Ο Γεώργιος Παπανικολάου (13 Μαΐου 1883 – 19 Φεβρουαρίου 1962), γιατρός και κυτταρολόγος από την Κύμη της Εύβοιας, ο άνθρωπος πίσω από το Τεστ Παπ, πέθανε στο Μαϊάμι της Φλόριντα, σε ηλικία 78 ετών, από έμφραγμα. Η κηδεία του έγινε στις 23 Φεβρουαρίου 1962 στον Ορθόδοξο Καθεδρικό της Αγίας Τριάδας στη Νέα Υόρκη και ετάφη στο νεκροταφείο Riverside στο Clinton του Νιου Τζέρσεϊ. Μερικές πηγές βάζουν τον θάνατο στις 18 Φεβρουαρίου.

Γεώργιος Παπανικολάου: ο γιος του δημάρχου της Κύμης

Γεννήθηκε στις 13 Μαΐου 1883 στην Κύμη. Ο πατέρας του, Νικόλαος Παπανικολάου, ήταν γιατρός, δήμαρχος της Κύμης και βουλευτής Ευβοίας και Καρύστου· η μητέρα του λεγόταν Μαρία. Κατά το Healio ήταν το τρίτο από τα τέσσερα παιδιά, ενώ το orthodoxianewsagency.gr γράφει ότι είχε έναν μεγαλύτερο αδελφό που σπούδασε νομικά, και έτσι η παράδοση της ιατρικής πέρασε σε εκείνον. Το δημοτικό το τελείωσε στην Κύμη και το γυμνάσιο στην Αθήνα.

Έμαθε βιολί οκτώ χρόνια, μια λεπτομέρεια που αργότερα, στη Νέα Υόρκη, του έγινε χρήσιμη. Η ανιψιά του, Μαρία Κοκκόρη, θυμόταν, κατά το impactalk.gr, ότι του άρεσε η μουσική και ότι μετά από κουραστικές μέρες στο εργαστήριο της ζητούσε να παίξει πιάνο.

Πανεπιστήμιο, φιλοσοφία και πρώτες αμφιβολίες

Στα 15 του, το 1898, γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και πήρε το πτυχίο του το 1904, στα 21. Παράλληλα σπούδασε φιλολογία, φιλοσοφία, γλώσσες και μουσική. Κατά το Healio ο πατέρας τον έσπρωξε στην ιατρική. Μετά την αποφοίτησή του δεν ήθελε να ασκήσει το επάγγελμα: το Weill Cornell γράφει ότι δεν του άρεσε η ιατρική της Κύμης, και το orthodoxianewsagency.gr ότι περνούσε τις μέρες του περπατώντας στους λόφους και διαβάζοντας Καντ και Νίτσε. Όταν ο πατέρας του πρότεινε να γίνει στρατιωτικός γιατρός, αρνήθηκε, γράφοντας ότι ήθελε να μείνει ελεύθερος (in.gr).

Για τη στρατιωτική θητεία οι πηγές δεν συμφωνούν. Το Weill Cornell γράφει ότι υπηρέτησε δύο χρόνια ως βοηθός νοσοκόμου και χειρουργού, το Healio ότι παρακολούθησε τη σχολή εφέδρων αξιωματικών και απολύθηκε μετά από περίπου δύο χρόνια, και το Al Jazeera ότι φρόντιζε δύο χρόνια ασθενείς με λέπρα κοντά στον τόπο του.

Γερμανία: Haeckel, Weismann και διδακτορικό ζωολογίας

Το 1907 ο πατέρας του, με τις οικονομίες της οικογένειας, τον έστειλε στη Γερμανία. Στην Ιένα παρακολούθησε ένα εξάμηνο τον Ernst Haeckel, στο Φράιμπουργκ τον August Weismann, και στο Μόναχο πήρε το 1910 διδακτορικό ζωολογίας. Κατά το Healio, η διατριβή αφορούσε τον καθορισμό του φύλου στη Daphnia. Εκεί κατάλαβε, κατά το Al Jazeera, ότι η ζωή του ήταν η βιολογία και η έρευνα και όχι η ιατρική πράξη.

Η Μαίρη: φυγή, γάμος και μια ζωή δίπλα του

Στο πλοίο που τον έφερε πίσω στην Ελλάδα γνώρισε την Ανδρομάχη Μαυρογένη, γνωστή ως Μαίρη. Το Healio βάζει τον γάμο τους στις 25 Σεπτεμβρίου 1910. Σύμφωνα με την Pap Corps, η Μαίρη τον ακολούθησε αψηφώντας έναν προξενημένο γάμο. Καταγόταν από την οικογένεια των Φαναριωτών Μαυρογένη, που πολέμησε στην Επανάσταση του 1821, γνώριζε γαλλικά και έπαιζε πιάνο (Wikipedia). Το alfavita.gr την παρουσιάζει ως απόγονο της Μαντώς Μαυρογένους, ενώ η αγγλική Wikipedia για τη Μαίρη μιλά γενικά για τους Φαναριώτες Μαυρογένη· δεν βρήκα πηγή που να συνδέει ρητά τα δύο.

Το όνομά της γράφεται με πολλούς τρόπους: Mavroyeni, Mavrogeni, Mavrogenous, ακόμη και «Μάχη Ανδρογένους» στα Νέα (το πιθανότερο λάθος). Το Healio την αποκαλεί Mary, ενώ ελληνικές πηγές γράφουν «Μάχη».

Μονακό και Βαλκανικοί Πόλεμοι

Το 1910 επισκέφθηκε το Ωκεανογραφικό Μουσείο του Μονακό και του προσφέρθηκε θέση που θα ξεκινούσε τον επόμενο Ιανουάριο. Τον Ιούλιο του 1911 συμμετείχε στην ωκεανογραφική αποστολή του πρίγκιπα Αλβέρτου Α΄ στη Μεσόγειο και στον Ατλαντικό (Weill Cornell). Η μητέρα του πέθανε το 1912 (Healio) και εκείνος επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου υπηρέτησε ως υπολοχαγός ιατρός στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912–1913). Εκεί γνώρισε Αμερικανούς εθελοντές που του μίλησαν για ευκαιρίες στην Αμερική.

Το orthodoxianewsagency.gr γράφει ότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος προσπάθησε να τον φέρει στην Αθήνα με έδρα ζωολογίας, αλλά οι διαπραγματεύσεις κατέρρευσαν όταν ο Βενιζέλος έχασε τις εκλογές. Δεν βρήκα δεύτερη πηγή ούτε χρονολογία.

Νέα Υόρκη 1913: κουμπιά, χαλιά και βιολί

Το ζευγάρι έφτασε στη Νέα Υόρκη στις 9 Οκτωβρίου 1913, με 250 δολάρια και χωρίς να μιλά αγγλικά, κατά την αγγλική Wikipedia για τη Μαίρη. Και οι δύο δούλεψαν στο πολυκατάστημα Gimbels: εκείνη ως μοδίστρα, με πέντε δολάρια την εβδομάδα, εκείνος πουλώντας χαλιά. Έπαιζε βιολί σε εστιατόρια και νυχτερινά κέντρα και έγραφε σε ελληνική εφημερίδα (in.gr) ή στο περιοδικό «Ατλαντίς» (Weill Cornell).

Ο γενετιστής Thomas Hunt Morgan του Columbia τον βοήθησε να βρει θέση βοηθού στο παθολογοανατομικό τμήμα του New York Hospital. Λίγο αργότερα, μέσα από συναδέλφους, έγινε ερευνητής βιολόγος στο Τμήμα Ανατομίας του Cornell University Medical College. Το Al Jazeera δίνει τον Οκτώβριο του 1914 ως την έναρξη στο Cornell. Η Μαίρη βρήκε κι εκείνη εκεί δουλειά, ως τεχνικός, χωρίς μισθό κατά την αγγλική Wikipedia.

Έμεινε στο Cornell σχεδόν μέχρι το τέλος της ζωής του, αλλά οι πηγές δίνουν διαφορετικά χρόνια: 45 (Healio), 47 (Al Jazeera, Weill Cornell), 48 (AHEPA). Οι ίδιες οι ημερομηνίες (1913 ως 1957, και τα τελευταία χρόνια ως συνταξιούχος) δίνουν περίπου 44 χρόνια ως τη συνταξιοδότηση. Έγινε Αμερικανός πολίτης το 1927, κατά το tovima.com.

Από τα ινδικά χοιρίδια στις γυναίκες

Στο Cornell ξεκίνησε με ινδικά χοιρίδια και έναν μικρό ρινικό ή ωτικό διαστολέα. Το Healio αφηγείται ότι, για να μαζέψει ωάρια, έπρεπε να θυσιάζει πολλά ζώα επειδή ήταν δύσκολο να υπολογίσει τον χρόνο, και έτσι διαπίστωσε ότι τα χοιρίδια έχουν κύκλο που δεν είχε καταγραφεί. Το 1917, με τον Charles Stockard, έδειξε ότι οι κυκλικές αλλαγές φαίνονται σε κολπικά επιχρίσματα, και δημοσίευσε την εργασία στο American Journal of Anatomy. Το 1920, κατά την αγγλική Wikipedia, κατάλαβε ότι τα φυσιολογικά κύτταρα του τραχήλου διακρίνονται από τα κακοήθη.

Για τους ανθρώπους δοκίμασε πρώτα στη γυναίκα του. Η Μαίρη έδινε δείγμα καθημερινά επί 21 χρόνια, όπως γράφει η Wikipedia και επιβεβαιώνει το PBS. Οργάνωσε και μια συγκέντρωση φίλων, όπου γυναίκες δέχθηκαν να τους ληφθούν δείγματα· σε μία από τις φίλες βρέθηκαν αργότερα κακοήθη κύτταρα (AHEPA, Wikipedia). Στο Woman’s Hospital της Νέας Υόρκης έπαιρνε δείγματα και από γυναίκες που πλήρωνε (Νέα, tovima.com).

Η Μαίρη επέλεξε να μην κάνει παιδιά, για να μπορεί να συνεχίσει τη συνεργασία, γράφουν το Al Jazeera και η Wikipedia. Ήταν εργασιομανής: συχνά δούλευε στο αυτοκίνητο στον δρόμο για το σπίτι στο Λονγκ Άιλαντ, μια ώρα από το εργαστήριο (Νέα), και η Μαίρη αστειευόταν ότι είχε «δίπλωμα συνοδηγού» (tovima.com).

1923, 1928 και ο «Έλληνας παραμυθάς»

Πότε ανακοίνωσε την ιδέα, εξαρτάται από την πηγή. Τα Νέα και το tovima.com βάζουν την πρώτη ανακοίνωση το 1923, όταν οι συνάδελφοί του δεν την πίστεψαν και κάποιοι τον αποκάλεσαν «Έλληνα παραμυθά». Οι περισσότερες πηγές κρατούν το 1928, όταν παρουσίασε τη μέθοδο στο συνέδριο Race Betterment στο Battle Creek του Μίσιγκαν, με τίτλο «Νέα διάγνωση του καρκίνου». Η υποδοχή ήταν σκεπτική, γιατί τότε οι περισσότεροι γιατροί πίστευαν ότι μόνο η βιοψία μπορεί να αναγνωρίσει τον καρκίνο. Το 1925, κατά το PBS, είχε ήδη δει για πρώτη φορά καρκινικά κύτταρα σε επίχρισμα, στη συνεργασία με το Woman’s Hospital.

Traut, Murayama και η μονογραφία του 1943

Το 1939 ο Παπανικολάου συνεργάστηκε με τον γυναικολόγο-παθολογοανατόμο Herbert Traut και μελέτησαν κάθε γυναίκα που εισαγόταν στη γυναικολογική κλινική του New York Hospital. Βρήκαν καρκίνους χωρίς συμπτώματα, μερικούς τόσο πρώιμους που δεν φαίνονταν ακόμη στη βιοψία. Το 1943 η μονογραφία «Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear» βασίστηκε σε δείγματα από 3.014 γυναίκες (PBS).

Το 1941 προσέλαβε τον Ιάπωνα επιστημονικό εικονογράφο Hashime Murayama, του οποίου τα σχέδια των κυττάρων βοήθησαν γιατρούς και τεχνικούς να αναγνωρίζουν τον καρκίνο. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Murayama συνελήφθη και κρατήθηκε πέντε μήνες στο Ellis Island· ο Παπανικολάου έκανε παρεμβάσεις για την αποφυλάκισή του και τελικά παρενέβη ο Γενικός Εισαγγελέας (PBS, Sloan Foundation).

Η διαμάχη με τον Babeș

Ο Ρουμάνος γιατρός Aurel Babeș παρουσίασε στο Βουκουρέστι στις 23 Ιανουαρίου 1927 παρόμοια ευρήματα για τον καρκίνο του τραχήλου και τα δημοσίευσε στο La Presse Médicale στις 11 Απριλίου 1928. Ο Παπανικολάου φαίνεται ότι δεν γνώριζε τη δουλειά του, ενώ ο Babeș γνώριζε τη δική του (αγγλική Wikipedia). Οι περισσότεροι μελετητές αποδίδουν το τεστ στον Παπανικολάου· στη Ρουμανία η μέθοδος λέγεται «Babeș-Papanicolaou».

Πώς το τεστ έφτασε στις γυναίκες

Η αποδοχή ήρθε σιγά σιγά. Το New York Hospital επέβαλε επίχρισμα σε όλες τις γυναίκες που εισάγονταν στη γυναικολογική κλινική το 1939. Από το 1952 ως το 1957 έγινε στο Memphis μια μεγάλη δοκιμή του τεστ στην πράξη. Η Αμερικανική Ιατρική Ένωση άρχισε να συνιστά ετήσιο Pap smear για όλες τις γυναίκες το 1960 (Pap Corps). Στη Φιλαδέλφεια, η μαύρη γυναικολόγος Helen Dickens έφερε το τεστ σε εκκλησίες και κοινότητες, και άνοιξε κέντρο καρκίνου στο Mercy Hospital το 1953 (PBS).

Το 1954 εξέδωσε το «Atlas of Exfoliative Cytology», που βοήθησε να καθιερωθεί η κυτταρολογία ως ειδικότητα. Συνολικά έγραψε πέντε βιβλία και 158 άρθρα (αγγλική Wikipedia). Το 1958, κατά το PBS, οι Παπανικολάου επισκέφθηκαν τον Λευκό Οίκο. Δεν πήρε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας· το impactalk.gr γράφει ότι δεν ήθελε να κερδίσει από τη μέθοδο, αλλά το βρήκα σε μία μόνο πηγή.

Το Νόμπελ που δεν ήρθε

Ο αριθμός των υποψηφιοτήτων του για το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής διαφέρει πολύ. Το alfavita.gr, το in.gr και το Al Jazeera λένε δύο φορές· η αγγλική Wikipedia λέει πέντε· το impactalk.gr αναφέρει 1953 και 1960. Το Inverse γράφει ότι υπάρχουν υποψηφιότητες το 1948 (δύο φορές), το 1949, το 1951, το 1953 και μία το 1959, αλλά το αρχείο του Νόμπελ δεν είναι ψηφιοποιημένο μετά το 1953 και το 1959 στηρίζεται στη μαρτυρία της μαθήτριάς του, Neda Voutsa-Perdiki. Την υποψηφιότητα του 1959 στήριζε ο Axel Westman του Καρολίνσκα, που πέθανε πριν από την τελική απόφαση.

Το 1948 το Νόμπελ πήρε ο Paul Hermann Müller για το DDT, το 1951 ο Max Theiler, το 1953 οι Krebs και Lipmann και το 1959 οι Severo Ochoa και Arthur Kornberg. Το impactalk.gr γράφει ότι η επιτροπή προτιμούσε ανακαλύψεις θεραπείας και όχι πρόληψης. Η Voutsa-Perdiki έλεγε ότι ήταν «ζήτημα κακής τύχης και σίγουρα όχι αποτυχίας».

Τιμές και κληρονομιά

Το 1949 πήρε επίτιμο διδακτορικό από την Ιατρική Σχολή Αθηνών και το 1950 το βραβείο Albert Lasker για την κλινική ιατρική έρευνα. Η Αμερικανική Εταιρεία Κυτταροπαθολογίας ίδρυσε το 1958 το βραβείο Παπανικολάου, και το 1962 πήρε μεταθανάτια βραβείο των Ηνωμένων Εθνών. Για την Ακαδημία Αθηνών οι πηγές διαφέρουν: το alfavita.gr τον θεωρεί πρώτο επίτιμο μέλος το 1932, ενώ η αγγλική Wikipedia γράφει επίτιμο μέλος τον Νοέμβριο του 1957.

Από το 1995 ως το 2001 το πορτρέτο του ήταν στο χαρτονόμισμα των 10.000 δραχμών. Το 1978 οι ΗΠΑ τύπωσαν γραμματόσημο των 13 σεντς για την έγκαιρη ανίχνευση του καρκίνου. Στις 13 Μαΐου 2019 η Google τον τίμησε με doodle για τα 136α γενέθλιά του. Στο Weill Cornell Medicine τοποθετήθηκε το 2011 το άγαλμα «A Man of Science» (αγγλική Wikipedia)· η Pap Corps γράφει για άγαλμα που αποκαλύφθηκε την 1η Ιουνίου 2017 έξω από το Papanicolaou Cancer Research Building, χάρη σε δωρεές δώδεκα ανθρώπων. Στις 26 Μαρτίου 2024 το PBS έδειξε το ντοκιμαντέρ «The Cancer Detectives» για τον ίδιο και τη Μαίρη.

Μαϊάμι και ο θάνατος

Το 1957 αποσύρθηκε από το Cornell ως καθηγητής κλινικής ανατομίας και συνέχισε να ερευνά. Επισκέφθηκε την Ελλάδα για να εξετάσει ίδρυση ινστιτούτου έρευνας του καρκίνου, αλλά το σχέδιο δεν προχώρησε (Weill Cornell). Τον Νοέμβριο του 1961, με τη Μαίρη, μετακόμισαν στο Μαϊάμι, όπου ο Παπανικολάου έγινε διευθυντής του Cancer Institute, που θα μετονομαζόταν σε Papanicolaou Cancer Research Institute. Το εργασιακό φορτίο και η μετακόμιση, κατά το parapolitika.gr, επιβάρυναν την υγεία του.

Πέθανε στις 19 Φεβρουαρίου 1962 από καρδιακή προσβολή, σε ηλικία 78 ετών. Το dr-pap.com βάζει τον τόπο στο Miami Beach και το Find a Grave στο Μαϊάμι. Το Weill Cornell γράφει 18 Φεβρουαρίου και το papsociety.org 18 Φεβρουαρίου με αιτία καρδιακή ανεπάρκεια και πνευμονικό οίδημα· οι άλλες πηγές συμφωνούν στις 19 και στο έμφραγμα. Το tovima.com δίνει ηλικία 79, που δεν συμφωνεί με την ημερομηνία γέννησης.

Η κηδεία και ο τάφος

Το σώμα μεταφέρθηκε στη Νέα Υόρκη και η κηδεία έγινε στις 23 Φεβρουαρίου 1962 στον Ορθόδοξο Καθεδρικό της Αγίας Τριάδας. Ο αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος εκφώνησε τον επικήδειο: είπε ότι ο Παπανικολάου αφιέρωσε την επιστήμη του στην ανθρωπότητα και έγινε σωτήρας εκατομμυρίων γυναικών από τη μάστιγα του καρκίνου. Παρευρέθηκαν ο Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας, μέλη της ελληνικής πρεσβείας, αντιπροσωπεία του ΟΗΕ, γιατροί από ιατρικούς συλλόγους της Νέας Υόρκης και άλλοι επιστήμονες (dr-pap.com, μία πηγή).

Ετάφη στο νεκροταφείο Riverside στο Clinton της κομητείας Hunterdon του Νιου Τζέρσεϊ, στη θέση Range 1, Plot 15, Grave 7, κατά το Find a Grave. Το dr-pap.com γράφει ότι είναι ένα μικρό νεκροταφείο, και το papsociety.org ότι ετάφη στο Νιου Τζέρσεϊ. Δεν βρήκα πηγή που να εξηγεί γιατί επιλέχθηκε αυτό το μέρος. Η Μαίρη πέθανε στο Μαϊάμι στις 13 Οκτωβρίου 1982, αφού συνέχισε το έργο του στο ινστιτούτο· το Find a Grave δίνει ως γέννησή της την 15η Αυγούστου 1890, ενώ η Wikipedia γράφει περίπου 1890.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Γεώργιο Παπανικολάου

• Το πρώτο δείγμα. Ήταν της γυναίκας του· εκείνη έδινε δείγματα επί 21 χρόνια.
• Μικροσκόπιο στον κήπο. Κάποιο Πάσχα, οι συγγενείς του έβγαλαν το μικροσκόπιό του στον κήπο, για να μη σταματήσει τη δουλειά ούτε τη μέρα της γιορτής (Νέα).
• Εικονογράφος από το Ellis Island. Ο Hashime Murayama συνελήφθη στον πόλεμο και κρατήθηκε πέντε μήνες στο Ellis Island· ο Παπανικολάου παρενέβη για την αποφυλάκισή του.
• Δύο ονόματα για το ίδιο τεστ. Στη Ρουμανία λέγεται Babeș-Papanicolaou.
• Σπούδασε βιολί οκτώ χρόνια. Και το έπαιζε σε εστιατόρια της Νέας Υόρκης για να ζήσουν.
• Ένα επώνυμο, δύο γραφές. Ο ίδιος έγραφε Papanicolaou στις δημοσιεύσεις του, ενώ το ελληνικό επώνυμο είναι Παπανικολάου και η λατινική μεταγραφή Papanikolaou.
• Βιέννη 2013. Η Ιατρική Εταιρεία της Βιέννης και ελληνικοί σύλλογοι οργάνωσαν εκδήλωση στις 15 Οκτωβρίου 2013 για τα 130 χρόνια από τη γέννησή του (mfa.gr).

Συχνές ερωτήσεις για τον Γεώργιο Παπανικολάου