δοκιμάσει «τον θάνατο του Οιδίποδα». Το i-diakopes αναφέρει ότι το κείμενο επικαλείται την αρχή της αβεβαιότητας του Heisenberg και το «tertium datur» για να υποστηρίξει ότι ο Καβάφης ήταν ταυτόχρονα ζωντανός και νεκρός.

Η εξαφάνιση του Λιαντίνη: επτά χρόνια χωρίς απαντήσεις

Η εξαφάνιση του Λιαντίνη έγινε πρωτοσέλιδο. Κυκλοφορούσαν θεωρίες ότι ο Λιαντίνης ζει στο εξωτερικό, και το Notospress γράφει ότι τέτοιες ιστορίες συνεχίστηκαν όσο διαρκούσε η αναμονή (Notospress). Η οικογένεια δεν είχε νέα, και ο ξάδελφος κρατούσε την υπόσχεσή του.

Η δημοσιογράφος Μαρία Αλεξίου, που κάλυψε την υπόθεση το 1998, διηγείται στο Athens Voice ότι στις 4 Ιουλίου 2005 της τηλεφώνησε ο Γιώργος Νικολακάκος με τα λόγια «Βρέθηκε ο Λιαντίνης!» (Athens Voice).

Η ανακάλυψη των οστών, 4–6 Ιουλίου 2005

Οι ημερομηνίες εδώ θέλουν προσοχή, γιατί διαφέρουν από πηγή σε πηγή. Το πιο αναλυτικό χρονολόγιο το δίνει το Notospress, που στηρίζεται στη βιογραφία του Αλικάκου. Στις 4 Ιουλίου 2005 ο Παναγιώτης Νικολακάκος, η Διοτίμα και ο σύζυγός της ανέβηκαν περίπου δύο ώρες και βρήκαν το σημείο. Η Διοτίμα αναγνώρισε τον φακό και το στυλό του πατέρα της. Στις 5 Ιουλίου ένας ανθρωπολόγος εξέτασε το σημείο, είδε οδοντιατρική εργασία και είπε στη σύζυγο ότι πιθανότατα επρόκειτο για τον Λιαντίνη. Στις 6 Ιουλίου ειδοποιήθηκε η αστυνομία, ξεκίνησε η ανάσυρση και τα οστά μεταφέρθηκαν στο Γενικό Νοσοκομείο Σπάρτης.

Η πρώτη επίσημη είδηση βγήκε, κατά την Apela.gr, από δελτίο της Αστυνομικής Διεύθυνσης Λακωνίας με ημερομηνία Τετάρτη 6 Ιουλίου 2005. Ο σκελετός βρέθηκε στη θέση «Πόρτες», σε σπηλιά βάθους περίπου ενός μέτρου και καλυμμένη με πέτρες (Προοδευτική, αναδημοσίευση του ρεπορτάζ της Apela.gr). Το Kalamata IN τοποθετεί το σημείο γύρω στα 2.350 μέτρα, κοντά στον Προφήτη Ηλία.

Τι βρέθηκε στη σπηλιά

Στην εξαφάνιση του Λιαντίνη οι κατάλογοι των αντικειμένων διαφέρουν από πηγή σε πηγή και δεν μπορώ να τους συμφιλιώσω πλήρως. Όσα αναφέρονται από τουλάχιστον μία πηγή:

• Φακός και στυλό: τα αναγνώρισε η Διοτίμα, κατά το Protothema. Η Apela.gr αναφέρει επίσης τσιγάρα.
• Μπουκάλι κρασί: μισογεμάτο, κατά την Apela.gr.
• Ρούχα: «σε όχι και τόσο καλή κατάσταση», κατά την Apela.gr.
• Σημαία και βιβλία: ελληνική σημαία (Notospress, Protothema). Η Ελευθεροτυπία του 2005 αναφέρει νάιλον σακούλα με τα γυαλιά του, μια σημαία και δύο βιβλία του, και ένα μπλε κρυστάλλινο ποτήρι από το σπίτι του (Ο Δάσκαλός μας).
• Ξύλινο κασελάκι: το Newsbeast γράφει ότι ήταν κατασκευή του ίδιου, από ξύλο καρυδιάς, για τα οστά του. Είναι η μόνη πηγή που το αναφέρει.
• Οστά ζώου: κατά τον ιστότοπο liantinis.org, ο ιατροδικαστής σημείωσε οστά αιγοπροβάτου, που κατά το προσωπικό της ΕΜΑΚ βρέθηκαν λίγα μέτρα πιο κάτω και ανήκαν σε ζώο που έπεσε την ώρα που έβοσκε.
• Κασέτα: με τη φωνή του (βλέπε παρακάτω).
• Ιατρικό υλικό: το αναφέρουν αρκετές πηγές. Δεν το περιγράφω.

Στη φωτογραφία φαίνεται ένα καρό πουκάμισο με ζώνη, που σύμφωνα με το υλικό που κυκλοφορεί βρέθηκε μέσα στη σπηλιά. Δεν βρήκα γραπτή πηγή που να το περιγράφει, και το δελτίο της αστυνομίας μιλά γενικά για «ρούχα». Ένα αφιερωματικό blog γράφει ότι τα ρούχα και τα παπούτσια που βρέθηκαν διαφέρουν από αυτά που περιέγραψε ο ταξιτζής στην κατάθεσή του, αλλά το γράφει ως υποψία και δεν στηρίζεται σε επίσημο έγγραφο (Ο Δάσκαλός μας).

Ο «Πραματευτής»: η τελευταία απαγγελία

Μια λεπτομέρεια που δένει την εξαφάνιση του Λιαντίνη με τη λογοτεχνία είναι η κασέτα. Κατά το Athens Voice, ο Λιαντίνης ηχογράφησε σε κασετόφωνο τον εαυτό του να απαγγέλλει τον «Πραματευτή» του Ιωάννη Γρυπάρη, και η κασέτα βρέθηκε μέσα στη σπηλιά. Το Lavart παρουσιάζει τον «Πραματευτή» ως το ποίημα που απήγγειλε «τις τελευταίες του στιγμές» στον Ταΰγετο και ανεβάζει το ηχητικό (Athens Voice, Lavart).

Εδώ χρειάζεται προσοχή. Ότι την ηχογράφηση την έκανε μέσα στη σπηλιά, λίγο πριν πεθάνει, είναι η εικόνα που δίνουν οι αφηγήσεις. Δεν βρήκα ιατροδικαστικό ή αστυνομικό έγγραφο που να προσδιορίζει πότε και πού έγινε. Ένα μήνυμα στο φόρουμ Homo Educandus, που αναδημοσιεύεται σε αφιερωματικό blog, αναφέρει ότι το κασετόφωνο ήταν AIWA, ότι η κασέτα περιείχε και ραδιοφωνικές ηχογραφήσεις κλασικής μουσικής και ότι το κασετόφωνο έλειπε από το συρτάρι του σπιτιού από τις 28 Μαΐου 1998 (Ο Δάσκαλός μας). Πρόκειται για μήνυμα χρήστη και όχι για επιβεβαιωμένο στοιχείο.

Γιατί βλέπουμε διαφορετικές ημερομηνίες

Στα κείμενα για τον Λιαντίνη θα βρεις 4, 5 και 6 Ιουλίου, και κάποιες φορές ακόμη και 6 Ιουνίου. Οι τρεις πρώτες μπορούν να συμφιλιωθούν: η 4η είναι η μέρα που η οικογένεια βρήκε το σημείο, η 5η η μέρα που εξετάστηκε από ανθρωπολόγο και η 6η η μέρα της αστυνομικής ανάσυρσης. Αυτή είναι δική μου ανάγνωση, γιατί κάποιες πηγές βάζουν ως ημέρα εύρεσης την 5η ή την 6η. Το «6 Ιουνίου» είναι λάθος, και το βλέπουμε από τις ίδιες τις πηγές. Το Gargalianoi Online έχει και τις δύο ημερομηνίες σε διαφορετικά σημεία του ίδιου κειμένου, με το «6 Ιουλίου» στην ενότητα για τον θάνατο, και το ίδιο συμβαίνει στο KLife. Το δελτίο της αστυνομίας, όπως το μεταφέρει η Apela.gr, αναφέρεται σε «Τετάρτη 6 Ιουλίου 2005», και η 6η Ιουλίου 2005 ήταν πράγματι Τετάρτη. Η 6η Ιουνίου 2005 ήταν Δευτέρα.

Η ταυτοποίηση

Η ταυτοποίηση έδωσε στις αρχές την απάντηση για την εξαφάνιση του Λιαντίνη. Ο προϊστάμενος της Ιατροδικαστικής Υπηρεσίας Αθηνών, Φίλιππος Κουτσαύτης, δήλωσε ότι η ταυτοποίηση έγινε με δόντια και με DNA και ότι «δεν υπάρχει καμία αμφιβολία» (Ellinika Hoaxes). Η προσωπική οδοντίατρος του Λιαντίνη, Βασιλική Σωτηροπούλου, έκανε αναγνώριση παρουσία του Κουτσαύτη και του καθηγητή Φυσικής Ανθρωπολογίας Πίτσιου, με βάση το ιστορικό του. Κατά το Notospress, έγιναν και εργαστηριακές συγκρίσεις με δείγματα από τη σύζυγο, την κόρη και έναν αδελφό του. Οι τοξικολογικές εξετάσεις δεν βρήκαν ουσία που να εξηγεί τον θάνατο, και η ώρα και η αιτία του έμειναν αδιευκρίνιστες.

Για την ημερομηνία θανάτου υπάρχουν δύο διατυπώσεις. Το Thessaloniki Arts and Culture γράφει ότι μπορεί να προσδιοριστεί μεταξύ 1ης και 5ης Ιουνίου 1998, ενώ το Gargalianoi Online μιλά γενικά για τις πρώτες μέρες του Ιουνίου. Ακριβής ημερομηνία δεν υπάρχει.

Ο αποχαιρετισμός στις Κεχριές

Μετά την εξαφάνιση του Λιαντίνη και την ταυτοποίηση, έμενε το ζήτημα της ταφής. Ο Λιαντίνης είχε γράψει ότι, αν βρεθεί σε μη ασφαλές μέρος, να αποτεφρωθεί. Άλλες πηγές γράφουν ότι ήθελε να μείνει στον Ταΰγετο. Και οι δύο επιθυμίες δεν τηρήθηκαν. Η Ελευθεροτυπία, όπως αναδημοσιεύεται στο ίδιο blog, γράφει ότι η σορός, σύμφωνα με πληροφορίες, δεν ήταν σε κατάσταση να επιτρέψει αποτέφρωση. Κατά το Notospress, η σύζυγός του επέλεξε να μην τον θάψει στον Ταΰγετο. Τα οστά ενταφιάστηκαν το Σάββατο 20 Αυγούστου 2005 στο νεκροταφείο των Κεχριών Κορινθίας, όπου η οικογένεια είχε εξοχικό (KLife). Το Notospress τοποθετεί τον τάφο κοντά στον ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Η Ελευθεροτυπία γράφει ότι χτίστηκε με πέτρες από τον Ταΰγετο και λευκές πέτρες ποταμού, και ότι η ταφή έγινε χωρίς τα αδέλφια του. Στη φωτογραφία του τάφου διαβάζεται η επιγραφή «ΣΗΜΑ Δ. ΛΙΑΝΤΙΝΗΣ 1942–2005» και από κάτω κάποιες χειρόγραφες γραμμές.

Αυτοκτονία: τι ξέρουμε για τον τρόπο και τι όχι

Η εξαφάνιση του Λιαντίνη ήταν αυτοκτονία. Το δηλώνει ο ίδιος στο γράμμα του, το επιβεβαιώνει η προετοιμασία επτά χρόνων και το δέχονται σχεδόν όλες οι αφηγήσεις, από την αγγλική Wikipedia ως το Protothema, που τον περιγράφει ως διανοούμενο «που έδωσε τέλος στη ζωή του σε μια σπηλιά του Ταϋγέτου» (Protothema). Ο βιογράφος του, Δημήτρης Αλικάκος, λέει ότι η αυτοκτονία είναι συνήθως κατάρρευση, ενώ για τον Λιαντίνη ήταν επιδίωξη και κατάκτηση. Απορρίπτει τις ψυχιατρικές ερμηνείες, γιατί πολλοί σχολιαστές δεν είναι αρμόδιοι να κάνουν διάγνωση (LiFO). Αυτή είναι η ερμηνεία του βιογράφου και όχι ιατροδικαστικό εύρημα.

Στην εξαφάνιση του Λιαντίνη ο τρόπος είναι το σημείο που δεν έχει εξακριβωθεί. Η επίσημη αιτία θανάτου αναφέρεται ως άγνωστη. Ο σκελετός δεν είχε κανένα σημάδι βίας και οι τοξικολογικές εξετάσεις βγήκαν αρνητικές, κατά το Kefalonia Magazine. Στο σημείο βρέθηκε ιατρικό υλικό, και αυτό οδήγησε σε εικασίες ότι ο θάνατος προκλήθηκε με ουσίες και όχι με βία. Το Newsbeast γράφει ότι όσοι τον γνώριζαν πίστευαν πως επέλεξε να φύγει με τον τρόπο του Σωκράτη, δηλαδή πίνοντας δηλητήριο. Από την άλλη, η Ελευθεροτυπία του 2005 μετέφερε ότι οι συγγενείς θεωρούσαν απίθανο να πέθανε από όσα φάρμακα βρέθηκαν. Όλα αυτά είναι εικασίες. Δεν δίνω ονόματα ουσιών ούτε ποσότητες, γιατί δεν χρειάζονται για να καταλάβεις την υπόθεση και δεν ταιριάζει να δημοσιεύονται σε άρθρο για αυτοκτονία.

Η αμφισβήτηση του 2016

Στις αρχές Ιουνίου του 2016 κυκλοφόρησε η βιογραφία «Λιαντίνης, Έζησα έρημος και ισχυρός» του Δημήτρη Αλικάκου από τις εκδόσεις Ελευθερουδάκη. Η χήρα του Λιαντίνη, Νικολίτσα Γεωργοπούλου, ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών, σχολίασε στη σελίδα του εκδότη στο Facebook: «Σας συμβουλεύω να μην το κυκλοφορήσετε!». Δήλωσε ότι θα προσφύγει νομικά και ότι τα γράμματα που περιέχει το βιβλίο είναι δική της πνευματική ιδιοκτησία. Ο Αλικάκος απάντησε ότι θεωρεί αδιανόητο να διαφωνεί κανείς με όποιον ονομάζει «εξαφανισμένο» έναν άνθρωπο, του οποίου τα οστά έχουν ταυτοποιηθεί και ενταφιαστεί (LiFO).

Τον Ιούλιο του 2016 η Γεωργοπούλου δημοσίευσε ότι ο σύζυγός της είναι «εξαφανισμένος» και όχι νεκρός, και αμφισβήτησε την ταυτοποίηση με DNA. Ως «αποδείξεις» παρουσίασε φωτογραφίες του 2014. Το Ellinika Hoaxes τις απορρίπτει, γιατί ο άνδρας που φαίνεται δεν δείχνει 72 ετών, όσα θα ήταν ο Λιαντίνης εκείνη τη χρονιά, και δεν αναγνωρίζεται με βεβαιότητα (Ellinika Hoaxes).

Εδώ υπάρχουν δύο διαφορετικά πράγματα. Το πρώτο είναι η θέση της χήρας, που είναι δική της και δεν επιβεβαιώνεται από κάποιο δημοσιευμένο στοιχείο. Το δεύτερο είναι η ταυτοποίηση, που στηρίζεται σε ιατροδικαστική γνωμάτευση. Δεν βρήκα δημοσιευμένο στοιχείο που να την ανατρέπει.

Πώς καλύφθηκε η υπόθεση

Το 1998 η εξαφάνιση του Λιαντίνη έγινε είδηση στα δελτία και στα πρωτοσέλιδα. Το 2005 η ανακάλυψη ήρθε από δελτίο της Αστυνομικής Διεύθυνσης Λακωνίας και από ρεπορτάζ της Apela.gr, που ανέβηκε στο βουνό μαζί με την αστυνομία (Athens Magazine). Η Ελευθεροτυπία κατέγραψε την ταφή στις 26 Αυγούστου 2005. Το 2014 το LiFO δημοσίευσε «Σαν σήμερα» για τον Λιαντίνη, και το 2016 ήρθε η βιογραφία του Αλικάκου, μαζί με τη διαμάχη και το hoax που περιγράφω παραπάνω. Αργότερα, το Athens Voice, το Notospress και το in.gr ξαναδιηγήθηκαν την ιστορία.

Εδώ πρέπει να προσέξεις κάτι. Πολλά από τα πιο αναλυτικά κείμενα, όπως το Notospress και τα αποσπάσματα στο in.gr, στηρίζονται στη βιογραφία του Αλικάκου. Δεν πρόκειται, λοιπόν, για πολλές ανεξάρτητες επιβεβαιώσεις, αλλά για πολλές αναδιηγήσεις της ίδιας βασικής πηγής. Γι’ αυτό σε κάθε λεπτομέρεια που δεν έχει δεύτερη, ανεξάρτητη πηγή, το γράφω καθαρά.

Τι δεν είναι σαφές

Στην εξαφάνιση του Λιαντίνη μένουν ανοιχτά τα παρακάτω σημεία. Τα γράφω όπως τα βρήκα στις πηγές.

• Ποιος βρήκε το σημείο: το Notospress και το Athens Voice περιγράφουν την οικογένεια ως αυτή που το βρήκε στις 4 Ιουλίου. Το δελτίο της αστυνομίας, όπως το μεταφέρουν οι Apela.gr και Προοδευτική, αναφέρει «αναφορές πολιτών».
• Ποιος οδήγησε ποιον: οι περισσότερες πηγές γράφουν ότι ο ξάδελφος οδήγησε την κόρη. Το in.gr (2023) γράφει ότι αποκάλυψε το σημείο στη σύζυγο, ενώ το Notospress ότι ανέβηκαν μαζί ο ξάδελφος, η κόρη και ο σύζυγός της.
• Η αρχική στάση της συζύγου απέναντι στην ταυτοποίηση: το Ellinika Hoaxes γράφει ότι αρχικά συμφώνησε, ενώ το Notospress ότι αρχικά αμφέβαλλε.
• Τα αντικείμενα στη σπηλιά: οι κατάλογοι διαφέρουν από πηγή σε πηγή. Το ξύλινο κασελάκι, για παράδειγμα, το αναφέρει μόνο το Newsbeast.
• Πότε και πού ηχογραφήθηκε ο «Πραματευτής»: η κασέτα βρέθηκε στη σπηλιά, αλλά δεν υπάρχει επίσημο έγγραφο για την ώρα της ηχογράφησης. Το μήνυμα στο φόρουμ μιλά για κασετόφωνο που έλειπε από το σπίτι από τις 28 Μαΐου 1998.
• Το πουκάμισο και τα ρούχα: οι πηγές γράφουν μόνο «ρούχα», και δεν βρήκα γραπτή περιγραφή του πουκαμίσου.
• Ο ακριβής τρόπος θανάτου: δεν έχει εξακριβωθεί. Η αυτοκτονία στηρίζεται στη δήλωσή του και στις περιστάσεις, όχι σε ιατροδικαστικό εύρημα.
• Η ακριβής ημέρα θανάτου: άγνωστη, με εκτίμηση «1 ως 5 Ιουνίου 1998».
• Η ημέρα αναχώρησης: όλες οι πηγές βάζουν το ταξί στη Δευτέρα 1 Ιουνίου. Η Μαρία Αλεξίου, στο Athens Voice, θυμάται ότι έφυγε από το σπίτι την προηγούμενη μέρα, 31 Μαΐου.
• Η ηλικία: δημοσιεύματα γράφουν 54 ή 56 ετών. Με γέννηση στις 23/07/1942, την 1η Ιουνίου 1998 ήταν 55.
• Ο τόπος γέννησης: άλλες πηγές γράφουν Πολοβίτσα, άλλες Λιαντίνα. Η πιο σταθερή διατύπωση είναι η Πολοβίτσα, στην κοινότητα Λιαντίνας.

Τρεις παρανοήσεις

Γύρω από την εξαφάνιση του Λιαντίνη κυκλοφορούν τρεις παρανοήσεις που επιστρέφουν κάθε χρόνο.

«Ο σκελετός βρέθηκε χθες». Στις 26 Αυγούστου 2016 κυκλοφόρησε στα κοινωνικά δίκτυα ως φρέσκια είδηση ένα παλιό άρθρο της Apela.gr, και ένα τοπικό site το αναδημοσίευσε χωρίς τις αναφορές στο 2005. Το LiFO δημοσίευσε διάψευση: ο σκελετός είχε βρεθεί έντεκα χρόνια νωρίτερα (LiFO).

«Ο Λιαντίνης ζει». Η φράση στηρίζεται στη θέση της χήρας και σε φωτογραφίες που δεν αποδεικνύουν κάτι. Η ταυτοποίηση έχει γίνει με δόντια και DNA.

«Πέθανε στις 6 Ιουνίου». Η ημερομηνία αυτή μπερδεύεται με την ανακάλυψη, και είναι λάθος και εκεί. Τα οστά βρέθηκαν τον Ιούλιο του 2005 και ο θάνατος τοποθετείται στις πρώτες μέρες του Ιουνίου 1998.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία

• Το επώνυμο Λιαντίνης δεν είναι το πατρικό του. Γεννήθηκε Νικολακάκος και το άλλαξε για να τιμήσει τη Λιαντίνα.
• Η κόρη του, η Διοτίμα, είναι καθηγήτρια στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, κατά την αγγλική Wikipedia.
• Ο Αλικάκος γράφει ότι τα χειρόγραφα γράμματα του Λιαντίνη του τα έδωσαν δύο πρόσωπα του στενού κύκλου του, μετά από ταξίδι στον Καναδά (LiFO).
• Η «Γκέμμα» τυπώθηκε το 1997 και διακινήθηκε το 1998, κατά το Metabook.
• Στο υλικό που συνοδεύει το «Σαν σήμερα» του LiFO περιλαμβάνεται διάλεξή του για τη φιλοσοφία του θανάτου σε στρατιωτικούς γιατρούς, κατά το άρθρο.
• Το βίντεο-ντοκουμέντο του Athens Voice για τα 20 χρόνια από την εξαφάνιση περιέχει υλικό από την ανάσυρση του 2005.
• Η βιογραφία του Αλικάκου έχει και δεύτερη, εμπλουτισμένη έκδοση, όπως αναφέρει η ιστοσελίδα liantinis.org.

Χρονολόγιο

Οι βασικές ημερομηνίες της εξαφάνισης του Λιαντίνη, με τις επιφυλάξεις που περιγράφονται παραπάνω.

• 23/07/1942: Γεννιέται στην Πολοβίτσα Λακωνίας.
• 1966: Αποφοιτά από τη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών.
• 1973: Παντρεύεται τη Νικολίτσα Γεωργοπούλου.
• 1975: Αρχίζει να εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
• 1978: Παίρνει το διδακτορικό του.
• 1987: Πεθαίνει ο πατέρας του.
• 1994: Ανακαλύπτει την κοιλότητα όπου θα βρεθεί.
• 1997: Τυπώνεται η «Γκέμμα».
• 18/04/1998: Δείχνει στον ξάδελφό του το σημείο και του ζητά να σωπάσει για επτά χρόνια.
• 27/05/1998: Το τελευταίο του μάθημα στο Μαράσλειο.
• 01/06/1998: Εξαφανίζεται στον Ταΰγετο. Πεθαίνει τις πρώτες μέρες του Ιουνίου.
• 03/06/1998: Στεφανώνονται τα αγάλματα του Σολωμού και του Λυκούργου.
• 04/07/2005: Η οικογένεια βρίσκει το σημείο.
• 06/07/2005: Η αστυνομία ανασύρει τα οστά.
• 20/08/2005: Η ταφή στις Κεχριές Κορινθίας.
• Ιούνιος 2016: Κυκλοφορεί η βιογραφία του Αλικάκου και η χήρα του αντιδρά δημόσια.
• Ιούλιος 2016: Η Γεωργοπούλου υποστηρίζει ότι είναι «εξαφανισμένος».
• 26/08/2016: Το παλιό άρθρο της Apela.gr κυκλοφορεί ως «φρέσκια» είδηση.

Αν χρειάζεσαι βοήθεια

Αν σκέφτεσαι να βλάψεις τον εαυτό σου ή ανησυχείς για κάποιον, στην Ελλάδα λειτουργεί η Γραμμή 1018, 24 ώρες το 24ωρο, κάθε μέρα, για την πρόληψη της αυτοκτονίας, κατά το findahelpline.com. Σε άμεσο κίνδυνο καλείς το 112.

Για παρόμοιες ιστορίες δες τις τελευταίες στιγμές διάσημων, τους τραγικούς θανάτους, τους συγγραφείς και ποιητές και τους τάφους διάσημων. Δες και τη βιογραφία του Κώστα Καρυωτάκη, τον θάνατο της Virginia Woolf, τον χειμώνα του 1963 της Sylvia Plath και τις τελευταίες μέρες του Κάφκα.

Συχνές ερωτήσεις