Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή (Βερολίνο, 13/09/1873 – Μόναχο, 02/02/1950) ήταν μαθηματικός από φαναριώτικη οικογένεια, με καριέρα στη Γερμανία και στην Ελλάδα. Δούλεψε στον λογισμό των μεταβολών, στη θεωρία μέτρου και στη θερμοδυναμική, αντάλλαξε γράμματα με τον Αϊνστάιν και οργάνωσε το Ιωνικό Πανεπιστήμιο Σμύρνης, που δεν δέχθηκε ποτέ φοιτητές.

Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή: οικογένεια και παιδικά χρόνια

Ο πατέρας του, Στέφανος Καραθεοδωρή, είχε σπουδάσει νομικά στο Βερολίνο και υπηρέτησε ως Οθωμανός γραμματέας και διπλωμάτης στο Βερολίνο, στη Στοκχόλμη, στη Βιέννη και αργότερα στις Βρυξέλλες.[1] Ο παππούς, Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή (1802–1879), ήταν γιατρός του σουλτάνου Αμπντουλμετζίτ και δίδασκε στην Αυτοκρατορική Σχολή Ιατρικής της Κωνσταντινούπολης.[2,3] Η οικογένεια ανήκε στους Φαναριώτες. Οι πηγές διαφέρουν στις λεπτομέρειες των διορισμών του πατέρα: το MacTutor μιλά για Βρυξέλλες, η αγγλική Wikipedia προσθέτει Αγία Πετρούπολη και Βερολίνο.[1,2]

Η μητέρα του, Δέσποινα Πετροκόκκινου, καταγόταν από εμπορική οικογένεια της Χίου, εγκατεστημένη στη Μασσαλία.[1,14] Πέθανε από πνευμονία στις Κάννες. Εδώ οι πηγές συγκρούονται: η αγγλική Wikipedia, το Greek News Agenda και το γενεαλογικό αρχείο Geni δίνουν το 1879, ενώ το MacTutor γράφει 1895. Ακολουθούμε το 1879, γιατί το στηρίζουν τρεις πηγές.[2,3,6] Το αγόρι ήταν τότε μικρό παιδί και το μεγάλωσε κυρίως η γιαγιά του από τη μητέρα.[3]

Την περίοδο 1874–1875 η οικογένεια έζησε στην Κωνσταντινούπολη και το 1875 εγκαταστάθηκε στις Βρυξέλλες, όπου γεννήθηκε η αδελφή του, η Λουλία (Julia).[1,2] Μιλούσε ελληνικά και γαλλικά από νωρίς. Τα γερμανικά τα έμαθε με τη βοήθεια της γιαγιάς του και μιας Γερμανίδας οικονόμου, και αργότερα πρόσθεσε αγγλικά, ιταλικά και τουρκικά.[1,2] Το σπίτι στις Βρυξέλλες δεχόταν, κατά την περιγραφή του ιστότοπου Math Berlin, διπλωμάτες, καλλιτέχνες και λόγιους.[9]

Το 1881 πήγε σε ιδιωτικό σχολείο στο Βαντερστόκ, αλλά έμεινε μόνο δύο χρόνια. Οι χειμώνες του 1883–1884 και του 1884–1885 πέρασαν στην ιταλική Ριβιέρα, και το 1885 μπήκε σε γυμνάσιο των Βρυξελλών.[2] Από το 1886 έως το 1891 φοίτησε στο Βασιλικό Αθήναιο του Ixelles και κέρδισε δύο φορές το βραβείο του καλύτερου μαθητή των μαθηματικών στο Βέλγιο.[1,2]

Τον Οκτώβριο του 1891 μπήκε στη Βασιλική Στρατιωτική Σχολή του Βελγίου, όπου έμεινε έως το 1895, και από το 1893 έως το 1896 παρακολούθησε τη σχολή εφαρμογών, ως μηχανικός.[1,2] Δεν ήταν η πορεία που θα περίμενε κανείς για έναν μελλοντικό καθηγητή της Γκέτινγκεν. Ο ίδιος πάντως έβλεπε τη ζωή του αλλιώς: αργότερα έγραψε ότι μόνο η «hemmungslose Beschäftigung mit Mathematik», η ασυγκράτητη ενασχόληση με τα μαθηματικά, έδινε νόημα στη ζωή του.[9]

Κρήτη, Λέσβος και Αίγυπτος

Το 1895, μετά τη στρατιωτική σχολή, πήγε στα Χανιά, όπου τον φιλοξένησε ο συγγενής του Αλέξανδρος Καραθεοδωρή, γενικός διοικητής της Κρήτης. Αυτό ταιριάζει με τη χρονολόγηση της Wikipedia, που βάζει τον Αλέξανδρο στη θέση του διοικητή από τον Μάιο έως τον Δεκέμβριο του 1895.[4,14] Εκεί, κατά δύο ελληνικές πηγές, γνώρισε και τον νεαρό δικηγόρο Ελευθέριο Βενιζέλο. Καμία από τις δύο δεν παραθέτει πρωτογενή πηγή, οπότε το κρατάμε ως πιθανό και όχι ως βέβαιο.[11,14]

Το 1897 ξέσπασε ο ελληνοτουρκικός πόλεμος και εκείνος πήρε το μέρος της Ελλάδας, κάτι δύσκολο για έναν άνθρωπο που ο πατέρας του υπηρετούσε το οθωμανικό κράτος.[2] Δύο ελληνικές πηγές τον τοποθετούν επίσης στη Λέσβο, σε οδοποιία, πριν από την Αίγυπτο.[8,14]

Στη συνέχεια δούλεψε για τους Βρετανούς στο φράγμα του Ασιούτ, στην Αίγυπτο, έως τον Απρίλιο του 1900. Ορισμένες ελληνικές πηγές γράφουν «Ασουάν». Το MacTutor και το Springer, που εκδίδει το βιβλίο της Georgiadou, λένε Ασιούτ, και ακολουθούμε αυτές.[1,10] Εκεί, χωρίς καθηγητή, διάβαζε μαθηματικά από εγχειρίδια, όπως το Cours d’Analyse του Jordan.[1]

Μέτρησε την πυραμίδα του Χέοπα και δημοσίευσε τις μετρήσεις το 1901, χρονιά που κυκλοφόρησε και το βιβλίο του για την Αίγυπτο.[1,2] Στα 27 του, σύμφωνα με το Math Berlin, άφησε την Αίγυπτο και αποφάσισε να γίνει μαθηματικός.[9]

Βερολίνο και Γκέτινγκεν

Τον Μάιο του 1900 γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, όπου είχε καθηγητές τους Frobenius και Schwarz και έγινε στενός φίλος του Fejér.[1] Το καλοκαίρι του 1902 πήγε στη Γκέτινγκεν, τότε ένα από τα κορυφαία κέντρα μαθηματικών στον κόσμο, υπό τους Klein και Hilbert.[1,9] Το διδακτορικό του, για τις ασυνεχείς λύσεις στον λογισμό των μεταβολών, το υπέβαλε στον Minkowski. Η προφορική εξέταση έγινε στις 13/07/1904, και η υφηγεσία ακολούθησε στις 05/03/1905.[1]

Στη Γκέτινγκεν έμεινε ως υφηγητής έως το 1908.[1] Το 1907, στα τέλη του έτους, πέθανε ο πατέρας του.[1]

Βόννη, Ανόβερο, Βρέσλαου και επιστροφή στη Γκέτινγκεν

Την 1η Απριλίου 1908 έγινε υφηγητής στη Βόννη, με πρόταση του Study, και συνεργάστηκε μαζί του στα ισοπεριμετρικά προβλήματα. Ακολούθησε ο διορισμός στο Πολυτεχνείο του Ανόβερου, ως διάδοχος του Stäckel, και από την 1η Οκτωβρίου 1910 η έδρα ανώτερων μαθηματικών στο Πολυτεχνείο της Βρέσλαου (σήμερα Βρότσλαβ), όπου έμεινε περίπου δυόμισι χρόνια.[1] Από το 1909 ήταν στη συντακτική επιτροπή του περιοδικού Rendiconti del Circolo Matematico di Palermo, και από το 1914 των Mathematische Annalen.[1]

Την 1η Απριλίου 1913 έγινε καθηγητής στη Γκέτινγκεν. Πήρε την έδρα του Klein, κατά τη Wikipedia και το Math Berlin.[2,9] Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν δύσκολος. Η γερμανική εισβολή στο ουδέτερο Βέλγιο, όπου είχε μεγαλώσει, τον πλήγωσε προσωπικά, κατά το Math Berlin, και συνέχισε να διδάσκει ακόμα και μέσα στον λιμό του 1917.[1,9]

Το 1918 δέχτηκε πρόσκληση από το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και το 1919 εξελέγη στην Πρωσική Ακαδημία Επιστημών.[1,2] Έμεινε εκεί λιγότερο από δύο χρόνια. Το Math Berlin συνδέει την αναχώρησή του με το αίσθημα απομόνωσης μετά τον πόλεμο και με την ατμόσφαιρα στη Γκέτινγκεν. Από την άλλη, στις 31/12/1919 έληξε το συμβόλαιό του με το Βερολίνο ύστερα από αίτημα της ελληνικής κυβέρνησης.[1,9]

Ο Αϊνστάιν και η σχετικότητα

Στα ελληνικά μέσα κυκλοφορεί εδώ και χρόνια ότι ο Καραθεοδωρή βοήθησε τον Αϊνστάιν στη θεωρία της σχετικότητας ή ότι ήταν ο δάσκαλός του. Οι πηγές που διαβάσαμε χωρίζονται ανάμεσα σε όσα αποδεικνύουν τα έγγραφα και σε όσα δεν στηρίζονται πουθενά.[7,8,13] Τα έγγραφα των αρχείων του Αϊνστάιν, που δημοσιεύθηκαν από το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, περιλαμβάνουν έξι επιστολές του Καραθεοδωρή προς τον Αϊνστάιν και τέσσερις του Αϊνστάιν προς τον Καραθεοδωρή, καθώς και την περίληψη μιας ανακοίνωσης του Καραθεοδωρή στην Πρωσική Ακαδημία.[7]

Τους γνώρισε, κατά ορισμένες πηγές, ο Planck στο Βερολίνο το 1913. Το καλοκαίρι του 1915 ο Αϊνστάιν έδωσε σεμινάρια στη Γκέτινγκεν για τη γενική σχετικότητα, με τον Καραθεοδωρή ήδη καθηγητή εκεί.[7,8] Το 1905, όταν δημοσιεύθηκε η ειδική θεωρία, ο Καραθεοδωρή μόλις είχε πάρει το διδακτορικό του σε άλλο πεδίο και ζούσε μακριά από τη Ζυρίχη, άρα η εμπλοκή του εκεί είναι αδύνατη.[7]

Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο φθινόπωρο του 1916. Ο Hilbert είχε ήδη παραγάγει τις εξισώσεις της γενικής σχετικότητας από την αρχή του Χάμιλτον και η εργασία του δημοσιεύθηκε την άνοιξη του 1916. Η διδακτορική διατριβή του Καραθεοδωρή αφορούσε μια ειδική περίπτωση αυτής της αρχής.[7] Ο Αϊνστάιν του ζήτησε βοήθεια για τις εξισώσεις κίνησης στη γενική περίπτωση. Εκείνος καθυστέρησε, και ο Αϊνστάιν έλυσε μόνος του την ειδική περίπτωση που τον ενδιέφερε. Την ανακοίνωσε στην Πρωσική Ακαδημία στις 26/10/1916.[7,8]

Ο Καραθεοδωρή απάντησε στις 16/12/1916 με τη γενική μαθηματική μέθοδο. Ο Αϊνστάιν έγραψε ότι η παραγωγή ήταν θαυμάσια, ότι οι φυσικοί δεν γνώριζαν τη μέθοδο και ότι έπρεπε να δημοσιευτεί σε φυσικό περιοδικό.[8] Ο φυσικός Χάρης Βάρβογλης, που μελέτησε τα έγγραφα για το Βήμα, καταλήγει ότι ο Καραθεοδωρή δεν είχε ρόλο στην αρχική διατύπωση καμίας από τις δύο θεωρίες. Σημειώνει όμως ότι η καθυστέρηση της απάντησης ίσως του στέρησε την ευκαιρία να συνυπογράψει μια εναλλακτική απόδειξη.[7]

Αυτό δεν μειώνει το έργο του. Το 1923, στην Αθήνα, έδειξε ότι η ειδική σχετικότητα προκύπτει ως ειδική περίπτωση ευρύτερων αξιωματικών θεωριών, και η εργασία δημοσιεύθηκε το 1924 με εισήγηση του Αϊνστάιν.[7] Σε διάλεξη του 1926 στο Μόναχο ο ίδιος απέδιδε στον Αϊνστάιν την επιτυχία της θεωρίας.[8] Δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι είχε συμβάλει σε κάτι που δεν του αναγνωρίστηκε.[7]

Η αλληλογραφία συνεχίστηκε και σε άλλα θέματα. Το 1930 ο Καραθεοδωρή και ο Αϊνστάιν διαφώνησαν με την προσπάθεια του Hilbert να απομακρύνει τον Brouwer από τη συντακτική επιτροπή των Mathematische Annalen και παραιτήθηκαν και οι δύο από την επιτροπή. Ο Καραθεοδωρή οργάνωσε επίσης δώρο για τα πενήντα χρόνια του Ludwig Blumenthal, με δική του συνεισφορά 40 μάρκα, και κανόνισε από τη Θεσσαλονίκη συνάντηση του Henry Morgenthau με τον Αϊνστάιν στο Βερολίνο.[7]

Το Πανεπιστήμιο της Σμύρνης

Τον Μάιο του 1919 ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη, και η ελληνική πλευρά σχεδίασε ένα νέο πανεπιστήμιο εκτός Αθηνών. Εκείνη τη χρονιά ο Καραθεοδωρή συναντήθηκε με τον Βενιζέλο και συζήτησαν την ίδρυση ελληνικού πανεπιστημίου εκτός πρωτεύουσας. Ο Βενιζέλος τον είχε καλέσει από το Βερολίνο στο Παρίσι, κατά ελληνική πηγή που δεν παραθέτει τεκμήριο.[3,17] Στις 20/10/1919 κατέθεσε το σχέδιο για το πανεπιστήμιο της Σμύρνης.[2]

Στις 02/06/1920 έγινε καθηγητής αναλυτικής και ανώτερης γεωμετρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στις 28/07/1920 διορίστηκε οργανωτής του Ιωνικού Πανεπιστημίου Σμύρνης και καθηγητής μαθηματικών σε αυτό.[1] Σχεδίασε τμήματα, προγράμματα σπουδών και προσωπικό και, κατά την αγγλική Wikipedia, ήταν κοσμήτορας.[2,3] Το έμβλημα, σύμφωνα με ελληνικές πηγές, ήταν η φράση «Φως εξ Ανατολών».[11,17] Το 1921 γύρισε την Ευρώπη αγοράζοντας βιβλία και όργανα.[1]

Ένα ανέκδοτο, που βρίσκεται μόνο σε μία πηγή, λέει ότι στην πρώτη συνάντησή τους ο Ύπατος Αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης του είπε «Είσθε πολύ νέος!» και εκείνος απάντησε ότι πρόκειται για ελάττωμα που διορθώνεται με τον χρόνο.[11] Δεν το έχουμε διασταυρώσει.

Η εγκατάσταση ήταν προγραμματισμένη για τον Οκτώβριο του 1922. Τον Σεπτέμβριο οι τουρκικές δυνάμεις μπήκαν στη Σμύρνη και τίποτα δεν ολοκληρώθηκε. Ο Καραθεοδωρή έσωσε τη βιβλιοθήκη και μεγάλο μέρος του εξοπλισμού και διέφυγε στην Αθήνα με ελληνικό θωρηκτό.[1] Το Math Berlin γράφει ότι οι σφαγές που ακολούθησαν, με περίπου 30.000 νεκρούς Έλληνες και Αρμένιους, τον συγκλόνισαν και ότι κατέφυγε στην έντονη έρευνα. Για το ευρύτερο γεγονός δείτε και τα ιστορικά γεγονότα του αρχείου.[9]

Μία ελληνική αφήγηση προσθέτει ότι έστειλε την οικογένειά του μακριά δύο μέρες πριν και έμεινε να σώσει αρχεία, και ότι έφυγε τελικά με το πλοίο «Νάξος». Δεν βρήκαμε δεύτερη πηγή.[11] Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι έφερε μέρος της βιβλιοθήκης στην Αθήνα.[2]

Η Αθήνα και η αναχώρηση

Μέχρι το 1924 δίδαξε στο Εθνικό Πανεπιστήμιο και στο Πολυτεχνείο της Αθήνας.[1] Ελληνικές αφηγήσεις περιγράφουν απογοήτευση: ότι του ανέθεσαν μαθηματικά για πρωτοετείς χημικούς και ότι, όταν είχε ζητήσει θέση στην Ελλάδα νωρίτερα, του πρότειναν να γίνει δάσκαλος σε επαρχία. Κανένας από τους ισχυρισμούς δεν έχει πηγή και τους αναφέρουμε ως δημοσιεύματα, όχι ως γεγονότα.[11,17] Το βέβαιο είναι ότι το 1924 έφυγε για το Μόναχο.[1]

Δεν έκοψε όμως τους δεσμούς. Το 1930 ο Βενιζέλος τον κάλεσε ξανά ως κυβερνητικό επίτροπο για την αναδιοργάνωση των πανεπιστημίων Αθηνών και Θεσσαλονίκης, και το 1932 επέστρεψε στο Μόναχο.[12,17] Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε το 1925, και η αγγλική Wikipedia το συνδέει με πρόταση που είχε κάνει ο ίδιος.[2] Στην Ακαδημία Αθηνών, κατά ελληνική πηγή, έγινε μέλος τον Νοέμβριο του 1926.[12]

Μόναχο

Το 1924 πήρε την έδρα που άφησε ο Lindemann όταν συνταξιοδοτήθηκε.[1] Στο Μόναχο βρήκε τον Oskar Perron και τον Heinrich Tietze, και οι τρεις αποτέλεσαν μια ομάδα που έκανε το πανεπιστήμιο κορυφαίο γερμανικό κέντρο μαθηματικών.[9] Το 1925 έγινε τακτικό μέλος της Βαυαρικής Ακαδημίας Επιστημών.[3]

Το 1928 ταξίδεψε με τη σύζυγό του στις ΗΠΑ ως πρώτος ταξιδεύων ομιλητής της Αμερικανικής Μαθηματικής Εταιρείας και δίδαξε και στο Χάρβαρντ.[1] Το βαυαρικό υπουργείο Οικονομικών προσπάθησε να εμποδίσει την πρόσκληση επειδή ήταν «ξένος», και παρενέβη το υπουργείο Πολιτισμού.[9] Το 1929 η θέση που του προσέφερε το Στάνφορντ χρησίμευσε, κατά το MacTutor, ως διαπραγματευτικό χαρτί για καλύτερους όρους στο Μόναχο.[1]

Το 1932 ήταν ομιλητής στο Διεθνές Συνέδριο Μαθηματικών της Ζυρίχης. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, το 1936 στο Όσλο απένειμε τα πρώτα μετάλλια Fields. Δεν το επιβεβαιώσαμε από δεύτερη πηγή.[1,2] Τον χειμώνα του 1936–1937 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν. Τον Αύγουστο του 1938 συνταξιοδοτήθηκε, αλλά έμεινε ενεργός στη Βαυαρική Ακαδημία έως τον θάνατό του.[1,2]

Τι άφησε στην επιστήμη

Ο Καραθεοδωρή δεν περιορίστηκε σε έναν κλάδο. Στον λογισμό των μεταβολών, το διδακτορικό του (1904) και η υφηγεσία του (1905) έθεσαν τη μέθοδο των ισοδύναμων προβλημάτων, και το 1935 εξέδωσε το βιβλίο για τον λογισμό των μεταβολών και τις μερικές διαφορικές εξισώσεις πρώτης τάξης.[1,2] Στη θεωρία μέτρου συνδέεται με το θεώρημα επέκτασης και τη γενική θεωρία των εξωτερικών μέτρων, και στη μιγαδική ανάλυση με την επέκταση της σύμμορφης απεικόνισης στα σύνορα και την έννοια των πρώτων άκρων.[2]

Στη θερμοδυναμική το 1909 δημοσίευσε τις «Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik». Εκεί εισήγαγε την «αδιαβατική προσβασιμότητα» και διατύπωσε τον δεύτερο νόμο ως περιορισμό στο ποιες καταστάσεις μπορούν να προσεγγιστούν με αδιαβατικές αλλαγές, από όπου προέκυψε η εντροπία ως συνάρτηση κατάστασης.[15] Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο Max Born επαίνεσε τη μελέτη και ο Planck είχε επιφυλάξεις.[2] Η ιδέα επανήλθε το 1964 με τον Robin Giles και το 1999 με τους Elliott Lieb και Jakob Yngvason.[15]

Το 1926 απέδειξε ότι κανένα σύστημα φακών και κατόπτρων δεν αποφεύγει εντελώς την εκτροπή, εκτός από τα επίπεδα κάτοπτρα, και το 1937 εξέδωσε τη Γεωμετρική οπτική.[2] Έγραψε επίσης για τη θεωρία του τηλεσκοπίου Schmidt.[2] Έγραψε τα Vorlesungen über reelle Funktionen (1918), τη Conformal Representation (1932) και τη Funktionentheorie (1950). Το δεύτερο μέρος των Πραγματικών συναρτήσεων καταστράφηκε στον εκδοτικό οίκο Teubner στον βομβαρδισμό της Λειψίας το 1943.[1]

Ο μαθηματικός Perron παρατήρησε ότι ο Καραθεοδωρή δεν είχε δημοσιεύσει πολλές ιδέες του και ότι αυτές φαίνονται στη δουλειά των φοιτητών του.[1] Είχε περίπου είκοσι διδακτορικούς φοιτητές, ανάμεσά τους οι Hans Rademacher, Paul Finsler, Ernst Peschl και Georg Aumann.[1,2] Η εικασία του Καραθεοδωρή για τα ομφαλικά σημεία των κλειστών κυρτών επιφανειών αποδείχθηκε το 2024 από τους Guilfoyle και Klingenberg, κατά την αγγλική Wikipedia.[2]

Ο ναζισμός και ο πόλεμος

Την 30/01/1933 το ναζιστικό κόμμα ανέβηκε στην εξουσία. Ο Καραθεοδωρή ήταν τότε 59 ετών, πολιτογραφημένος στη Βαυαρία το 1924 και καταχωρισμένος από το βαυαρικό υπουργείο ως «άρειος» καθηγητής, και τον αντιμετώπιζαν σε μεγάλο βαθμό ως συνηθισμένο Γερμανό καθηγητή.[9] Δεν μετανάστευσε. Το Math Berlin αναφέρει ως λόγους τα οικογενειακά και την αίσθησή του ότι ανήκε σε μια διεθνή επιστημονική ελίτ.[9]

Οι πηγές εδώ τραβούν σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Το MacTutor, που στηρίζεται στο βιβλίο της Maria Georgiadou, περιγράφει μια αρχική «υπεροπτική περιφρόνηση» απέναντι στο καθεστώς και, αφού ο Χίτλερ απέκτησε απόλυτη εξουσία, την απουσία αντίστασης. Γράφει ότι είχε επαφές με μέλη του κόμματος όπως οι Hasse, Blaschke και Süss και ότι δεν μίλησε ποτέ ανοιχτά για το Ολοκαύτωμα ή για τα ναζιστικά εγκλήματα στην Ελλάδα.[1]

Το Math Berlin, με βάση έρευνες που παραπέμπουν στους Georgiadou, Hashagen και Litten, παρουσιάζει πιο σύνθετη εικόνα. Ο Καραθεοδωρή, ο Perron και ο Tietze έκαναν συμβολικές χειρονομίες αλληλεγγύης προς «μη άρειους» συναδέλφους και αντιστάθηκαν στη «ναζιστικοποίηση» της επιστήμης, ακόμα και με τίμημα συγκρούσεις. Συνεργάστηκε όμως και με το σύστημα, εκπροσωπώντας τη γερμανική επιστήμη στο εξωτερικό.[9] Το Springer χαρακτηρίζει την παραμονή του στο Μόναχο στον πόλεμο «αμφίσημη απόφαση».[10]

Ο Perron έγραψε στον επικήδειο ότι ο Καραθεοδωρή πέρασε τα χρόνια της πολιτικής πίεσης αποτραβηγμένος, υπέφερε από στερήσεις και η υγεία του κλονίστηκε.[9] Το 1945 αμερικανικά πανεπιστήμια τον κάλεσαν να διδάξει εκεί και εκείνος έμεινε στη Γερμανία.[12,13] Μετά τον πόλεμο συνέβαλε στην αναβίωση των μαθηματικών ως ακαδημαϊκού κλάδου και δούλεψε στα συγκεντρωμένα έργα του Euler, με δύο τόμους που υποβλήθηκαν για έκδοση το 1946.[1,2]

Ελληνικά δημοσιεύματα γράφουν ότι έκανε «λευκή απεργία» και ότι οι Ναζί δεν τόλμησαν να τον ενοχλήσουν από φόβο διεθνούς κατακραυγής. Η πηγή δεν δίνει τεκμήριο και τα ιστορικά έργα που διαβάσαμε δεν το λένε με αυτά τα λόγια.[11] Το ζήτημα μένει ανοιχτό.

Προσωπική ζωή και σκοτεινές στιγμές

Στις 05/02/1909 παντρεύτηκε στην Κωνσταντινούπολη την Ευφροσύνη Καραθεοδωρή. Το MacTutor την αναφέρει ως θεία του και ένδεκα χρόνια νεότερή του, μέσα σε οικογενειακή παράδοση γάμων μεταξύ στενών συγγενών. Το Greek News Agenda την περιγράφει ως πρώτη ξαδέλφη του πατέρα του και το Ορθόδοξο Πρακτορείο Ειδήσεων ως μακρινή συγγενή, με γάμο το 1908.[1,3,14] Η ακριβής συγγένεια και η χρονιά δεν είναι σαφείς στις πηγές.

Απέκτησαν δύο παιδιά, τον Στέφανο, που γεννήθηκε στο Ανόβερο στις 07/11/1909, και τη Δέσποινα, που γεννήθηκε στις 13/10/1912.[1] Η Δέσποινα, κατά το Ορθόδοξο Πρακτορείο Ειδήσεων, παντρεύτηκε τον πολιτικό Κωνσταντίνο Ροδόπουλο, που διετέλεσε πρόεδρος της Βουλής. Δεν το επιβεβαιώσαμε αλλού.[14] Ο Στέφανος συγκέντρωσε και εξέδωσε το επιστημονικό έργο του πατέρα του μετά τον θάνατό του.[16]

Οι απώλειες ήρθαν νωρίς. Έχασε τη μητέρα του ως παιδί και τον πατέρα του στα τέλη του 1907, δύο χρόνια μετά τη διδακτορική του διατριβή.[1,3] Έζησε τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στη Γκέτινγκεν, και η καταστροφή της Σμύρνης το 1922 ήταν και προσωπική: το έργο μιας τριετίας έμεινε στη μέση, και οι σφαγές τον συγκλόνισαν.[1,9]

Στην οικογένεια υπήρχε και ο Αλέξανδρος Καραθεοδωρή πασάς (1833–1906), υπουργός Εξωτερικών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από το 1878, ηγεμόνας της Σάμου (1885–1895) και διοικητής της Κρήτης το 1895. Έγινε γνωστός ως μέλος της οθωμανικής αντιπροσωπείας στο Συνέδριο του Βερολίνου. Η αγγλική Wikipedia τον αναφέρει ως «great-nephew» τον μαθηματικό, χωρίς να εξηγεί τη σύνδεση.[4]

Τα τελευταία χρόνια και ο τάφος

Έδωσε την τελευταία του διάλεξη στο μαθηματικό κολλόκιο του Μονάχου τον Δεκέμβριο του 1949.[3] Πέθανε στο Μόναχο στις 02/02/1950, σε ηλικία 76 ετών. Ορισμένα δημοσιεύματα γράφουν 77 ή 72, αλλά από τις ημερομηνίες γέννησης και θανάτου προκύπτει 76.[1,2,13] Οι πηγές που διαβάσαμε δεν αναφέρουν την αιτία του θανάτου. Τάφηκε στο νεκροταφείο Waldfriedhof του Μονάχου.[3]

Το 2019, σε μνημόσυνο στον τάφο του στο παλαιό τμήμα του νεκροταφείου, ανακοινώθηκε ότι η στήλη θα μεταφερθεί στον περίβολο του ναού των Αγίων Πάντων στο Μόναχο, επειδή έληγε η μίσθωση του οικογενειακού τάφου. Το αίτημα το είχε υποβάλει εγγράφως η δισέγγονή του Δέσποινα Σκουτέρη, η μόνη εν ζωή συγγενής του.[5] Δεν έχουμε επιβεβαιώσει αν η μεταφορά ολοκληρώθηκε. Για άλλους τάφους, δείτε τους τάφους διασήμων.

Το Πανεπιστήμιο του Μονάχου ονόμασε αμφιθέατρο προς τιμήν του το 2002.[2] Το Μουσείο Καραθεοδωρή στην Κομοτηνή άνοιξε στις 21/03/2009 και φυλάσσει περίπου 10.000 σελίδες χειρογράφων.[2] Ο Καραθεοδωρή ανήκει στις μεγάλες προσωπικότητες και στις βιογραφίες διασήμων του αρχείου, όπως και στη λίστα με όσους έφυγαν από τη ζωή το 1950.

Το 1994 η Ελλάδα εξέδωσε γραμματόσημα με τον Καραθεοδωρή και τον Θαλή τον Μιλήσιο.[3]

Μύθοι και διορθώσεις

Το πιο διαδεδομένο λάθος αφορά τον Αϊνστάιν. Κυκλοφορεί ένα «παράθεμα» του 1955, όπου ο Αϊνστάιν φέρεται να λέει ότι ο Καραθεοδωρή ήταν ο μεγαλύτερος δάσκαλός του. Δεν υπάρχει τέτοια δήλωση: η τελευταία συνέντευξη τύπου του Αϊνστάιν έγινε το 1953, η συνέντευξή του στο Scientific American τον Ιούλιο του 1955 δεν αναφέρει τον Καραθεοδωρή και ούτε η Barbara Wolff, των αρχείων Αϊνστάιν, ούτε η Georgiadou βρήκαν ίχνος της.[8]

Ένας δεύτερος μύθος λέει ότι ο οικονόμος του έκλεψε το αρχείο του. Το άρθρο του HuffPost Greece δεν βρίσκει στήριξη σε αξιόπιστες πηγές και σημειώνει ότι σημαντικό υλικό σώθηκε και εκδόθηκε από τον γιο του.[16]

Λιγότερο γνωστά στοιχεία

• Ήταν μηχανικός πριν γίνει μαθηματικός και έμαθε ανώτερη ανάλυση μόνος του, στην Αίγυπτο.[1]
• Το 1897 στάθηκε με το μέρος της Ελλάδας, ενώ ο πατέρας του υπηρετούσε το οθωμανικό κράτος.[2]
• Ο θείος ή συγγενής του Αλέξανδρος ήταν διοικητής της Κρήτης το 1895, τη χρονιά που ο ίδιος ήρθε στα Χανιά.[4,14]
• Το 1930 παραιτήθηκε μαζί με τον Αϊνστάιν από τη συντακτική επιτροπή των Mathematische Annalen.[7]
• Η εικασία που φέρει το όνομά του αποδείχθηκε μετά από περίπου έναν αιώνα, το 2024.[2]
• Το δεύτερο μέρος των Πραγματικών συναρτήσεων χάθηκε στη Λειψία το 1943.[1]

Συχνές ερωτήσεις

Στοιχεία έως 19/10/2026.

Για περισσότερα, δείτε τη βιογραφία στο MacTutor.