Ο «πατέρας» της ατομικής βόμβας και οι ηθικές τύψεις που τον στοίχειωσαν

Ο J. Robert Oppenheimer έγινε παγκοσμίως γνωστός χάρη σε ένα όπλο, παρότι το επιστημονικό του έργο είχε αρχίσει από τα μόρια και είχε φτάσει ως την κατάρρευση των άστρων. Στο Los Alamos κατάφερε να συντονίσει ανθρώπους που διέφεραν σε καταγωγή, χαρακτήρα και επιστημονική ειδίκευση. Τον Ιούλιο του 1945 η δουλειά τους έδωσε την πρώτη πυρηνική έκρηξη. Λίγες εβδομάδες αργότερα, δύο ιαπωνικές πόλεις είχαν καταστραφεί.

Ο χαρακτηρισμός «πατέρας της ατομικής βόμβας» τον ακολούθησε ως τον θάνατό του, στις 18 Φεβρουαρίου 1967. Έκρυβε, ωστόσο, χιλιάδες άλλους ανθρώπους που είχαν εργαστεί στο ίδιο πρόγραμμα και μια ζωή που δεν χωρούσε σε αυτή τη φράση. Ο Oppenheimer υπήρξε δάσκαλος, θεωρητικός φυσικός, αναγνώστης ποίησης και σύμβουλος της κυβέρνησης. Υπήρξε επίσης ένας άνθρωπος που συνέβαλε στην απόφαση για τη χρήση ενός καταστροφικού όπλου και κατόπιν προσπάθησε να περιορίσει τον κόσμο που αυτό δημιουργούσε. ^[36][43]

Οι ηθικές του αγωνίες ήταν πραγματικές. Η συνηθισμένη εικόνα, όμως, ενός δημιουργού που από την πρώτη στιγμή αποκήρυξε το έργο του δεν συμφωνεί με τα έγγραφα. Η βιογραφία του γίνεται πιο δύσκολη, αλλά και πιο ενδιαφέρουσα, όταν διαβαστεί μαζί με τις επιλογές που ο ίδιος έκανε πριν και μετά το 1945.

Ένα παιδί ανάμεσα σε πίνακες, βιβλία και ορυκτά

Γεννήθηκε στις 22 Απριλίου 1904 στη Νέα Υόρκη. Ο πατέρας του, Julius Oppenheimer, ήταν μετανάστης από τη Γερμανία που ευημέρησε στο εμπόριο υφασμάτων. Η μητέρα του, Ella Friedman, είχε σπουδάσει ζωγραφική. Στο ευκατάστατο διαμέρισμα της οικογένειας στο Manhattan, η τέχνη και η ανάγνωση αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας. Ο μικρότερος αδελφός του, Frank, θα ακολουθούσε αργότερα και εκείνος τη φυσική. ^[1]

Ο Robert μπορούσε να αφοσιωθεί επίμονα σε κάτι που τον ενδιέφερε. Η συλλογή ορυκτών εξελίχθηκε σε σοβαρή ενασχόληση: η αλληλογραφία του με τον ορυκτολογικό σύλλογο της Νέας Υόρκης ήταν τόσο προχωρημένη, ώστε προσκλήθηκε να μιλήσει χωρίς οι παραλήπτες να έχουν καταλάβει ότι ήταν παιδί. Ήταν περίπου δώδεκα ετών. Η ιστορία έχει τη γοητεία ενός πρώιμου κατορθώματος, αλλά φανερώνει και το περιβάλλον που του επέτρεπε να καλλιεργεί απερίσπαστος τέτοια ενδιαφέροντα. ^[3]

Η οικογένειά του είχε εβραϊκή καταγωγή και κοσμικό προσανατολισμό. Στο Ethical Culture School συνάντησε μια παιδεία που συνέδεε τη γνώση με την προσωπική ευθύνη και την κοινωνική δικαιοσύνη. Αποφοίτησε το 1921. Οι μεγάλες διανοητικές του δυνατότητες είχαν ήδη αναγνωριστεί· η ευκολία στην επικοινωνία με τους άλλους θα αργούσε περισσότερο. ^[2]

Η ασθένεια που τον οδήγησε στο Νέο Μεξικό

Το σχέδιο για άμεση είσοδο στο Harvard αναβλήθηκε ύστερα από σοβαρή δυσεντερία. Κατά την ανάρρωσή του ταξίδεψε στο Νέο Μεξικό, με συνοδό τον δάσκαλο Herbert Smith. Εκεί έμαθε ιππασία και γνώρισε ένα τοπίο εντελώς διαφορετικό από το Manhattan: μεγάλα υψόμετρα, ορεινά μονοπάτια και αποστάσεις που διανύονταν με άλογο. ^[2][3]

Η σχέση με την περιοχή κράτησε όλη του τη ζωή. Αργότερα απέκτησε το ορεινό καταφύγιο Perro Caliente, όπου φιλοξενούσε φίλους και συναδέλφους. Το Νέο Μεξικό έγινε τόπος ανάπαυσης και προσωπικής ελευθερίας πολύ πριν συνδεθεί με το μυστικό εργαστήριο. Γι’ αυτό και η επιλογή του Los Alamos, είκοσι περίπου χρόνια αργότερα, είχε μια ασυνήθιστη προσωπική προϊστορία. Ο επιστημονικός διευθυντής γνώριζε ήδη την ομορφιά και τις δυσκολίες της περιοχής. Αργότερα δεν παρουσίαζε την παλιά γνωριμία ως μοναδικό λόγο επιλογής. Χώρος, προσβασιμότητα και συνθήκες εργασίας έπρεπε να ζυγιστούν μαζί. ^[17]

Από τη χημεία του Harvard στη θεωρητική φυσική

Μπήκε στο Harvard το 1922 και ολοκλήρωσε τις σπουδές του σε τρία χρόνια, αποφοιτώντας το 1925 με εξαιρετική επίδοση. Η αρχική του κατεύθυνση ήταν η χημεία. Σταδιακά, όμως, η φυσική έγινε το κέντρο του ενδιαφέροντός του. Παράλληλα διάβαζε φιλοσοφία και λογοτεχνία, χωρίς να αντιμετωπίζει τις ανθρωπιστικές σπουδές ως διάλειμμα από την πραγματική του δουλειά. ^[1][3]

Η μετάβασή του στην Ευρώπη είχε συγκεκριμένο επιστημονικό νόημα. Η κβαντική θεωρία άλλαζε εκείνα τα χρόνια με μεγάλη ταχύτητα, και τα σημαντικότερα κέντρα της βρίσκονταν ακόμη στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ένας νέος Αμερικανός φυσικός μπορούσε να μελετά τις δημοσιεύσεις, αλλά η παραμονή δίπλα στους ανθρώπους που διαμόρφωναν τη θεωρία πρόσφερε κάτι διαφορετικό: καθημερινές συζητήσεις, διαφωνίες και άμεση επαφή με ανοιχτά προβλήματα. Αυτή την εμπειρία αναζήτησε ο Oppenheimer. Η πρώτη του στάση, ωστόσο, δεν ήταν ευτυχισμένη. ^[4]

Το δύσκολο έτος στο Cambridge

Το 1925 πήγε στο Cavendish Laboratory του Cambridge. Εκεί η εργαστηριακή δουλειά τον έφερε αντιμέτωπο με τα όριά του. Η επιδεξιότητα που απαιτούσαν οι πειραματικές κατασκευές δεν συμβάδιζε με την ταχύτητα και την ευρύτητα της θεωρητικής του σκέψης. Η περίοδος συνδέθηκε με έντονη ψυχική δυσφορία, την οποία ο ίδιος περιέγραφε αργότερα με φειδώ. ^[3][4]

Η μετέπειτα φήμη του έχει ενθαρρύνει την αναζήτηση δραματικών προμηνυμάτων σε κάθε επεισόδιο της νεότητάς του. Περισσότερη σημασία έχει εδώ μια πρακτική διαπίστωση: η δυσκολία στο πείραμα δεν σήμαινε αποτυχία στη φυσική. Χρειαζόταν διαφορετικό πεδίο εργασίας. Η πρόσκληση του Max Born να συνεχίσει στο Göttingen τον έφερε ακριβώς σε αυτό. Στη γερμανική πανεπιστημιακή πόλη βρήκε ένα περιβάλλον όπου η θεωρία μπορούσε να γίνει καθημερινή συλλογική δραστηριότητα, με νέους ερευνητές που δοκίμαζαν ακόμη τη γλώσσα της κβαντομηχανικής. Το διδακτορικό του ολοκληρώθηκε το 1927. ^[1][6]

Μια προσέγγιση που έμεινε στα βιβλία της χημείας

Από τη συνεργασία με τον Born προέκυψε το 1927 η εργασία που συνδέεται με την προσέγγιση Born–Oppenheimer. Το πρόβλημα ήταν η κβαντική περιγραφή των μορίων. Οι ατομικοί πυρήνες και τα ηλεκτρόνια κινούνται μαζί, αλλά οι πολύ μεγαλύτερες μάζες των πυρήνων επιτρέπουν, υπό κατάλληλες προϋποθέσεις, έναν χρήσιμο διαχωρισμό της περιγραφής τους. ^[5]

Αυτός ο διαχωρισμός έκανε εφικτότερο τον υπολογισμό της ηλεκτρονικής δομής και της κίνησης των πυρήνων. Δεν είναι καθολικός νόμος που εφαρμόζεται χωρίς εξαιρέσεις· είναι προσέγγιση με όρια, η οποία αποδείχθηκε εξαιρετικά παραγωγική. Η παρουσία της στη μοριακή φυσική και στην κβαντική χημεία δείχνει πόσο παραπλανητικό είναι να αρχίζει η επιστημονική βιογραφία του Oppenheimer από τη βόμβα. Το όνομά του είχε ήδη συνδεθεί με έναν τρόπο να κατανοούμε τη σταθερή ύλη που μας περιβάλλει. ^[5][6]

Ο δάσκαλος που δημιούργησε σχολή στην Καλιφόρνια

Το 1929 ανέλαβε παράλληλες θέσεις στο University of California, Berkeley και στο Caltech. Η μεταφορά της καινούργιας θεωρητικής φυσικής στις Ηνωμένες Πολιτείες απαιτούσε ανθρώπους που μπορούσαν να την εξηγούν και να διαμορφώνουν νέους ερευνητές. Ο Oppenheimer έγινε ένας από αυτούς. ^[36]

Τα μαθήματά του είχαν τη φήμη της μεγάλης δυσκολίας. Η ωρίμανσή του ως δασκάλου συνδέθηκε με τη δημιουργία μιας ομάδας γύρω του και με την επαφή με πειραματικούς φυσικούς. Οι φοιτητές δεν έπαιρναν μόνο τεχνικές γνώσεις. Μάθαιναν ποια ερωτήματα άξιζαν προσπάθεια, πώς διακρίνεται μια γόνιμη υπόθεση και πότε μια φαινομενικά μικρή απόκλιση μπορεί να ανοίξει νέο πεδίο. ^[6]

Στην Καλιφόρνια υπήρχαν πλέον εργαστήρια, επιταχυντές και άνθρωποι που έκαναν αυτή την ανταλλαγή ιδιαίτερα δημιουργική. Ο ίδιος δεν περιοριζόταν σε μία ειδικότητα. Η ευρύτητα είχε και κόστος: δεν ακολουθούσε πάντοτε μία γραμμή έρευνας ως το τέλος της. Αργότερα, όμως, αποδείχθηκε καθοριστικό πλεονέκτημα όταν χρειάστηκε να καταλαβαίνει ταυτόχρονα πολλά διαφορετικά προβλήματα. ^[6][17]

Η Melba Phillips και οι αντιδράσεις του ατομικού πυρήνα

Το 1935 δημοσίευσε με τη Melba Phillips μια εξήγηση για ορισμένες πυρηνικές αντιδράσεις που προκαλούνταν από δευτερόνια, δηλαδή πυρήνες βαρέος υδρογόνου. Η συμπεριφορά τους δεν εξηγούνταν ικανοποιητικά αν αντιμετωπίζονταν ως άκαμπτα, αδιαίρετα βλήματα. Οι δύο ερευνητές έλαβαν υπόψη ότι το δευτερόνιο έχει εσωτερική δομή και μπορεί να πολωθεί και να διασπαστεί στο πεδίο του άλλου πυρήνα. ^[7]

Η διεργασία Oppenheimer–Phillips είναι μια συγκεκριμένη, ουσιαστική συμβολή στην πρώιμη πυρηνική φυσική. Αξίζει να διατηρείται στη βιογραφία και το δεύτερο όνομα. Η ιστορία της επιστήμης συχνά συμπτύσσεται γύρω από λίγες διάσημες μορφές, χάνοντας τις συνεργασίες από τις οποίες προέκυψαν τα αποτελέσματα. Στην περίπτωση του Oppenheimer αυτή η παραμόρφωση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη, επειδή το πολεμικό του έργο επισκιάζει και τις εργασίες και τους ανθρώπους που είχαν προηγηθεί.

Τα άστρα νετρονίων και η κατάρρευση που δεν σταματά

Το 1939, με τον George Volkoff, μελέτησε την ισορροπία εξαιρετικά πυκνής ύλης από νετρόνια μέσα στο πλαίσιο της γενικής σχετικότητας. Η εργασία εξέταζε αν η πίεση μπορούσε να συγκρατεί τη βαρύτητα και έδειχνε ότι, στο μοντέλο τους, πέρα από ένα όριο δεν υπήρχε στατική ισορροπία. Τα αριθμητικά αποτελέσματα εξαρτώνταν από την απλουστευμένη περιγραφή της ύλης· δεν πρέπει να μεταφέρονται αυτούσια ως οι σημερινές ακριβείς τιμές για τους πραγματικούς αστέρες νετρονίων. ^[8]

Την 1η Σεπτεμβρίου 1939 δημοσιεύτηκε η εργασία του με τον Hartland Snyder για τη συνεχιζόμενη βαρυτική συστολή. Όταν ένα αρκετά μεγάλο άστρο εξαντλήσει τα ενεργειακά του αποθέματα, η κατάρρευση μπορεί να συνεχιστεί αντί να καταλήξει σε ένα συνηθισμένο σταθερό σώμα. Οι συγγραφείς έδειξαν επίσης ότι η περιγραφή της εξέλιξης διαφέρει για έναν παρατηρητή που ακολουθεί την ύλη και για έναν μακρινό παρατηρητή. ^[9]

Πρόκειται για θεμελιώδη πρόδρομο της θεωρίας των μαύρων οπών, με συγκεκριμένες εξιδανικεύσεις, όχι για πλήρη περιγραφή όλων των πραγματικών άστρων. Η ημερομηνία δημοσίευσης συνέπεσε με τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία. Ο Oppenheimer θα περνούσε σύντομα από την έρευνα της βαρύτητας σε ένα πρόγραμμα που επιτάχυνε η παγκόσμια σύγκρουση.

Σανσκριτικά, ποίηση και η ανάγκη για άλλες γλώσσες

Στο Berkeley άρχισε να μελετά σανσκριτικά με τον Arthur W. Ryder. Ο κλασικός φιλόλογος Harold Cherniss, φίλος του, θυμόταν την προθυμία του να αναμετριέται με μια δύσκολη γλώσσα. Ο Oppenheimer ήθελε να διαβάζει τη Bhagavad Gita στο πρωτότυπο, όπως διάβαζε ευρωπαϊκή λογοτεχνία σε άλλες γλώσσες. ^[10]

Η Gita είναι ένας διάλογος γύρω από τη δράση, το καθήκον και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε μια μεγαλύτερη τάξη. Η σχέση του με το κείμενο είχε αρχίσει πολλά χρόνια πριν από τη δοκιμή Trinity. Η γνωστή φράση για τον θάνατο δεν ήταν μια εξωτική διατύπωση που αναζήτησε εκ των υστέρων για να στολίσει την αφήγησή του. Προερχόταν από ανάγνωσμα με προσωπική σημασία. Από εκεί και πέρα, η χρήση ενός στίχου δεν αρκεί για να εξηγήσει όλες τις πολιτικές ή ηθικές του επιλογές. Το να γνωρίζει κανείς ένα φιλοσοφικό κείμενο δεν συνεπάγεται ότι η ζωή του αποτελεί συνεπή εφαρμογή του. ^[48]

Η πολιτική εισβάλλει στη ζωή του

Η οικονομική κρίση, η άνοδος του ναζισμού και ο Ισπανικός Εμφύλιος περιόρισαν την παλιά του απόσταση από την πολιτική. Βοηθούσε αντιφασιστικούς σκοπούς και κινήθηκε σε αριστερούς κύκλους της Καλιφόρνιας. Στον στενό του περίγυρο υπήρχαν μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος: ο αδελφός του Frank, η Jean Tatlock και, σε προηγούμενη περίοδο της ζωής της, η μετέπειτα σύζυγός του Kitty. ^[31]

Ο ίδιος αρνιόταν ότι υπήρξε κομματικό μέλος. Η επιτροπή που εξέτασε την υπόθεσή του το 1954 δεν τεκμηρίωσε κομματική ιδιότητα με τη στενή έννοια. Είναι διαφορετικά πράγματα η πολιτική συμπάθεια, οι δωρεές σε οργανώσεις, η φιλία με κομμουνιστές και η κατασκοπεία. Η σύγχυσή τους θα γινόταν κεντρικό χαρακτηριστικό της δημόσιας αντιμετώπισής του. ^[33]

Η Jean Tatlock και μια σχέση που δεν έκλεισε εύκολα

Γνώρισε την Jean Tatlock το 1936, όταν εκείνη σπούδαζε ιατρική στο Stanford. Η Tatlock έγινε ψυχίατρος, είχε έντονο ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία και συμμετείχε στο κομμουνιστικό κίνημα. Η σχέση τους ήταν στενή και ασταθής. Ο Oppenheimer ανέφερε ότι είχαν φτάσει κοντά στον γάμο. Χώρισαν το 1939, αλλά η επαφή δεν διακόπηκε οριστικά. ^[11]

Την επισκέφθηκε στο San Francisco το 1943, ενώ διηύθυνε ήδη το Los Alamos. Η συνάντηση παρακολουθήθηκε από τις υπηρεσίες ασφαλείας και επανήλθε στις ανακρίσεις του. Η Tatlock πέθανε τον Ιανουάριο του 1944, σε ηλικία είκοσι εννέα ετών. Ο θάνατός της αντιμετωπίζεται στις κύριες βιογραφικές πηγές ως αυτοκτονία. Οι μεταγενέστερες υποψίες για δολοφονία δεν έχουν αποδειχθεί. ^[11][23]

Η θέση της στη ζωή του δεν εξαντλείται στον ρόλο ενός «επικίνδυνου δεσμού» σε φάκελο ασφαλείας. Ήταν ένας άνθρωπος που αγαπούσε και με τον οποίο μοιραζόταν λογοτεχνικές και πολιτικές αναζητήσεις. Η μετατροπή μιας τέτοιας σχέσης σε υπηρεσιακό τεκμήριο δείχνει πόσο βαθιά εισχωρούσαν οι έλεγχοι στην προσωπική ζωή.

Η Kitty, ο γάμος και τα δύο παιδιά

Την 1η Νοεμβρίου 1940 παντρεύτηκε την Katherine «Kitty» Puening Harrison. Η Kitty είχε ολοκληρώσει σπουδές βοτανικής και είχε ήδη ζήσει διαδοχικούς γάμους και τον θάνατο του Joe Dallet στον Ισπανικό Εμφύλιο. Δεν μπήκε στη ζωή του χωρίς δική της ιστορία, φιλοδοξίες και πολιτικές εμπειρίες. Στο Los Alamos εργάστηκε για ένα διάστημα ως τεχνικός εργαστηρίου, ενώ στήριζε τον σύζυγό της και διατηρούσε δραστήρια κοινωνική παρουσία. ^[12]

Ο Peter γεννήθηκε το 1941 και η Katherine, γνωστή ως Toni, το 1944. Τα παιδιά μεγάλωσαν μέσα στις ιδιαίτερες απαιτήσεις της δουλειάς και της φήμης του πατέρα τους. Οι μαρτυρίες για το σπίτι διαφέρουν: περιλαμβάνουν αγάπη και αφοσίωση, αλλά και εντάσεις, δυσκολίες επικοινωνίας και προβλήματα με το αλκοόλ. Οι μεταγενέστερες αναμνήσεις των απογόνων προειδοποιούν ότι μια οικογένεια δεν αποδίδεται δίκαια μόνο μέσα από τις πιο οδυνηρές ιστορίες που διηγήθηκαν τρίτοι. ^[13][46]

Ο φόβος ότι η ναζιστική Γερμανία θα έφτανε πρώτη

Η ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης μετέτρεψε την πιθανότητα ενός νέου όπλου σε επείγον ζήτημα. Στα πρώτα χρόνια του πολέμου ο φόβος ότι η Γερμανία θα μπορούσε να προηγηθεί αποτελούσε ισχυρό κίνητρο για τους επιστήμονες που κινητοποιήθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Oppenheimer συμμετείχε στις θεωρητικές συζητήσεις για τη δυνατότητα κατασκευής βόμβας πριν δημιουργηθεί το Los Alamos. ^[15][50]

Το Manhattan Project ήταν ένα εκτεταμένο στρατιωτικό, βιομηχανικό και επιστημονικό πρόγραμμα. Η παραγωγή των απαραίτητων υλικών απαιτούσε εγκαταστάσεις όπως το Oak Ridge και το Hanford. Το Los Alamos ανέλαβε τη σχεδίαση και ανάπτυξη των όπλων. Η διάκριση έχει σημασία: ο Oppenheimer δεν διοικούσε ολόκληρο το πρόγραμμα, ούτε κατασκεύασε μόνος του τη βόμβα. Επιστημονικές ιδέες, εργοστάσια, μηχανουργεία, στρατιωτική διοίκηση και τεράστιοι δημόσιοι πόροι έπρεπε να λειτουργήσουν μαζί. Ο δικός του ρόλος βρισκόταν στο σημείο όπου πολλά από αυτά συναντιούνταν. ^[15]

Η παράδοξη επιλογή του Leslie Groves

Ο στρατηγός Leslie Groves αναγνώρισε στον Oppenheimer έναν υποψήφιο διευθυντή που δεν ήταν προφανής επιλογή. Δεν είχε διοικήσει ανάλογο οργανισμό, δεν ήταν νομπελίστας και το πολιτικό του παρελθόν προκαλούσε τις υπηρεσίες ασφαλείας. Μπορούσε, ωστόσο, να καταλάβει το σύνολο του προβλήματος και να μιλήσει με ανθρώπους διαφορετικών ειδικοτήτων. Ο Groves επέμεινε στην επιλογή του και παραμέρισε τις αντιρρήσεις για την άδεια ασφαλείας το 1943. ^[16]

Ο συνδυασμός τους αποδείχθηκε αποτελεσματικός. Ο στρατηγός εξασφάλιζε εξουσία, πόρους και πίεση για αποτελέσματα. Ο φυσικός μπορούσε να πείθει ερευνητές να αφήσουν τις θέσεις τους και να εγκατασταθούν σε έναν τόπο που δεν επιτρεπόταν να περιγράψουν ελεύθερα. Η επιστημονική του φήμη άνοιγε πόρτες, αλλά η καθημερινή επιτυχία απαιτούσε περισσότερα: προσοχή στις αντιρρήσεις, γρήγορη κατανόηση νέων δεδομένων και αποφάσεις όταν δεν υπήρχε χρόνος για πλήρη βεβαιότητα.

Το Los Alamos πίσω από τους φράχτες

Η οικογένεια εγκαταστάθηκε στο Los Alamos την άνοιξη του 1943. Το παλιό σχολείο και τα πρώτα κτίρια δεν αποτελούσαν έτοιμη επιστημονική πόλη. Στη συνέντευξη που έδωσε στον Stéphane Groueff το 1965, ο Oppenheimer θυμόταν τα ημιτελή εργαστήρια, τη δυσκολία μεταφορών και το επίμονο πρόβλημα του νερού. Το όμορφο οροπέδιο είχε επιλεγεί για μια ζωή που θα περιλάμβανε περιορισμούς και απομόνωση. ^[17]

Το εργαστήριο διατήρησε πολιτικό χαρακτήρα, μολονότι λειτουργούσε μέσα σε στρατιωτικό πρόγραμμα. Αυτό βοήθησε την προσέλκυση ερευνητών και την ανταλλαγή ιδεών. Μέσα στον φράχτη έπρεπε να κυκλοφορούν πληροφορίες αρκετά ελεύθερα ώστε να λύνονται τα προβλήματα· έξω από αυτόν ίσχυε αυστηρή μυστικότητα. Η ισορροπία ήταν δύσκολη και δεν τη θεωρούσαν όλοι αυτονόητη. ^[42]

Η οικογενειακή κατοικία του Oppenheimer βρισκόταν στα σπίτια που έμειναν γνωστά ως Bathtub Row. Οι οικιακές συνήθειες συνεχίζονταν δίπλα σε μια δουλειά που δεν επιτρεπόταν να συζητηθεί με οποιονδήποτε. Παιδιά γεννιούνταν, σύζυγοι αναζητούσαν απασχόληση και φιλίες δημιουργούνταν μέσα σε έναν οικισμό που υπήρχε για έναν μυστικό σκοπό. ^[12]

Η πραγματική του δύναμη ήταν να ενώνει τη δουλειά των άλλων

Στο Los Alamos συνεργάστηκαν, μεταξύ πολλών άλλων, οι Hans Bethe, Richard Feynman, Enrico Fermi, Robert Bacher και John von Neumann. Οι προσωπικότητες ήταν ισχυρές, οι διαφωνίες συχνές και τα τεχνικά αδιέξοδα ουσιαστικά. Η αξία του διευθυντή φαινόταν όταν μπορούσε να μεταφέρει ένα εύρημα από μια ομάδα σε μια άλλη, να εντοπίσει τι καθυστερούσε το σύνολο και να αλλάξει προτεραιότητες. ^[17][42]

Το σχέδιο δεν ακολούθησε μια ευθεία γραμμή από την ιδέα στην επιτυχία. Η εργασία με το πλουτώνιο επέβαλε μεγάλες αλλαγές και συγκέντρωση της προσπάθειας σε διαφορετική μέθοδο σχεδίασης. Ο επιστημονικός συντονισμός χρειαζόταν να ανταποκρίνεται στα δεδομένα, ακόμη και όταν αυτά ανέτρεπαν προηγούμενες προσδοκίες. ^[41]

Στον δημόσιο μύθο, η μεγαλοφυΐα εμφανίζεται συχνά ως άνθρωπος μόνος μπροστά σε έναν πίνακα. Εδώ υπήρχε και μια άλλη ικανότητα: να κάνει κανείς μια πολυπληθή ομάδα να σκέφτεται ως σύνολο χωρίς να καταργεί τις ιδιαίτερες γνώσεις των μελών της. Αυτό εξηγεί καλύτερα τη θέση του Oppenheimer από την υπόθεση ότι διέθετε απλώς μια μυστική εξίσωση.

Trinity, 16 Ιουλίου 1945

Η πρώτη πυρηνική δοκιμή έγινε τα ξημερώματα της 16ης Ιουλίου 1945 στην έρημο Jornada del Muerto του Νέου Μεξικού. Η συσκευή που ονομαζόταν «Gadget» εξερράγη λίγο πριν από τις 5.30 το πρωί. Η δοκιμή αφορούσε τη σχεδίαση με πλουτώνιο και αποτέλεσε την αποφασιστική επιβεβαίωση ότι μπορούσε να λειτουργήσει. ^[18]

Για τους ανθρώπους που είχαν δουλέψει επί μήνες υπό τεράστια πίεση, υπήρχε η άμεση ανακούφιση ενός επιτυχημένου αποτελέσματος. Η σημασία του, όμως, ξεπερνούσε κάθε εργαστηριακή δοκιμή. Είχαν αποδείξει ότι ένα νέο είδος καταστροφικής ισχύος μπορούσε να παραχθεί και να χρησιμοποιηθεί. Δεν υπήρχε τρόπος να επιστρέψουν στην προηγούμενη κατάσταση, στην οποία η βόμβα ήταν ακόμη μόνο μια πιθανότητα.

Η ονομασία «Trinity» συνδέθηκε με την ποίηση του John Donne, την οποία αγαπούσε ο Oppenheimer. Η λογοτεχνική προέλευση είναι τεκμηριωμένη· η βεβαιότητα ότι το όνομα επιλέχθηκε αποκλειστικά ως αφιέρωση στην Tatlock πηγαίνει πιο μακριά από όσα μπορούμε να αποδείξουμε. Στη δική του μεταγενέστερη εξήγηση, ο Oppenheimer παρέπεμπε στις σκέψεις και στους στίχους που είχε τότε στο μυαλό του. ^[18]

Η φράση «έγινα ο Θάνατος» και η μεταγενέστερη αφήγηση

Σε κινηματογραφημένη αφήγηση που έγινε διάσημη το 1965, ο Oppenheimer περιέγραψε την αντίδρασή του στη δοκιμή. Είπε ότι θυμήθηκε έναν στίχο της Bhagavad Gita: «Τώρα έγινα ο Θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων». Η συγκρατημένη φωνή, οι παύσεις και το πρόσωπό του έχουν επηρεάσει όσο και τα ίδια τα λόγια τη δημόσια εικόνα του. ^[20]

Δεν πρόκειται για ηχογράφηση από το πεδίο της δοκιμής. Είναι αναδρομική αφήγηση του ίδιου για μια σκέψη που συνέδεε με την έκρηξη. Η ιστορία κυκλοφορούσε ήδη πριν από το 1965· δεν γεννήθηκε εκείνη τη στιγμή μπροστά στην κάμερα. Η διάκριση προστατεύει το τεκμήριο από μια συνηθισμένη παρανόηση: ότι οι παρόντες άκουσαν υποχρεωτικά τον Oppenheimer να απαγγέλλει τα λόγια μέσα στη λάμψη. ^[4]

Το απόσπασμα φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο επέλεξε να μιλήσει για το γεγονός. Δεν λειτουργεί ως πλήρης ομολογία για κάθε απόφαση του 1945, ούτε επιτρέπει να παρακολουθήσουμε με ακρίβεια όσα αισθανόταν κάθε μέρα μετά τη δοκιμή.

Οι άνθρωποι που ζούσαν γύρω από το πεδίο

Η Trinity δεν έγινε σε μια περιοχή έξω από την ανθρώπινη ζωή. Κοντά και ευρύτερα γύρω από το πεδίο υπήρχαν κτηνοτρόφοι, αγρότες και κοινότητες. Οι κάτοικοι δεν είχαν ενημερωθεί εκ των προτέρων για την πυρηνική δοκιμή και τους πιθανούς κινδύνους από τη ραδιενεργό κατακρήμνιση. Η επίσημη αρχική εξήγηση μιλούσε για έκρηξη αποθηκευμένων πυρομαχικών. ^[19]

Τα ραδιενεργά κατάλοιπα μεταφέρθηκαν με τον αέρα και μπορούσαν να φτάσουν στο νερό και στα τρόφιμα. Η εμπειρία αυτών των πληθυσμών, που έγιναν γνωστοί ως downwinders, ανήκει στην ιστορία της δοκιμής όσο και οι επιστημονικές αναμνήσεις. Η μυστικότητα είχε ανθρώπινο κόστος και περιόρισε τη δυνατότητα των κατοίκων να γνωρίζουν σε τι είχαν εκτεθεί. ^[19]

Μια βιογραφία του επιστημονικού διευθυντή χρειάζεται να κρατά και αυτή την κλίμακα στο οπτικό της πεδίο. Η έκπληξη μπροστά στην τεχνική επιτυχία και η αγωνία των δημιουργών της δεν καλύπτουν από μόνες τους την εμπειρία όσων έζησαν τις συνέπειες χωρίς να έχουν συμμετάσχει στην επιλογή.

Η συμμετοχή του στην επιλογή των στόχων

Τον Μάιο του 1945, συνεδριάσεις της επιτροπής στόχων έγιναν στο γραφείο του Oppenheimer στο Los Alamos. Το σχετικό υπόμνημα τον καταγράφει ανάμεσα στους συμμετέχοντες και περιλαμβάνει τις συζητήσεις για ιαπωνικές πόλεις και για την ψυχολογική επίδραση του νέου όπλου. Η Χιροσίμα βρισκόταν ήδη σε αυτή τη διαδικασία επιλογής. ^[21][49]

Ο Oppenheimer δεν ήταν ο πολιτικός ηγέτης που διέταξε την αποστολή. Δεν ήταν όμως και ένας απομονωμένος θεωρητικός που παρέδωσε μια ανακάλυψη και αγνοούσε τη χρήση της. Συμμετείχε ως επιστημονικός σύμβουλος σε μια διαδικασία με άμεσο στρατιωτικό αποτέλεσμα. Η διαφορά ανάμεσα στην τελική εξουσία και στην ουσιαστική συμβολή είναι κρίσιμη για την ευθύνη που αργότερα τον απασχολούσε.

Τα έγγραφα δεν υποστηρίζουν μια αφήγηση στην οποία όλες οι ηθικές συνέπειες έγιναν ορατές μόνο μετά την έκρηξη. Οι άνθρωποι που σχεδίαζαν τη χρήση συζητούσαν ήδη για πόλεις, απώλειες και την επίδραση που θα είχε η καταστροφή τους στην ιαπωνική ηγεσία.

Η εισήγηση της 16ης Ιουνίου: υπέρ της στρατιωτικής χρήσης

Στις 16 Ιουνίου 1945, η επιστημονική επιτροπή των Arthur Compton, Ernest Lawrence, Enrico Fermi και Oppenheimer κατέθεσε την εισήγησή της προς την Interim Committee. Αναγνώριζε ότι οι επιστήμονες διαφωνούσαν: άλλοι ήθελαν μια επίδειξη και άλλοι υποστήριζαν τη στρατιωτική χρήση για να επισπευσθεί η παράδοση της Ιαπωνίας. Η επιτροπή τοποθετήθηκε πιο κοντά στη δεύτερη άποψη. ^[22]

Έκρινε ότι δεν μπορούσε να προτείνει τεχνική επίδειξη που θα εξασφάλιζε το τέλος του πολέμου και δεν έβλεπε αποδεκτή εναλλακτική στην άμεση στρατιωτική χρήση. Το κείμενο υπογράμμιζε συγχρόνως ότι οι φυσικοί δεν είχαν ειδικό προνόμιο στη λύση των πολιτικών και κοινωνικών προβλημάτων. Ο Oppenheimer υπέγραψε για λογαριασμό της επιτροπής. ^[22]

Αυτό είναι ένα από τα καθαρότερα τεκμήρια για τη στάση του πριν από τη Χιροσίμα. Όποια μεταγενέστερη αποτίμηση κι αν επιλέξει κανείς, η απόφαση αυτή δεν μπορεί να αφαιρεθεί από τη βιογραφία του χωρίς να αλλάξει ουσιαστικά το νόημά της.

Χιροσίμα και Ναγκασάκι

Στις 6 Αυγούστου 1945 οι Ηνωμένες Πολιτείες έριξαν τη βόμβα ουρανίου Little Boy στη Χιροσίμα. Στις 9 Αυγούστου ακολούθησε η βόμβα πλουτωνίου Fat Man στο Ναγκασάκι. Η καταστροφή περιλάμβανε την άμεση έκρηξη και θερμότητα, τις πυρκαγιές και τις επιπτώσεις της ακτινοβολίας. Οι νεκροί ως το τέλος της χρονιάς ξεπέρασαν συνολικά τις διακόσιες χιλιάδες, σύμφωνα με τη συνοπτική αποτίμηση του National Park Service. Οι εκτιμήσεις διαφέρουν ανάλογα με το χρονικό όριο και τη μέθοδο υπολογισμού. ^[24]

Στο Los Alamos, η είδηση της Χιροσίμα προκάλεσε και πανηγυρισμούς. Ο Oppenheimer μίλησε με υπερηφάνεια για το επίτευγμα, εκφράζοντας την απογοήτευση ότι δεν είχε ολοκληρωθεί εγκαίρως για να χρησιμοποιηθεί εναντίον της Γερμανίας. Οι μαρτυρίες περιγράφουν διαφορετική, βαρύτερη ατμόσφαιρα μετά το Ναγκασάκι. ^[23]

Αυτές οι αντιδράσεις δεν συνθέτουν μια απλή, σταθερή συναισθηματική γραμμή. Η ανακούφιση, η επαγγελματική υπερηφάνεια, ο φόβος για τον επόμενο πόλεμο και η γνώση των συνεπειών μπορούσαν να συνυπάρχουν. Η τεχνική επιτυχία είχε ήδη γίνει ανθρώπινη καταστροφή.

Ο Truman και το «αίμα στα χέρια»

Στη συνάντησή του με τον Harry S. Truman, τον Οκτώβριο του 1945, ο Oppenheimer επιδίωξε να συζητήσει τον κίνδυνο μιας ανεξέλεγκτης πυρηνικής κούρσας και την ανάγκη διεθνούς ελέγχου. Η συνάντηση έμεινε γνωστή για τη δήλωση που του αποδίδεται ότι αισθανόταν πως είχε αίμα στα χέρια του. Ο πρόεδρος αντιμετώπισε εχθρικά αυτή την προσωπική διατύπωση της ευθύνης. ^[26]

Η σκηνή έχει επαναληφθεί σε βιβλία και ταινίες με ποικίλους διαλόγους και λεπτομέρειες. Δεν χρειάζεται να προστεθούν ακριβείς χειρονομίες ή κατά λέξη απαντήσεις για να φανεί η ουσία της σύγκρουσης. Ο φυσικός μιλούσε για μια ευθύνη που ένιωθε ότι τον αφορούσε ως δημιουργό. Ο πολιτικός ηγέτης διεκδικούσε την ευθύνη της κυβερνητικής απόφασης και δεν ήθελε να μετατραπεί η συζήτηση σε προσωπική εξομολόγηση.

Το επεισόδιο δείχνει πόσο γρήγορα μπορούσε να περιοριστεί η επιρροή ενός επιστήμονα. Το κύρος που αποκτούσε όταν έλυνε ένα τεχνικό πρόβλημα δεν του εξασφάλιζε αντίστοιχο λόγο για το πώς θα χρησιμοποιούνταν η λύση.

Από την αγωνία στην πρόταση για πολιτική δράση

Στην ομιλία του προς την Association of Los Alamos Scientists, στις 2 Νοεμβρίου 1945, ο Oppenheimer μίλησε για την αλλαγή που είχε επιφέρει η κατασκευή της βόμβας στη σχέση της επιστήμης με την κοινωνία. Οι ερευνητές είχαν συμμετάσχει άμεσα στη δημιουργία ενός όπλου που μπορούσε να απειλήσει τον κόσμο. Η ελεύθερη επικοινωνία της γνώσης και η συνεργασία μεταξύ χωρών αποκτούσαν επείγουσα πολιτική σημασία. ^[25]

Δεν ζητούσε από τους συναδέλφους του να πάψουν να πιστεύουν στην έρευνα. Τους ζητούσε να σκεφτούν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η δουλειά τους θα μπορούσε να ωφελεί την ανθρώπινη ζωή. Η ομιλία περιέχει εμπιστοσύνη στη γνώση και ταυτόχρονα φόβο για τις συνέπειές της όταν εντάσσεται αποκλειστικά στην προετοιμασία πολέμου. ^[25]

Το 1948, στο δημοσιευμένο κείμενο Physics in the Contemporary World, χρησιμοποίησε την έκφραση ότι οι φυσικοί είχαν «γνωρίσει την αμαρτία». Η φράση αφορούσε την ιδιαίτερη ευθύνη εκείνων που είχαν προτείνει, υποστηρίξει και πραγματοποιήσει τα ατομικά όπλα. Δεν απάλλασσε τις κυβερνήσεις· αρνιόταν όμως ότι οι δημιουργοί μπορούσαν απλώς να συνεχίσουν σαν να μην είχε συμβεί τίποτε. ^[47]

Το σχέδιο για έναν διεθνή έλεγχο της πυρηνικής ενέργειας

Το 1946 εργάστηκε στην ομάδα που συνέταξε την έκθεση Acheson–Lilienthal. Η κεντρική ιδέα ήταν ότι ο έλεγχος των επικίνδυνων πυρηνικών δραστηριοτήτων δεν μπορούσε να στηριχθεί μόνο σε εθνικές υποσχέσεις και σε επιθεωρήσεις ύστερα από παραβιάσεις. Χρειαζόταν μια διεθνής δομή με ουσιαστική ευθύνη για δραστηριότητες που μπορούσαν να οδηγήσουν στην παραγωγή όπλων. Οι δικές του σημειώσεις δείχνουν προσπάθεια να συνδεθεί η πολιτική πρόταση με την πραγματική φύση της τεχνολογίας. ^[27]

Η πρόταση μεταβλήθηκε κατά τη διαμόρφωση του σχεδίου που παρουσίασε ο Bernard Baruch στα Ηνωμένα Έθνη. Ο χρόνος καταστροφής του αμερικανικού οπλοστασίου, οι επιθεωρήσεις και το σοβιετικό δικαίωμα αρνησικυρίας έγιναν σημεία σύγκρουσης. Η αναπτυσσόμενη δυσπιστία μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Σοβιετικής Ένωσης δεν άφησε χώρο για τη συμφωνία που προσδοκούσαν οι συντάκτες. ^[28]

Για τον Oppenheimer, ο διεθνής έλεγχος ήταν συγκεκριμένη πολιτική επιδίωξη. Αν η ανησυχία του περιοριζόταν σε μια προσωπική λύπη, δεν θα χρειαζόταν να ασχοληθεί με εγκαταστάσεις, υλικά, αρμοδιότητες και θεσμούς. Προσπαθούσε να μετατρέψει τη γνώση του κινδύνου σε μηχανισμό αποτροπής του.

Η σοβιετική δοκιμή και η διαφωνία για τη βόμβα υδρογόνου

Η πρώτη σοβιετική πυρηνική δοκιμή, τον Αύγουστο του 1949, έβαλε τέλος στο αμερικανικό μονοπώλιο. Η συζήτηση στράφηκε στην επιτάχυνση της ανάπτυξης της θερμοπυρηνικής βόμβας, η οποία στηριζόταν στη σύντηξη και μπορούσε να προσφέρει πολύ μεγαλύτερη ισχύ. Ο Edward Teller υποστήριζε τη νέα κατεύθυνση. Ο Oppenheimer, ως πρόεδρος της General Advisory Committee της Atomic Energy Commission, όφειλε να καταθέσει εισήγηση. ^[50]

Τον Οκτώβριο του 1949, τα παρόντα μέλη της επιτροπής αντιτάχθηκαν σε ένα πρόγραμμα κατεπείγουσας ανάπτυξης. Οι λόγοι περιλάμβαναν τεχνικές αβεβαιότητες, επιλογές πόρων, στρατηγική και ηθικές κρίσεις. Η έκθεση δεν ήταν ενιαίο φιλειρηνικό μανιφέστο. Το κύριο κείμενο συνοδευόταν από διαφορετικά παραρτήματα, και οι Fermi και Rabi διατύπωσαν τη δική τους αυστηρή ηθική αποτίμηση. Δεν είναι ορθό να αποδίδεται αυτομάτως κάθε δική τους φράση προσωπικά στον Oppenheimer. ^[29]

Ο Truman αποφάσισε τον Ιανουάριο του 1950 να προχωρήσει το πρόγραμμα. Στην υπερασπιστική επιστολή του το 1954, ο Oppenheimer υποστήριζε ότι δεν είχε παρεμποδίσει την εφαρμογή της κυβερνητικής απόφασης. Η επιστολή είναι ουσιώδες τεκμήριο της δικής του θέσης· δεν αποτελεί από μόνη της ουδέτερη ετυμηγορία για ολόκληρη τη διαμάχη. ^[30]

Γιατί δεν έγινε απλώς ένας απόλυτος ειρηνιστής

Η αντίθεσή του στην κατεπείγουσα ανάπτυξη της βόμβας υδρογόνου συνυπήρχε με υποστήριξη προς άλλες μορφές πυρηνικού εξοπλισμού. Η έκθεση του 1949 περιείχε προτάσεις για ενίσχυση του προγράμματος σχάσης και για τακτικές στρατιωτικές εφαρμογές. Ο Oppenheimer συνέχιζε να σκέφτεται μέσα σε πλαίσιο εθνικής ασφάλειας, συμμαχιών και πιθανού πολέμου. ^[29][30]

Αυτό δεν εξαφανίζει την ηθική του αγωνία. Δείχνει, όμως, ότι η αγωνία δεν είχε μετατραπεί σε καθολική άρνηση κάθε όπλου. Έψαχνε όρια, διαφορετικές ισορροπίες και πολιτικό έλεγχο σε έναν κόσμο όπου τα πυρηνικά είχαν ήδη εγκατασταθεί. Οι θέσεις του μπορούν να κριθούν, αλλά χρειάζεται πρώτα να περιγραφούν όπως ήταν.

Η εύκολη διαδρομή από τον ενθουσιασμό στη μετάνοια χαρίζει στη βιογραφία καθαρή δραματική μορφή. Οι πραγματικές αποφάσεις αφήνουν περισσότερη αμηχανία: μπορούσε να φοβάται την καταστροφή πόλεων και συγχρόνως να υποστηρίζει πυρηνικές στρατιωτικές δυνατότητες. Αυτή η αντίφαση ανήκει στον ίδιο και στην εποχή του.

Οι παλιοί δεσμοί γίνονται φάκελος κατηγορίας

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ο Oppenheimer είχε αποκτήσει ισχυρούς αντιπάλους. Μεταξύ τους ήταν ο Lewis Strauss, ο οποίος διαφωνούσε μαζί του για κρίσιμα ζητήματα πυρηνικής πολιτικής. Οι επιστημονικές αντιπαραθέσεις συνδυάζονταν με θεσμικούς ανταγωνισμούς και προσωπικές προστριβές. Το αντικομμουνιστικό κλίμα πρόσφερε τον μηχανισμό με τον οποίο οι διαφωνίες μπορούσαν να παρουσιαστούν ως ενδείξεις αναξιοπιστίας. ^[31]

Τον Νοέμβριο του 1953 ο William Borden έστειλε στον διευθυντή του FBI J. Edgar Hoover επιστολή που τον κατηγορούσε ως πιθανό σοβιετικό πράκτορα. Η πρόσβασή του σε απόρρητα ανεστάλη και κλήθηκε να απαντήσει σε συγκεκριμένες κατηγορίες. Το ερώτημα δεν ήταν πλέον αν η συμβουλή του ήταν σωστή. Ήταν αν επιτρεπόταν να παραμένει μέσα στον κύκλο όσων γνώριζαν και συμβούλευαν. ^[31][44]

Η διαφορά αυτή καθόρισε την υπόλοιπη δημόσια ζωή του. Η ίδια κρατική μηχανή που είχε δεχτεί τις πολιτικές του γνωριμίες όταν χρειαζόταν τον διευθυντή του Los Alamos τις αντιμετώπιζε τώρα ως λόγο αποκλεισμού.

Η υπόθεση Chevalier και το ψέμα που επέστρεψε

Ένα από τα σοβαρότερα σημεία ήταν η υπόθεση του φίλου του Haakon Chevalier. Στα τέλη του 1942 ή στις αρχές του 1943, ο Chevalier του μετέφερε πρόταση για διαβίβαση επιστημονικών πληροφοριών στη Σοβιετική Ένωση μέσω επαφής που συνδεόταν με τον George Eltenton. Ο Oppenheimer απέρριψε την πρόταση. Όταν όμως ανέφερε το περιστατικό στις υπηρεσίες ασφαλείας, καθυστέρησε και επινόησε μια διαφορετική εκδοχή με περισσότερες προσεγγίσεις, προσπαθώντας να προστατεύσει τον φίλο του. ^[33]

Το ότι δεν δέχτηκε να μεταδώσει πληροφορίες δεν ακυρώνει το πρόβλημα της ψευδούς κατάθεσης. Το παραδέχτηκε αργότερα ο ίδιος. Το 1954, όμως, το επεισόδιο χρησιμοποιήθηκε για να στηριχθεί μια πολύ ευρύτερη εικόνα ανθρώπου στον οποίο δεν μπορούσε να υπάρξει εμπιστοσύνη. Η διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό σφάλμα και στο συνολικό συμπέρασμα της διαδικασίας ήταν ακριβώς το σημείο στο οποίο διαφώνησαν όσοι τον έκριναν. ^[32][33]

Η υπόθεση δεν χρειάζεται εξωραϊσμό για να φανεί η αδικία που ακολούθησε. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει κάνει σοβαρό λάθος και να δικαιούται αμερόληπτη εξέταση των στοιχείων.

Η ακρόαση του 1954

Η ακρόαση ενώπιον της επιτροπής ασφαλείας άρχισε στις 12 Απριλίου 1954 και ολοκληρώθηκε στις 6 Μαΐου. Δεν ήταν ποινική δίκη για προδοσία. Αντικείμενό της ήταν η πρόσβαση του Oppenheimer σε απόρρητα στοιχεία και η υπηρεσιακή του αξιοπιστία. Η πρακτική βαρύτητα, ωστόσο, ήταν τεράστια, επειδή η πρόσβαση συνδεόταν με τη δυνατότητά του να ασκεί επιρροή στην πυρηνική πολιτική. ^[51]

Ο Roger Robb ανέλαβε τη σκληρή εξέτασή του. Προσωπικές σχέσεις, συναντήσεις πριν από τον πόλεμο, προηγούμενες καταθέσεις και διαφωνίες για τη βόμβα υδρογόνου συνδέθηκαν σε μια εξαντλητική αναμέτρηση. Η συζήτηση μετατοπιζόταν συχνά από το τι είχε συμβεί στο τι υποτίθεται ότι αποκάλυπτε για τον χαρακτήρα του. ^[26]

Η διαδικασία δεν διεξήχθη σε ισότιμο πεδίο. Η μεταγενέστερη επίσημη ανασκόπηση εντόπισε πρόσβαση της πλευράς που υποστήριζε την αφαίρεση της άδειας στις διαβουλεύσεις της επιτροπής, χωρίς αντίστοιχη παρουσία της υπεράσπισης. Τέτοιες παραβιάσεις εξηγούν γιατί η υπόθεση παρέμεινε ανοιχτό ιστορικό ζήτημα πολύ μετά τον θάνατό του. ^[44]

Η κατάθεση του Teller και η υπεράσπιση του Rabi

Ο Teller δήλωσε ότι θα αισθανόταν ασφαλέστερος αν σημαντικά δημόσια ζητήματα βρίσκονταν σε άλλα χέρια. Η τοποθέτηση ήταν επιβαρυντική, χωρίς να ισοδυναμεί με τεκμηρίωση κατασκοπείας. Από την άλλη πλευρά, φυσικοί και στενοί συνεργάτες υπερασπίστηκαν την προσφορά και την αφοσίωση του Oppenheimer. ^[26]

Ο Isidor I. Rabi αντιμετώπισε την υπόθεση ως καταστροφική αντιμετώπιση ενός ανθρώπου που είχε προσφέρει εξαιρετικές υπηρεσίες. Η μαρτυρία του έθετε ένα απλό αλλά δύσκολο ερώτημα: τι απαιτούσε πραγματικά η ασφάλεια και τι είχε μετατραπεί σε τιμωρία της διαφωνίας; Η διαφωνία για ένα όπλο, τόνιζε με την κατάθεσή του, δεν αρκούσε για να σβήσει μια ολόκληρη ιστορία υπηρεσίας. ^[34]

Οι συνάδελφοι δεν χωρίστηκαν απλώς σε φίλους και εχθρούς. Πίσω από τις καταθέσεις υπήρχαν διαφορετικές αντιλήψεις για τη σχέση του επιστήμονα με την εξουσία: αν όφειλε να περιορίζεται σε τεχνικές απαντήσεις ή αν μπορούσε να αμφισβητεί και τις κατευθύνσεις της πολιτικής.

Η απόφαση της 29ης Ιουνίου

Στις 29 Ιουνίου 1954 η Atomic Energy Commission αποφάσισε, με τέσσερις ψήφους έναντι μίας, να μην αποκαταστήσει την άδεια ασφαλείας του. Η επιχειρηματολογία της πλειοψηφίας στηριζόταν στην αξιοπιστία, στις σχέσεις και στον χειρισμό προηγούμενων περιστατικών. Δεν υπήρξε ποινική καταδίκη του ως σοβιετικού κατασκόπου. ^[32][44]

Ο Henry DeWolf Smyth διαφώνησε. Στη μειοψηφία του υπογράμμισε ότι ο εκτεταμένος έλεγχος δεν είχε αποκαλύψει πως ο Oppenheimer παρέδωσε απόρρητες πληροφορίες. Κατά την κρίση του, τα πραγματικά περιστατικά δεν στήριζαν το συμπέρασμα ότι αποτελούσε κίνδυνο ασφαλείας. ^[33]

Ο αποκλεισμός έκοψε την επίσημη πρόσβασή του σε έναν χώρο που είχε βοηθήσει να δημιουργηθεί. Η επιστημονική του φήμη δεν χάθηκε, αλλά ο ρόλος του ως κεντρικού κυβερνητικού συμβούλου τερματίστηκε. Η δημόσια ταπείνωση έγινε μέρος της εικόνας του και αργότερα σκέπασε ακόμη και τα πολλά χρόνια δραστηριότητας που ακολούθησαν.

Η δυσάρεστη ιστορία του Bernard Peters

Ο Oppenheimer δεν υπήρξε πάντοτε συνεπής προστάτης όσων διώκονταν για τις πολιτικές τους σχέσεις. Το 1949 κατέθεσε σε κλειστή συνεδρίαση της House Un-American Activities Committee εναντίον του παλιού μαθητή του Bernard Peters, κάνοντας επιβαρυντικές αναφορές στο πολιτικό του παρελθόν. Ο Peters, αντιναζιστής που είχε κρατηθεί στο Dachau, αρνήθηκε την κομματική ιδιότητα που του αποδιδόταν. ^[35]

Η διαρροή της κατάθεσης απείλησε την πανεπιστημιακή του θέση. Ο Edward Condon και άλλοι συνάδελφοι αντέδρασαν έντονα. Ο Oppenheimer παρενέβη κατόπιν δημόσια υπέρ της αφοσίωσης και της επιστημονικής αξίας του Peters, χωρίς να εξαφανιστούν όλες οι αιχμές της προηγούμενης στάσης του. ^[35]

Το περιστατικό δυσκολεύει μια αγιογραφική παρουσίαση. Ο μετέπειτα στόχος των ελέγχων είχε και ο ίδιος συνεισφέρει σε διαδικασία που μπορούσε να βλάψει έναν νεότερο επιστήμονα. Η αναγνώριση αυτής της πλευράς δεν δικαιολογεί όσα του συνέβησαν το 1954. Επιτρέπει όμως να φανεί πώς ο φόβος, η πίεση και η επιθυμία διατήρησης της εμπιστοσύνης της εξουσίας επηρέαζαν και ανθρώπους μεγάλου κύρους.

Στο Princeton, η δουλειά συνεχίστηκε

Από το 1947 ως το 1966 διηύθυνε το Institute for Advanced Study στο Princeton. Το IAS είναι ανεξάρτητο ερευνητικό ίδρυμα, διαφορετικό από το Princeton University. Η σύγχυση ανάμεσα στους δύο οργανισμούς είναι συχνή, επειδή βρίσκονται στην ίδια πόλη και μοιράζονται πρόσωπα και επιστημονικές επαφές. Η αφαίρεση της άδειας ασφαλείας δεν έπαψε τη θητεία του εκεί. ^[36]

Στο ίδρυμα εργάζονταν προσωπικότητες όπως ο Albert Einstein, ο Kurt Gödel και ο John von Neumann. Ο Oppenheimer επιδίωκε να προσελκύει ταλαντούχους ερευνητές και να ανοίγει συζητήσεις μεταξύ διαφορετικών πεδίων. Ένα λιγότερο γνωστό παράδειγμα είναι η προσωπική του συμβολή για να φτάσει στο IAS ο μαθηματικός Shiing-Shen Chern από την εμπόλεμη Κίνα το 1948. ^[37]

Τα μεταπολεμικά χρόνια του δεν ήταν επομένως μόνο περίοδος απόσυρσης και πικρίας. Περιείχαν διοίκηση, προσκλήσεις, επιλογές προσώπων και προσπάθεια να διατηρηθεί ένας χώρος έρευνας ανοιχτός σε ανθρώπους που διαφορετικά μπορεί να μην είχαν αυτή τη δυνατότητα.

Ο υπολογιστής, οι δημόσιες διαλέξεις και ένας ευρύτερος κόσμος γνώσης

Η γνωστή φωτογραφία του Oppenheimer με τον John von Neumann μπροστά στον υπολογιστή του IAS θυμίζει μια ακόμη πλευρά της εποχής. Η υπολογιστική τεχνολογία αναπτυσσόταν μέσα από μαθηματικά, μηχανική και ερευνητικές απαιτήσεις στις οποίες περιλαμβάνονταν και πυρηνικά προβλήματα. Ο συγκεκριμένος υπολογιστής ήταν η μηχανή του IAS· δεν πρέπει να συγχέεται με τον ENIAC. ^[38]

Ο Oppenheimer προσπαθούσε παράλληλα να μιλήσει σε κοινό έξω από τη φυσική. Οι Reith Lectures του BBC το 1953, με γενικό τίτλο Science and the Common Understanding, εξέταζαν πώς η σύγχρονη επιστήμη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τη φύση και πώς αυτή η γνώση μπορεί να γίνει μέρος ενός κοινού πολιτισμού. ^[39]

Δεν αρκούσε, κατά τη σκέψη που ανέπτυσσε, η συσσώρευση ειδικών αποτελεσμάτων. Οι άνθρωποι έπρεπε να μπορούν να επικοινωνούν ανάμεσα στις ειδικότητες και να αναγνωρίζουν όσα δεν καταλάβαιναν. Η τεχνική γνώση παρείχε δύναμη, αλλά οι αποφάσεις για τη χρήση της απαιτούσαν ιστορική εμπειρία, κρίση και συνομιλία με άλλες μορφές σκέψης.

Το Fermi Award και μια περιορισμένη επανόρθωση

Στις 2 Δεκεμβρίου 1963 ο Lyndon B. Johnson του απένειμε το Enrico Fermi Award. Η επιλογή είχε γίνει επί John F. Kennedy, αλλά η δολοφονία του προέδρου είχε μεσολαβήσει πριν από την τελετή. Το επίσημο κείμενο αναγνώριζε τόσο τη θεωρητική και διδακτική προσφορά του Oppenheimer όσο και την ηγεσία του στο Los Alamos. ^[40]

Στην αποδοχή του μίλησε για το πνεύμα αδελφοσύνης της επιστήμης και για την ανάγκη μιας ζωής χωρίς τον πόλεμο ως τελικό κριτή της ιστορίας. Υπαινίχθηκε επίσης ότι η απονομή απαιτούσε θάρρος από τον πρόεδρο. Η στιγμή είχε σαφή συμβολική σημασία: ο άνθρωπος που είχε αποκλειστεί από τα απόρρητα τιμούνταν τώρα από την ίδια κρατική εξουσία. ^[40]

Το βραβείο δεν επανέφερε την άδεια ασφαλείας του. Η τιμητική αναγνώριση και η υπηρεσιακή αποκατάσταση είναι διαφορετικές πράξεις. Η διάκριση εξηγεί γιατί η ιστορία του 1954 δεν έκλεισε με τις φωτογραφίες του Λευκού Οίκου.

Η επιστροφή στο Los Alamos και οι τελευταίες καταγραφές

Τον Μάιο του 1964 επέστρεψε στο Los Alamos μαζί με την Kitty. Οι αρχειακές φωτογραφίες της επίσκεψης τον δείχνουν με τον διάδοχό του Norris Bradbury, στο μουσείο του εργαστηρίου και σε στιγμές της υποδοχής. Είχαν περάσει σχεδόν δύο δεκαετίες από το τέλος του πολέμου. Το πρόγραμμα που είχε διευθύνει ανήκε πλέον και στη δημόσια ιστορία ενός μόνιμου ερευνητικού οργανισμού.

Η επίσκεψη δεν ήταν το τέλος της δημόσιας παρουσίας του. Την 1η Νοεμβρίου 1966 έδωσε κινηματογραφημένη συνέντευξη στον Charles Weiner για ντοκιμαντέρ σχετικά με τον Enrico Fermi. Η καταγραφή σώζει τη σκέψη και τη φωνή του λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του. Μιλούσε για έναν συνάδελφο και για την εξέλιξη της φυσικής, όχι μόνο για την προσωπική του υπόθεση. ^[4][41]

Η ασθένεια και ο θάνατος στα εξήντα δύο

Ο Oppenheimer κάπνιζε επί πολλά χρόνια. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του διαγνώστηκε με καρκίνο του λαιμού και η υγεία του επιδεινώθηκε. Η ασθένεια έκλεισε μια ζωή που είχε περάσει από απαιτητική έρευνα, πολεμική διοίκηση και εξαντλητική δημόσια έκθεση. Πέθανε στις 18 Φεβρουαρίου 1967 στο Princeton του New Jersey. Ήταν εξήντα δύο ετών. ^[26][43]

Στο τέλος παρέμενε ένας αναγνωρίσιμος δημόσιος άνθρωπος, αλλά και σύζυγος, πατέρας, αδελφός και φίλος. Η απώλειά του είχε μια οικογενειακή διάσταση που δεν μπορούσε να εξαντληθεί σε κρατικές ανακοινώσεις ή σε αποτιμήσεις της πυρηνικής εποχής.

Η τελετή στην Alexander Hall

Στις 25 Φεβρουαρίου 1967 έγινε τελετή μνήμης στην Alexander Hall του Princeton University. Ο Henry DeWolf Smyth, ο μοναδικός επίτροπος που είχε μειοψηφήσει στην τελική απόφαση του 1954, μίλησε για τη συμβολή του Oppenheimer στην επιστήμη και στη δημόσια υπηρεσία. Η δημοσιευμένη ομιλία του τεκμηριώνει τον τόπο και την ημερομηνία του αποχαιρετισμού. ^[42]

Η επιλογή αυτού του ομιλητή έφερνε στην τελετή και τη μνήμη της δίωξης. Ο Smyth γνώριζε από μέσα τον θεσμό που είχε αποκλείσει τον Oppenheimer και εξακολουθούσε να θεωρεί την απόφαση άδικη. Ο αποχαιρετισμός μπορούσε επομένως να είναι συγχρόνως προσωπικός, επιστημονικός και πολιτικός.

Χρειάζεται να ξεχωρίζουμε τη δημόσια τελετή μνήμης από την αποτέφρωση και την ιδιωτική διασπορά της τέφρας. Δεν πρόκειται για ταφή σε νεκροταφείο.

Η τέφρα στη θάλασσα και ο τόπος που έμεινε στη μνήμη

Η σορός του αποτεφρώθηκε. Η Kitty μετέφερε την τέφρα στο St. John των Αμερικανικών Παρθένων Νήσων και την άφησε στη θάλασσα, κοντά στην οικογενειακή παραθαλάσσια κατοικία. Η περιοχή είχε αποτελέσει για χρόνια καταφύγιο της οικογένειας. Η παραλία είναι γνωστή και ως Oppenheimer Beach ή Gibney Beach. ^[12][43]

Δεν υπάρχει, επομένως, τάφος του J. Robert Oppenheimer που να μπορεί να φωτογραφηθεί σε νεκροταφείο. Η ακτή συνδέεται με την τελευταία επιθυμία και την οικογενειακή μνήμη, χωρίς να πρέπει να παρουσιάζεται μια οποιαδήποτε λήψη της Καραϊβικής ως ακριβές σημείο απόθεσης της τέφρας.

Η Kitty πέθανε το 1972. Η Toni, που είχε ακολουθήσει τη μετάφραση, πέθανε από αυτοκτονία το 1977. Η ζωή της είχε περιλάβει οικογενειακές δυσκολίες και έναν μεταγενέστερο αποκλεισμό από θέση που απαιτούσε έγκριση ασφαλείας. Η τραγική κατάληξή της δεν μπορεί να εξηγηθεί έντιμα με μία μόνο αιτία, ούτε να χρησιμοποιηθεί ως δραματικός επίλογος για την ιστορία του πατέρα της. ^[12][14]

Η ακύρωση της απόφασης, πενήντα πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του

Στις 16 Δεκεμβρίου 2022 η υπουργός Ενέργειας των Ηνωμένων Πολιτειών Jennifer Granholm ακύρωσε την απόφαση της Atomic Energy Commission του 1954. Η διαταγή επισήμαινε ότι η διαδικασία δεν είχε τηρήσει τους ίδιους τους κανόνες της επιτροπής. Μεταξύ άλλων, η υπεράσπιση δεν είχε την ευκαιρία να απαντήσει σε κρίσιμη υπηρεσιακή εισήγηση στην οποία στηρίχθηκε η τελική απόφαση. ^[44]

Η επίσημη ανακοίνωση αναγνώριζε τη μεροληψία και την αδικία που είχε υποστεί. Η πράξη αυτή δεν ήταν νέα ποινική αθώωση, αφού δεν είχε υπάρξει ποινική καταδίκη. Δεν αποτελούσε ούτε μεταθανάτια χορήγηση ενεργής άδειας ασφαλείας. Ακύρωνε τη συγκεκριμένη διοικητική απόφαση λόγω ουσιαστικών ελαττωμάτων της διαδικασίας. ^[44][45]

Η απόσταση του χρόνου δεν μείωνε τη σημασία της. Έδειχνε ότι ένα κράτος μπορούσε να αναγνωρίσει πως χρησιμοποίησε ελαττωματικά τους δικούς του μηχανισμούς απέναντι σε έναν άνθρωπο που το είχε υπηρετήσει. Δεν του επέστρεφε, βέβαια, τα χρόνια επιρροής και αξιοπρέπειας που είχε χάσει.

Τι σημαίνουν τελικά οι τύψεις του Oppenheimer

Δεν έχουμε πρόσβαση σε μια αδιάκοπη εσωτερική αφήγηση του Oppenheimer. Έχουμε αποφάσεις, επιστολές, ομιλίες, συνεντεύξεις και μαρτυρίες άλλων. Αυτά δείχνουν έναν άνθρωπο που υποστήριξε τη χρήση της βόμβας, ένιωσε το βάρος των συνεπειών και εργάστηκε για να αποτρέψει μια ανεξέλεγκτη πυρηνική κούρσα. Δείχνουν επίσης όρια, αντιφάσεις και επιλογές που δεν συμφωνούν πάντοτε με τη μεταγενέστερη εικόνα του ως συμβόλου της συνείδησης.

Η ιδιαίτερη θέση του βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη δυσκολία. Είχε αρκετή γνώση για να καταλαβαίνει ότι η επιτυχία του Los Alamos δεν εξασφάλιζε ασφάλεια στον κόσμο. Είχε αρκετή εξουσία για να συμβάλει σε αποφάσεις με ανυπολόγιστες συνέπειες, αλλά όχι για να επιβάλει τον μεταπολεμικό έλεγχο που επιθυμούσε. Όταν διαφώνησε με ισχυρούς παράγοντες, βρέθηκε ευάλωτος στους μηχανισμούς που προηγουμένως τον είχαν προστατεύσει.

Η ιστορία του αφήνει ένα επίμονο ερώτημα για όσους δημιουργούν ισχυρές τεχνολογίες: πόση ευθύνη παραμένει σε εκείνον που τις καθιστά δυνατές, ακόμη κι όταν η τελική χρήση αποφασίζεται από άλλους; Ο Oppenheimer δεν έδωσε απάντηση που να κλείνει τη συζήτηση. Με τη δουλειά του και με όσα επιχείρησε κατόπιν, έγινε ένας από τους ανθρώπους που μας υποχρεώνουν να συνεχίζουμε να την κάνουμε.