Στις 8 Μαΐου 2017, η Μαίρη Τσώνη βρέθηκε νεκρή στο διαμέρισμά της στα Εξάρχεια. Στο ευρύ κοινό ήταν γνωστή ως η μικρότερη κόρη στον «Κυνόδοντα» του Γιώργου Λάνθιμου. Για όσους παρακολουθούσαν την αθηναϊκή μουσική σκηνή, ήταν επίσης η Mary των Mary and the Boy και η φωνή που είχε συνεργαστεί με τους Joalz. Η είδηση του θανάτου της έφερε μαζί στη μνήμη αυτές τις διαφορετικές πλευρές της δουλειάς της: τον χορό, τη μουσική, το θέατρο και τον κινηματογράφο. ^[1]

Την επόμενη ημέρα δημοσιοποιήθηκαν τα πρώτα ιατροδικαστικά ευρήματα: πνευμονικό οίδημα και συμφόρηση πνευμόνων, χωρίς εξωτερικές κακώσεις. Ο ιατροδικαστής διευκρίνιζε, όμως, ότι αναμένονταν εργαστηριακές εξετάσεις για να εξακριβωθεί τι τα είχε προκαλέσει. Η διάκριση αυτή συχνά χανόταν στους τίτλους των δημοσιευμάτων, που έδιναν την εντύπωση ότι η διερεύνηση είχε ήδη ολοκληρωθεί. ^[2]

8 Μαΐου 2017: η είδηση από τα Εξάρχεια

Η Μαίρη Τσώνη εντοπίστηκε νεκρή τη Δευτέρα 8 Μαΐου, στο διαμέρισμά της στα Εξάρχεια της Αθήνας. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσίευσε το NEWS 24/7 την επομένη, είχε τηλεφωνήσει η ίδια στο ΕΚΑΒ επειδή αισθανόταν αδιαθεσία και είχε ζητήσει ασθενοφόρο. Όταν έφτασαν οι διασώστες, τη βρήκαν νεκρή. Το ίδιο ρεπορτάζ ανέφερε ότι φίλη της την είχε ήδη βρει αναίσθητη μέσα στο διαμέρισμα. ^[3]

Η πληροφορία για την κλήση προέρχεται από τα ρεπορτάζ της εποχής. Στις πηγές που εξετάστηκαν δεν εντοπίστηκε επίσημη απομαγνητοφώνηση ή ηχογράφησή της. Γι’ αυτό, οι φράσεις που κυκλοφόρησαν στον Τύπο ως «τελευταία λόγια» δεν μπορούν να θεωρηθούν επαληθευμένη καταγραφή της συνομιλίας.

Η αστυνομική διερεύνηση

Μετά την ενημέρωση από το ΕΚΑΒ, την προανάκριση ανέλαβε το Αστυνομικό Τμήμα Εξαρχείων. Το αντικείμενο της έρευνας ήταν η αποσαφήνιση των συνθηκών και των αιτίων ενός αιφνίδιου θανάτου. Η εμπλοκή της αστυνομίας δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη εγκληματικής ενέργειας. Αντίστοιχα, οι πληροφορίες των πρώτων ωρών δεν μπορούν να αντικαταστήσουν την ιατροδικαστική αξιολόγηση. ^[3]

Δεν προκύπτει επίσης ένα επαληθευμένο χρονολόγιο με την ακριβή ώρα της κλήσης, της άφιξης του ασθενοφόρου και του θανάτου. Τα διαθέσιμα ρεπορτάζ περιγράφουν την αδιαθεσία, το αίτημα για βοήθεια και τον εντοπισμό της, χωρίς να επιτρέπουν ανασύνθεση κάθε λεπτού εκείνης της ημέρας.

9 Μαΐου: τα πρώτα ιατροδικαστικά ευρήματα

Στις 9 Μαΐου, ο ιατροδικαστής Νίκος Καρακούκης, ο οποίος είχε διενεργήσει τη νεκροψία-νεκροτομή, μίλησε στην εκπομπή «Tatiana Live». Σύμφωνα με την καταγραφή των δηλώσεών του στην Athens Voice, δεν διαπίστωσε εξωτερικές κακώσεις και εντόπισε πνευμονικό οίδημα και συμφόρηση πνευμόνων. ^[4]

Η απουσία εξωτερικών κακώσεων είναι εύρημα της εξέτασης. Δεν απαντά, ωστόσο, σε κάθε ερώτημα για την κατάσταση της υγείας της ή για όσα προηγήθηκαν. Το ρεπορτάζ της LiFO διευκρίνιζε ότι δεν είχε ακόμη εξακριβωθεί τι προκάλεσε τα πνευμονικά ευρήματα και ότι αναμένονταν τοξικολογικές και ιστολογικές εξετάσεις. ^[2]

Τι σημαίνει το πνευμονικό οίδημα

Το πνευμονικό οίδημα είναι παθολογική συσσώρευση υγρού στους πνεύμονες, η οποία μπορεί να δυσχεράνει την αναπνοή και την οξυγόνωση. Η ιατρική εγκυκλοπαίδεια MedlinePlus αναφέρει ότι μπορεί να συνδέεται με διαφορετικές παθήσεις και καταστάσεις. Γι’ αυτό, η αναγνώρισή του δεν προσδιορίζει αυτομάτως την αρχική αιτία που το προκάλεσε σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο. ^[5]

Στην υπόθεση της Τσώνη, αυτή τη διάκριση έκανε και ο ίδιος ο ιατροδικαστής. Σε επικοινωνία του με την «Espresso», που δημοσιεύθηκε στις 10 Μαΐου, εξήγησε ότι η αποσαφήνιση απαιτούσε τα αποτελέσματα των εργαστηριακών εξετάσεων. Ανέφερε γενικά ως πιθανές κατηγορίες αιτίων παθολογικά ή καρδιολογικά προβλήματα και την επίδραση φαρμακευτικών ουσιών. Δεν ανακοίνωσε ότι κάποια από αυτές τις πιθανότητες είχε αποδειχθεί για την Τσώνη. ^[6]

Οι εξετάσεις που αναμένονταν

Τα δημοσιεύματα της 9ης και της 10ης Μαΐου τοποθετούσαν την αναμονή των τοξικολογικών και ιστολογικών αποτελεσμάτων περίπου σε μία εβδομάδα έως δέκα ημέρες. Ήταν εκτιμήσεις για τον χρόνο ολοκλήρωσης της διερεύνησης, όχι δημοσίευση των αποτελεσμάτων της. Ακόμη και άρθρα με τη λέξη «πόρισμα» στον τίτλο τους εξηγούσαν στο κυρίως κείμενο ότι βασικά ερωτήματα παρέμεναν ανοικτά. ^{[3] [6]}

Για τη σύνταξη αυτού του αφιερώματος δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένο τελικό εργαστηριακό αποτέλεσμα ή πλήρες τελικό ιατροδικαστικό πόρισμα που να επιβεβαιώνει την υποκείμενη αιτία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εξετάσεις δεν έγιναν ή ότι οι αρμόδιοι δεν κατέληξαν σε συμπέρασμα. Σημαίνει ότι το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να αναπαραχθεί ως τεκμηριωμένο γεγονός από τις πηγές που είναι διαθέσιμες εδώ.

Το ιστορικό υγείας: οι αναφορές στην κατάθλιψη

Παράλληλα με την είδηση του θανάτου εμφανίστηκαν δημοσιεύματα για κατάθλιψη. Κεντρική αφετηρία τους ήταν δημόσια ανάρτηση της φίλης της, Lewsha Camille Simboura, την οποία αναπαρήγαγε, μεταξύ άλλων, το TVXS στις 9 Μαΐου. Η ανάρτηση μιλούσε για την ασθένεια και την κατάθλιψη της Τσώνη μέσα σε έναν προσωπικό αποχαιρετισμό. ^[7]

Η ανάρτηση αυτή ήταν μαρτυρία ενός ανθρώπου που τη γνώριζε, γραμμένη μέσα στο πένθος. Δεν συνοδευόταν από ιατρικά έγγραφα ή στοιχεία για διάγνωση και θεραπεία. Στις πηγές που ελέγχθηκαν δεν τεκμηριώνεται συγκεκριμένη πρόσφατη νοσηλεία ή φαρμακευτική αγωγή. Μπορούμε, επομένως, να καταγράψουμε ότι δημοσιεύματα της εποχής, βασισμένα σε μαρτυρία φίλης της, ανέφεραν κατάθλιψη, χωρίς να παρουσιάσουμε αυτή την αναφορά ως πλήρες ιστορικό υγείας.

Οι δικές της λέξεις και τα όρια της ερμηνείας τους

Στη συνέντευξή της στον M. Hulot για τη LiFO, που είχε πρωτοδημοσιευθεί το 2009 και αναδημοσιεύθηκε το 2018, η Τσώνη μιλούσε για μοναχικότητα, φόβους και δυσκολία να εμπιστευτεί ανθρώπους. Ήταν μια προσωπική περιγραφή του τρόπου με τον οποίο βίωνε τις σχέσεις και την καθημερινότητά της, πολλά χρόνια πριν από τον θάνατό της. ^[8]

Η συνέντευξη απείχε οκτώ χρόνια από τον θάνατό της. Οι εξομολογήσεις της για τη μοναχικότητα και τους φόβους της δεν αποτελούν κλινική διάγνωση και δεν εξηγούν τι συνέβη τον Μάιο του 2017. Ούτε η μαρτυρία για κατάθλιψη ούτε η γενική αναφορά του ιατροδικαστή σε φαρμακευτικές ουσίες αποδεικνύουν αυτοκτονία, υπερδοσολογία ή δηλητηρίαση.

Μια διαδρομή που ξεκίνησε από τον χορό

Η Τσώνη είχε γεννηθεί στην Αθήνα και είχε μεγαλώσει στη Λιβαδειά και στα Χανιά. Στη δική της αφήγηση, ο χορός προηγήθηκε της μουσικής και της υποκριτικής. Πέρασε από το φυτώριο της Κρατικής Σχολής Ορχηστικής Τέχνης και αργότερα βρέθηκε στο Λονδίνο για σπουδές μιούζικαλ στο Dance Attic. ^[8]

Στον αποχαιρετισμό των «Νέων» η σχέση της με την κίνηση συνδεόταν με τις θεατρικές συνεργασίες της: τα «Ημερολόγια του Νιζίνσκι» με τον Κώστα Τσιούκα και τη συνεργασία με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό. Η παρουσία της στον χορό και στο θέατρο βοηθά να κατανοηθεί μια καλλιτέχνιδα για την οποία η φωνή, το σώμα και η ερμηνεία λειτουργούσαν μαζί. ^[9]

Ο «Κυνόδοντας» και η μικρότερη κόρη

Στον «Κυνόδοντα» του 2009 υποδύθηκε τη μικρότερη κόρη μιας οικογένειας που κρατά τα παιδιά της απομονωμένα από τον έξω κόσμο. Το επίσημο αρχείο των Καννών καταγράφει τον ρόλο της ως «Younger Daughter». Δίπλα της βρίσκονταν η Αγγελική Παπούλια, ο Χρήστος Πάσσαλης, ο Χρήστος Στέργιογλου, η Μισέλ Βάλεϊ και η Άννα Καλαϊτζίδου. ^[10]

Η Τσώνη περιέγραφε τη μικρότερη κόρη ως πιο μαζεμένη και παθητική από τα αδέλφια της. Ξεκαθάριζε ότι ο χαρακτήρας δεν ήταν κοντά στον δικό της εαυτό. Για τα γυρίσματα, θυμόταν κυρίως τη σαφή καθοδήγηση του Λάνθιμου. ^[8]

Κάννες, Σαράγεβο και η υποψηφιότητα για Όσκαρ

Ο «Κυνόδοντας» κέρδισε το βραβείο Un Certain Regard στις Κάννες το 2009. Η επίσημη καταχώριση του φεστιβάλ επιβεβαιώνει τη συγκεκριμένη διάκριση. Για τους συντελεστές της ταινίας ήταν μια απρόσμενη επιτυχία. Στη συνέντευξή της στη LiFO, η Τσώνη θυμόταν ότι το βράδυ που έμαθαν το αποτέλεσμα συναντήθηκαν και βγήκαν μαζί για να το γιορτάσουν. ^{[10] [8]}

Την ίδια χρονιά, στο Φεστιβάλ του Σαράγεβο, η Μαίρη Τσώνη και η Αγγελική Παπούλια μοιράστηκαν το βραβείο γυναικείας ερμηνείας. Η Cineuropa κατέγραφε επίσης το ειδικό βραβείο της επιτροπής για την ταινία. Η Τσώνη είχε, λοιπόν, τιμηθεί για τη δική της ερμηνεία, από κοινού με τη συμπρωταγωνίστριά της. ^[11]

Το 2011 ο «Κυνόδοντας» ήταν υποψήφιος για Όσκαρ στην τότε κατηγορία ξενόγλωσσης ταινίας. Το αρχείο της Αμερικανικής Ακαδημίας καταγράφει την υποψηφιότητα της Ελλάδας· νικήτρια ήταν η δανέζικη ταινία «In a Better World». Η υποψηφιότητα αφορούσε την ταινία και δεν ήταν υποψηφιότητα της Τσώνη σε κατηγορία ερμηνείας. ^[12]

Η Μαίρη των Mary and the Boy

Πριν και παράλληλα με τη διεθνή κινηματογραφική αναγνώριση, η Τσώνη είχε συνδέσει το όνομά της με τους Mary and the Boy και τον Αλέξανδρο Βούλγαρη. Το βιογραφικό του The Boy στην Inner Ear καταγράφει το πρώτο ομώνυμο άλμπουμ το 2007, στη Low Impedance Recordings, και το «Timemachine» το 2008, στην Inner Ear, σε συνεργασία με τον Felizol. ^[13]

Στον αποχαιρετισμό του στην Athens Voice, ο Γιώργος Δημητρακόπουλος θυμόταν ένα σχήμα που είχε δώσει ώθηση σε νεότερους μουσικούς να εκφραστούν με έναν ακατέργαστο, απαιτητικό ήχο, χωρίς να αναζητούν απαραίτητα την αποδοχή. Από παλαιότερη συνάντησή τους συγκρατούσε και τις αναφορές της Τσώνη στον Νιζίνσκι, στον Κλάους Νόμι και στη Συλβί Γκιλέμ: επιρροές που συνέδεαν τη μουσική με τον χορό και τη σκηνική παρουσία. ^[14]

Το «Timemachine» και η συνεργασία με τον Felizol

Στην επίσημη παρουσίαση του «Timemachine», η Inner Ear περιγράφει τη συνάντηση της φωνής της Mary, του πιάνου του The Boy και της παραγωγής του Felizol, δηλαδή του Γιάννη Βεσλεμέ. Το άλμπουμ στρεφόταν περισσότερο στον ηλεκτρονικό ήχο, με το mastering να υπογράφεται από τον Cristian Vogel. Η φωνή της παρέμενε κεντρικό στοιχείο της δουλειάς, μέσα σε έναν ήχο που άλλαζε σε σχέση με τον πρώτο δίσκο. ^[15]

Η κυκλοφορία αυτή δείχνει και πόσο γρήγορα μετακινούνταν το σχήμα από τη μια δουλειά στην επόμενη. Μέσα σε δύο διαδοχικά άλμπουμ, η θεατρικότητα της πρώτης περιόδου συναντούσε περισσότερες ηλεκτρονικές και ποπ μελωδίες, χωρίς να χάνεται ο πειραματισμός. ^[15]

Η συνέχεια με τους Joalz

Η μουσική της διαδρομή συνεχίστηκε με τους Joalz. Η παρουσίαση του EP «Hello Darkness My Friend» στο ελculture την καταγράφει ανάμεσα στους συντελεστές και συνδέει τη θεατρική ερμηνεία της με τον ηλεκτρονικό και ροκ ήχο του σχήματος. Στις ηχογραφήσεις συμμετείχαν επίσης ο Δημήτρης Ζωγράφος, η May Roosevelt, ο Γιάννης Μπακούλης και ο Λεωνίδας Σέγκας. ^[16]

Η ίδια παρουσίαση αναφέρει τραγούδια όπως το «Oh Darling Margaret» και το «Alligator Wine», με τη φωνή της να αποκτά διαφορετικό χαρακτήρα μέσα σε κάθε σύνθεση. Οι ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα και στο Βερολίνο μεταξύ Μαρτίου 2011 και Ιουνίου 2012. Πρόκειται για καταγεγραμμένη δημιουργική συνέχεια μετά τη μεγάλη επιτυχία του «Κυνόδοντα». ^[16]

Στις 27 Δεκεμβρίου 2014, το Avopolis ανακοίνωνε κοινή εμφάνιση των Joalz με τη Μαίρη Τσώνη στη Death Disco για τις 30 Δεκεμβρίου. Το πρόγραμμα περιλάμβανε υλικό από προηγούμενους δίσκους και από νέα δουλειά. Η ανακοίνωση κατέγραφε επίσης τη συμμετοχή της σε ηχογραφήσεις του σχήματος, μαζί με άλλους μουσικούς. Η συνεργασία της με τους Joalz συνεχιζόταν τόσο στη σκηνή όσο και στο στούντιο. ^[17]

Οι άλλοι κινηματογραφικοί και θεατρικοί ρόλοι

Το κινηματογραφικό της έργο περιλάμβανε επίσης το «Κακό» και το «Κακό στην Εποχή των Ηρώων» του Γιώργου Νούσια, το «Artherapy» του Νίκου Περάκη και τα «Οπωροφόρα της Αθήνας» του Νίκου Παναγιωτόπουλου. Το αφιέρωμα του FLIX, που δημοσιεύθηκε την ημέρα του θανάτου της, υπενθύμιζε αυτές τις συμμετοχές μαζί με την παρουσία της στη μουσική και στο θέατρο. ^[1]

Η σχέση της με τον Νιζίνσκι εμφανιζόταν και στη θεατρική δουλειά της με τον Κώστα Τσιούκα. Ο αποχαιρετισμός των «Νέων» κατέγραφε τα «Ημερολόγια του Νιζίνσκι» και τη συνεργασία της με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό. Για όσους την είχαν γνωρίσει από τον «Κυνόδοντα», αυτές οι δουλειές αποκάλυπταν μια διαδρομή που είχε ξεκινήσει από τον χορό και συνέχιζε να περνά από διαφορετικές σκηνές. ^[9]

Οι αποχαιρετισμοί των συνεργατών της

Τις ημέρες που ακολούθησαν, οι αποχαιρετισμοί προέρχονταν από διαφορετικούς χώρους στους οποίους είχε εργαστεί. Στις 9 Μαΐου το «Πρώτο Θέμα» κατέγραφε την ανάρτηση του Αλέξανδρου Βούλγαρη, που τη θυμόταν μέσα από την κοινή τους μουσική. Η επιστροφή σε ένα τραγούδι τους έδινε στον αποχαιρετισμό τη γλώσσα της συνεργασίας τους. ^[18]

Η «Espresso» συγκέντρωνε μηνύματα συναδέλφων, μεταξύ άλλων της Βασιλικής Τρουφάκου, της Γιούλικας Σκαφιδά και της Μάνιας Παπαδημητρίου. Τα μηνύματα αυτά αποτύπωναν τον αιφνιδιασμό και τη θλίψη. Οι προσωπικές ερμηνείες που περιέχονταν σε ορισμένα από αυτά ανήκουν στο πένθος των ανθρώπων που την αποχαιρετούσαν· δεν αποτελούν ιατροδικαστικά συμπεράσματα. ^[6]

11 Μαΐου: το τελευταίο αντίο στα Χανιά

Η κηδεία τελέστηκε την Πέμπτη 11 Μαΐου 2017, στον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννου Ελεήμονος, στο Γκαλαγκάδο Ακρωτηρίου Χανίων. Η εξόδιος ακολουθία έγινε στις 17:00 και ακολούθησε η ταφή στο Κοιμητήριο Χορδακίου Ακρωτηρίου. Η ανακοίνωση της τελετής είχε δημοσιευθεί στην «Εφημερίδα των Συντακτών», ενώ το CNN Greece κατέγραψε την πραγματοποίησή της την ίδια ημέρα. ^{[19] [20]}

Στην Κρήτη, όπου είχε ζήσει μέρος των παιδικών και εφηβικών της χρόνων, συγγενείς και φίλοι την αποχαιρέτησαν τρεις ημέρες μετά τον θάνατό της. Οι ανακοινώσεις των βραβείων και οι φωτογραφίες των φεστιβάλ είχαν πλέον δώσει τη θέση τους σε μια οικογενειακή απώλεια.

Η εικόνα που έμεινε

Για το ευρύ κοινό, το πρόσωπό της έμεινε δεμένο με τον «Κυνόδοντα». Στις ηχογραφήσεις των Mary and the Boy και των Joalz ακούγεται μια άλλη πλευρά της: μια φωνή με ένταση και θεατρικότητα, που δοκιμάστηκε σε διαφορετικούς ήχους. Οι φωτογραφίες από τις Κάννες, οι δίσκοι και οι καταγραφές των συνεργασιών της θυμίζουν πόσα διαφορετικά πράγματα είχε ήδη κάνει.

Η ιστορία της ξαφνικής απώλειας κρατά ακόμη ένα όριο: τα πρώτα ιατροδικαστικά ευρήματα δημοσιοποιήθηκαν, αλλά στις πηγές που εντοπίστηκαν δεν υπάρχει τελικό πόρισμα που να επιβεβαιώνει τι τα προκάλεσε. Η αναφορά σε αυτό το κενό δεν χρειάζεται να σκεπάζει το έργο της. Η Μαίρη Τσώνη είχε αφήσει κινηματογραφικούς ρόλους, τραγούδια και συνεργασίες που εξακολουθούν να συστήνουν την καλλιτέχνιδα σε όσους τη γνωρίζουν σήμερα.