Ο Νίκος Καζαντζάκης (1883–1957), ο συγγραφέας του «Αλέξη Ζορμπά» και του «Τελευταίου πειρασμού», πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957 στην πανεπιστημιακή κλινική του Φράιμπουργκ, ύστερα από μόλυνση που ακολούθησε εμβόλιο στο ταξίδι του στην Ασία. Ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών αρνήθηκε να δεχτεί τη σορό του σε εκκλησία και η κηδεία έγινε στο Ηράκλειο.

Νίκος Καζαντζάκης: ο γιος του Μιχάλη από το Ηράκλειο

Γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1883 (2 Μαρτίου με το νέο ημερολόγιο) στο Ηράκλειο, που τότε λεγόταν Κάντια και ανήκε στην οθωμανική Κρήτη. Ήταν το πρώτο παιδί του Μιχάλη Καζαντζάκη, εμπόρου και γαιοκτήμονα, και η οικογένεια καταγόταν από το χωριό Μυρτιά. Σε απογραφή είχε καταχωριστεί με έτος γέννησης το 1881, κάτι που ο ίδιος διόρθωσε σε ένα γράμμα του, κατά τη Wikipedia.

Πήγε σχολείο στο Ηράκλειο και το 1897–1899 στο Γαλλικό Εμπορικό Σχολείο της Νάξου. Το 1902 πήγε στην Αθήνα και τελείωσε τη Νομική το 1906. Το πρώτο του έργο, το αφήγημα «Όφις και κρίνο» (1906), βγήκε με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμί. Το 1907 πήγε στο Παρίσι, όπου παρακολούθησε μαθήματα του Ανρί Μπερξόν, και το 1909 έγραψε τη διατριβή του για τον Νίτσε και το δίκαιο.

Ο Νίτσε: ο δάσκαλος που τον σημάδεψε

Αν υπάρχει ένας στοχαστής χωρίς τον οποίο ο Καζαντζάκης δύσκολα θα ήταν αυτός που ξέρουμε, είναι ο Φρήντριχ Νίτσε. Το πρώτο δημοσιευμένο δοκίμιό του, «Η αρρώστεια του αιώνος» (1906), εντάσσει τον Νίτσε στην ευρωπαϊκή ηθική κρίση της παρακμής. Ο ιστότοπος Σαν Σήμερα γράφει ότι ο Νίτσε και ο Μπερξόν άσκησαν πάνω του «τεράστια επίδραση». Στον πρόλογο του «Ζορμπά» ο ίδιος ονομάζει τέσσερις που τον διαμόρφωσαν βαθύτερα: τον Όμηρο, τον Μπερξόν, τον Νίτσε και τον Ζορμπά, κατά μελέτη για το μυθιστόρημα.

Κατά την κριτική της αγγλικής έκδοσης της διατριβής του, το 1908, ενώ παρακολουθούσε τον Μπερξόν στο Παρίσι, μια γυναίκα στη Βιβλιοθήκη Σαιντ-Ζενεβιέβ επέμεινε να πάρει ένα αντίτυπο του «Τάδε έφη Ζαρατούστρας». Η κριτική το παρουσιάζει ως αρχή της διαρκούς σχέσης του με τον Νίτσε· δεν το βρήκαμε σε δεύτερη πηγή.

Το 1909 παρουσίασε τη διατριβή «Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας». Ξεκινά από τον μηδενισμό και παρουσιάζει τον Νίτσε να γκρεμίζει τις παλιές αξίες και να δείχνει μια χαρούμενη εναλλακτική γύρω από τον Υπεράνθρωπο. Περνά ύστερα στην κριτική της θρησκείας, της χριστιανικής ηθικής, της δημοκρατίας και της ισότητας, με προτίμηση σε ισχυρό ολιγαρχικό κράτος. Ο κριτικός σημειώνει ότι μεγάλο μέρος είναι παράφραση και παράθεμα και ότι κάποιες πολιτικές συνέπειες είναι ανησυχητικές. Για το πού κατατέθηκε οι πηγές διαφέρουν: κατά την κριτική, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, κατά δοκίμιο για τον «Ζορμπά», στο Παρίσι.

Δεν έμεινε στη μελέτη. Μετέφρασε «Η γέννησις της τραγωδίας» (1912) και «Τάδε έφη Ζαρατούστρας» (1913), και τα δύο από τις εκδόσεις Φέξη, στη φιλοσοφική και κοινωνιολογική βιβλιοθήκη τους.

Οι δύο γάμοι

Παντρεύτηκε την Γαλάτεια Αλεξίου το 1911 και χώρισαν το 1926. Την Ελένη Σαμίου τη γνώρισε το 1924 και την παντρεύτηκε αργότερα· ο ιστότοπος sch.gr δίνει ως έτος γάμου το 1945. Εκείνη τον βοηθούσε στη δακτυλογράφηση, στα ταξίδια και στις δουλειές του και έμεινε δίπλα του ως τον θάνατό του. Πέθανε το 2004.

Ο Άθως, ο Σικελιανός και ο Ζορμπάς

Το 1914 γνώρισε τον ποιητή Άγγελο Σικελιανό και οι δυο τους ταξίδεψαν περίπου δύο χρόνια σε χώρους της ελληνορθόδοξης παράδοσης. Ως νέος είχε μείνει έναν μήνα στο Άγιον Όρος. Ο ήρωας του μυθιστορήματος «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» (1946) βασίστηκε, κατά το Pappas Post, σε πραγματικό φίλο του, τον Γιώργη Ζορμπά. Κατά μελέτη για το μυθιστόρημα, γνωρίστηκαν γύρω στο 1914–1915 στο Άγιον Όρος, δούλεψαν μαζί σε ορυχείο λιγνίτη το 1917, ταξίδεψαν στον Καύκασο το 1919 και αλληλογραφούσαν ως τον θάνατο του Ζορμπά στη Γιουγκοσλαβία το 1942. Ο μελετητής Λέβιτ υποστηρίζει ότι πολλά από τα λόγια του τα ανακάλεσε ο Καζαντζάκης είκοσι περίπου χρόνια αργότερα.

Στα βήματα του Νίτσε

Τον Ιανουάριο του 1918 ο Καζαντζάκης, η συγγραφέας Έλλη Λαμπρίδη και άλλοι έφυγαν από τη Ζυρίχη και έφτασαν στη Σιλβαπλάνα του Ενγκαντίν. Σώζεται φωτογραφία του στο χιόνι, στις 11 Ιανουαρίου 1918, με θέα το βουνό Πιτς Κορβάτς. Η πέτρα του Νίτσε μάλλον ήταν κρυμμένη κάτω από το χιόνι, και οι μαρτυρίες δεν λένε ότι τη βρήκαν.

Στην «Αναφορά στον Γκρέκο» (1961) περιγράφει μια επίσκεψη την άνοιξη: ψάχνει την πυραμιδοειδή πέτρα όπου ο Νίτσε είχε το όραμα της αιώνιας επιστροφής, μπαίνει στη Σιλς Μαρία από μια γέφυρα και νιώθει ρίγος χαράς. Ο μελετητής Πίτερ Ντέρνο Μάρεϊ υποψιάζεται ότι η περιγραφή είναι εν μέρει μυθοπλασία, βασισμένη σε προηγούμενες επισκέψεις. Στο βιβλίο «Αγγλία» (1941) ο Καζαντζάκης αποκαλεί τον Νίτσε «Μεγάλο Μάρτυρα».

Το 1923, σε ταξίδι προς το Ντόρνμπουργκ, πέρασε από το Ναούμπουργκ και επισκέφθηκε το Ρέκεν, το χωριό γέννησης του Νίτσε. Το 1930 έκανε νέο προσκύνημα στους περιπάτους του Ραπάλο, στην Ιταλία. Με την Έλλη Λαμπρίδη διαφωνούσε για τον διονυσιακό φιλόσοφο· εκείνος τον διάβαζε ως ασκητή-μάρτυρα και λυτρωτή, εκείνη έδινε βάρος στην ηθική ευθύνη απέναντι στους άλλους, κατά το άρθρο του Μάρεϊ.

Πολιτική, Γαλλία και η στροφή στο γράψιμο

Στο Βερολίνο ενθουσιάστηκε με τον κομμουνισμό και θαύμαζε τον Λένιν, αλλά δεν έγινε ποτέ πιστός κομμουνιστής και απογοητεύτηκε από τη σταλινική Σοβιετική Ένωση. Το 1919 ήταν γενικός διευθυντής του Υπουργείου Περιθάλψεως. Το 1945 ίδρυσε ένα μικρό αριστερό κόμμα και ήταν για λίγο υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου. Αργότερα ηγήθηκε του γραφείου μεταφράσεων της UNESCO και παραιτήθηκε το 1947 για να γράφει.

Η δεξιά τον πολεμούσε ως ανήθικο και μπολσεβίκο, ενώ οι κομμουνιστές τον έβλεπαν ως αστό. Από το 1946 ζούσε στη Γαλλία, πρώτα στο Παρίσι και μετά στο Αντίμπ.

Το έργο: από την «Οδύσσεια» στον «Τελευταίο πειρασμό»

Η «Οδύσσεια» (1938), σε 33.333 στίχους, τον απασχόλησε περίπου δεκατέσσερα χρόνια και χώρισε τους κριτικούς. Ακολούθησαν ο «Αλέξης Ζορμπάς» (1946), ο «Χριστός ξανασταυρώνεται», ο «Καπετάν Μιχάλης» και, το 1955, ο «Τελευταίος πειρασμός». Έγραφε στη δημοτική και η «Αναφορά στον Γκρέκο» κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του, το 1961. Η «Ασκητική» κυκλοφόρησε το 1927, κατά το sch.gr, και με τον Ι. Θ. Κακριδή μετέφρασε την «Ιλιάδα» (1955) και την «Οδύσσεια», που δεν είδε ποτέ τυπωμένη. Ο «Ζορμπάς» έγινε ταινία το 1964 και ο «Τελευταίος πειρασμός» το 1988, σε σκηνοθεσία Σκορσέζε.

Μια φιλολογική μελέτη διαβάζει τον Ζορμπά ως διονυσιακό ήρωα και τον αφηγητή ως απολλώνιο, με βάση τη «Γέννηση της τραγωδίας» του Νίτσε. Οι μελετητές διαφωνούν για το πόσο πιστός έμεινε ο Καζαντζάκης στον Νίτσε και πόσο τον εγκατέλειψε.

Η Εκκλησία και ο αφορισμός που δεν έγινε

Το 1954 το Βατικανό έβαλε τον «Τελευταίο πειρασμό» στον Κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων. Ο Καζαντζάκης απάντησε, κατά την New World Encyclopedia, με τηλεγράφημα στα λατινικά, που παραπέμπει στον Τερτυλλιανό: «Ad tuum, Domine, tribunal appello» («στο δικαστήριό σου, Κύριε, προσφεύγω»). Στην Ελλάδα ο μητροπολίτης Χίου Παντελεήμων Φωστίνης κατέθεσε έκθεση κατά του «Καπετάν Μιχάλη». Στις 16 Φεβρουαρίου 1955, σύμφωνα με άρθρο μητροπολίτη στο viannitika.gr που παραθέτει το «Βήμα», η Σύνοδος αποφάσισε ότι ο «Τελευταίος πειρασμός» και ο «Χριστός ξανασταυρώνεται» δεν πρέπει να κυκλοφορούν, χωρίς ομοφωνία. Την επομένη ζήτησε από το Υπουργείο Δικαιοσύνης να τα απαγορεύσει και παρέπεμψε την υπόθεση στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Οι πηγές που διαβάσαμε συμφωνούν ότι ο αφορισμός δεν ολοκληρώθηκε. Το ekriti.gr γράφει ότι η Σύνοδος ήθελε αφορισμό, αλλά ο Πατριάρχης Αθηναγόρας δεν υπέγραψε. Σύμφωνα με επιστολή του Πατριαρχείου προς δημοσιογράφο το 2003, δεν βρέθηκε αφορισμός στο αρχείο του. Η επιστολή χρονολογείται 13 Μαΐου 2003 στη Romfea και 29 Ιουνίου 2003 στο ekriti.gr, γι’ αυτό δεν γράφουμε ημερομηνία. Ο Αθηναγόρας, κατά τη Romfea, είπε το 1961 στην Κρήτη ότι τα βιβλία του κοσμούν την πατριαρχική βιβλιοθήκη.

Ο Καζαντζάκης απάντησε με ένα γράμμα, από το οποίο θυμούνται τη φράση «Μου δώσατε μια κατάρα, Άγιοι Πατέρες, σας δίνω μια ευχή». Το ακριβές κείμενο διαφέρει από πηγή σε πηγή.

Το Νόμπελ που χάθηκε

Προτάθηκε για το Νόμπελ Λογοτεχνίας εννέα φορές, από το 1947 ως το 1957, κατά το Eurohoops. Το 1957 έχασε από τον Αλμπέρ Καμύ με μία μόνο ψήφο, κατά τη Wikipedia, και ο Καμύ είπε αργότερα ότι ο Καζαντζάκης το άξιζε πολύ περισσότερο. Η απόφαση ήρθε δέκα μέρες πριν πεθάνει, κατά το Vice. Το 1956 είχε πάρει το Διεθνές Βραβείο Ειρήνης στη Βιέννη, κατά το kazantzaki.gr.

Το τελευταίο ταξίδι: Κίνα και Ιαπωνία

Τον Ιούνιο του 1957 έφυγε από το Αντίμπ με την Ελένη και το ζευγάρι Ευελπίδη, ως προσκεκλημένος της κινεζικής κυβέρνησης. Έμειναν περίπου έναν μήνα στην Κίνα και πέταξαν στο Καντόν, για να γυρίσουν μέσω Ιαπωνίας. Ήδη ήταν άρρωστος: η Patris γράφει ότι είχε διαγνωστεί με λευχαιμία οκτώ χρόνια νωρίτερα και ότι οι γιατροί τον είχαν συμβουλεύσει να μην κάνει ισχυρό εμβόλιο.

Μόλυνση στο Φράιμπουργκ

Στο ταξίδι δέχτηκε εμβόλιο κατά της ευλογιάς και της χολέρας και ακολούθησε μόλυνση. Οι πηγές διαφέρουν στο πού έγινε το εμβόλιο (Κίνα, κατά τη Wikipedia· ταξίδι επιστροφής μέσω Ιαπωνίας, κατά τον ιστότοπο sch.gr και το Vice) και στο πώς εκδηλώθηκε. Το Vice γράφει ότι το χέρι του πρήστηκε και κινδύνευε με ακρωτηριασμό, και η Wikipedia μιλά για γάγγραινα.

Νοσηλεύτηκε στο Εθνικό Νοσοκομείο της Κοπεγχάγης και μετά στην πανεπιστημιακή κλινική του Φράιμπουργκ. Εκεί η μόλυνση υποχώρησε, αλλά κόλλησε ασιατική γρίπη, κατά τον ιστότοπο kazantzaki.gr και τη Wikipedia. Το Vice γράφει για κίτρινο πυρετό, που δεν επιβεβαιώνεται αλλού και δεν το υιοθετούμε.

Πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957, σε ηλικία 74 ετών. Ώρα θανάτου δίνει μόνο ένα κείμενο του Dioptra, 22:20. Δεν υπάρχει επίσημη ανακοίνωση για την αιτία, και ο θάνατος αποδίδεται συνήθως στις επιπλοκές της μόλυνσης και της γρίπης, με φόντο τη λευχαιμία.

Η άρνηση της Εκκλησίας στην Αθήνα

Η Ελένη δεν ήθελε να ταριχευτεί η σορός, και παραγγέλθηκε φέρετρο με σιδερένια επένδυση, γράφει το Vice. Το σώμα έφτασε στην Αθήνα στις αρχές Νοεμβρίου, στις 3 κατά το Cycladesopen και στις 4 κατά το viannitika.gr. Η Ελένη ζήτησε να εκτεθεί σε εκκλησία της Αθήνας. Ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Θεόκλητος αρνήθηκε, φοβούμενος αντιδράσεις. Ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο κυβερνητικός επίτροπος Θ. Σπεράντζας δεν κατάφεραν να αλλάξουν την απόφαση.

Ως τη μεταφορά, κατά το Cycladesopen, η σορός έμεινε χωρίς ιερέα στο νεκροθαλάμο του Α΄ Νεκροταφείου Αθηνών. Ο Ωνάσης, κατά το ekriti.gr, φέρεται να φρόντισε ειδική πτήση της Ολυμπιακής προς το Ηράκλειο.

Η κηδεία στο Ηράκλειο

Η σορός πέταξε στο Ηράκλειο, όπου, κατά το crete.pl, την περίμεναν πάνω από 700 άνθρωποι, και εκτέθηκε στον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Μηνά. Η κηδεία έγινε στις 5 Νοεμβρίου 1957, λίγο πριν τις 11:00. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, κατά το crete.pl, ζήτησε να γίνει δημόσια τελετή.

Για την Εκκλησία στην κηδεία οι πηγές διαφωνούν. Το viannitika.gr, το kazantzaki.gr και το Cycladesopen γράφουν ότι τέλεσε ακολουθία ο μητροπολίτης Κρήτης Ευγένιος, με 15 ή 17 ιερείς, ανάλογα με την πηγή. Άλλες μαρτυρίες, από το Vice και το ekriti.gr, λένε ότι κανείς ιερέας δεν ακολούθησε το φέρετρο προς τον τάφο, εκτός από έναν νεαρό στρατιωτικό ιερέα, τον Σταύρο Καρπαθιωτάκη, που έφυγε από το στρατόπεδο χωρίς άδεια. Ο ίδιος, κατά τη Romfea, φανερώθηκε δημόσια το 1972.

Η ποινή του διαφέρει στις πηγές: 20 ημέρες φυλάκιση, κατά το viannitika.gr και το Vice, και έξι μήνες, κατά δική του μαρτυρία στη Romfea. Στην πομπή, κατά το Vice, παρακολούθησαν περίπου 15.000 Κρητικοί. Μαθητές της Διδασκαλικής Ακαδημίας Ηρακλείου κρατούσαν βιβλία του, με την «Οδύσσεια» μπροστά, και το φέρετρο μεταφέρθηκε πάνω σε λαφέτα πυροβόλου, ως κρατική τιμή, και άντρες με κρητικές φορεσιές το πήγαν στον προμαχώνα Μαρτινέγκο.

Παρευρέθηκαν, κατά το kazantzaki.gr, ο υπουργός Παιδείας Αχιλλέας Γεροκωστόπουλος, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο Σοφοκλής Βενιζέλος και ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης. Κατά το ekriti.gr, μίλησαν ο Παπανδρέου, ο Μαξ Ταου και ο Μενέλαος Παρλαμάς, που εκφώνησε τον επικήδειο. Ο Αρχιμανδρίτης Αυγουστίνος Καντιώτης, αργότερα μητροπολίτης Φλωρίνης, είχε απειλήσει ότι θα πάει στην Κρήτη για να εμποδίσει την ακολουθία, κατά το άρθρο της Μηχανής του Χρόνου. Η κηδεία κινηματογραφήθηκε, και το υλικό προβλήθηκε στα κινηματογραφικά επίκαιρα και εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο Καζαντζάκη.

Ο τάφος στον προμαχώνα Μαρτινέγκο

Τάφηκε στον προμαχώνα Μαρτινέγκο των ενετικών τειχών του Ηρακλείου, με θέα το Μεγάλο Κάστρο που αγαπούσε. Ήθελε να ταφεί στην Κρήτη, κατά το Dioptra, και το δημοτικό συμβούλιο Ηρακλείου, κατά το ekriti.gr, αποφάσισε να τον θάψει με δημόσια δαπάνη σε απλό χωμάτινο τάφο. Ο τάφος είχε ξύλινο σταυρό από ακατέργαστους κορμούς και το επίγραμμα που επέλεξε ο ίδιος, κατά το Cycladesopen: «Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λέφτερος».

Δίπλα του είναι θαμμένη η Ελένη. Στα 65 χρόνια από τον θάνατό του, το 2022, ο αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ευγένιος έκανε τρισάγιο στον τάφο και γονάτισε μπροστά του, κατά το ertnews.gr.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Καζαντζάκη

• Ανέκδοτο μυθιστόρημα. Ο «Ανήφορος», το μοναδικό ανέκδοτο μυθιστόρημά του, κυκλοφόρησε στις 26 Οκτωβρίου 2022, 65 χρόνια από τον θάνατό του, κατά το Dioptra.
• Έτος γέννησης 1881. Σε απογραφή είχε καταχωριστεί λάθος.
• Ψευδώνυμο. Το πρώτο του έργο υπέγραψε ως Κάρμα Νιρβαμί.
• Η τελευταία συνέντευξη. Την έδωσε στις 22 Μαΐου 1957, κατά το αρχείο του Μουσείου Καζαντζάκη.
• Βιβλία στη βιβλιοθήκη του Πατριάρχη. Ο Αθηναγόρας, κατά τη Romfea, είπε το 1961 ότι κοσμούν την πατριαρχική βιβλιοθήκη.
• Μουσείο στο χωριό της οικογένειας. Στη Μυρτιά του Ηρακλείου λειτουργεί το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη.
• Φήμη για την Φρειδερίκη. Η Μηχανή του Χρόνου γράφει ότι μερικοί έλεγαν πως η βασίλισσα Φρειδερίκη μαλάκωσε τη στάση της Εκκλησίας, επειδή ο Καζαντζάκης της είχε αφιερώσει τον «Τελευταίο πειρασμό». Δεν επιβεβαιώνεται.

Συχνές ερωτήσεις για τον Νίκο Καζαντζάκη