Ο Νίκος Καββαδίας (1910–1975), ο ποιητής της θάλασσας, ναυτικός για πάνω από σαράντα χρόνια και ασυρματιστής στα πλοία, πέθανε στις 10 Φεβρουαρίου 1975 στην Αθήνα, από εγκεφαλικό, λίγους μήνες αφότου γύρισε από το τελευταίο του ταξίδι. Ήθελε να πεθάνει στη θάλασσα και πέθανε στη στεριά· κηδεύτηκε στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών.

Νίκος Καββαδίας: γεννημένος στη Ρωσία, Κεφαλονίτης στην καταγωγή

Γεννήθηκε στις 11 Ιανουαρίου 1910 στο Νικόλσκ-Ουσουριίσκ της Άπω Ανατολής, κατά την αγγλική Wikipedia, το in.gr και το lifo.gr. Άλλες πηγές δίνουν ως τόπο γέννησης το Χαρμπίν της Μαντζουρίας (ethnos.gr, dialogos.com.cy, alfavita.gr) και ως ημερομηνία τη 10η Ιανουαρίου (alfavita.gr, dialogos.com.cy). Οι πηγές συμφωνούν ότι η οικογένεια ήταν κεφαλονίτικης καταγωγής.

Ο πατέρας του, ο Χαρίλαος, ήταν έμπορος και, κατά το alfavita.gr, προμήθευε τον τσαρικό στρατό. Η μητέρα του, η Δωροθέα Αγγελάτου, ανήκε σε γνωστή κεφαλονίτικη οικογένεια εφοπλιστών. Είχε μεγαλύτερη αδελφή, την Τζένια, και δύο μικρότερους αδελφούς, τον Δημήτρη (Μίκια) και τον Αργύρη. Στο σπίτι τον φώναζαν «Κόλια», κατά το in.gr.

Το 1914, με την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η οικογένεια έφυγε από τη Ρωσία. Κατά το lifo.gr το ταξίδι με τον Υπερσιβηρικό κράτησε περίπου δεκαπέντε μέρες, έμειναν στην Αθήνα στο ξενοδοχείο «Ντιάνα» και τα μεγαλύτερα παιδιά είδαν την πρώτη τους παράσταση, με τη Μαρίκα Κοτοπούλη. Εγκαταστάθηκαν στο Αργοστόλι. Ο πατέρας γύρισε στη Ρωσία και καταστράφηκε οικονομικά· κατά το alfavita.gr φυλακίστηκε μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Ξαναεμφανίστηκε το 1921, άρρωστος και φτωχός, και η οικογένεια δεν είχε νέα του επί επτά χρόνια, κατά το lifo.gr.

Στο Αργοστόλι ο μικρός Νίκος έκανε φίλους τους Σενεγαλέζους στρατιώτες των Συμμάχων, που τον σήκωναν στα χέρια και του χάριζαν κορδέλες από τα καπέλα τους, γράφει το lifo.gr.

Πειραιάς, Νιρβάνας και τα πρώτα ποιήματα

Το 1921 η οικογένεια μετακόμισε στον Πειραιά. Ο Καββαδίας τελείωσε το δημοτικό, όπου συμμαθητής του ήταν ο Γιάννης Τσαρούχης, και το εξαταξίδιο γυμνάσιο. Διάβαζε Ιούλιο Βερν και βιβλία περιπέτειας.

Στα δεκαπέντε του, κατά το in.gr, ο Κώστας Αποστολίδης τον σύστησε στον πατέρα του, τον Παύλο Νιρβάνα, που έγινε ο πρώτος του δάσκαλος. Αργότερα τον καθοδήγησε και ο Κ. Καρθαίος.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 πρωτοδημοσίευσε στίχους στο περιοδικό της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας, με το ψευδώνυμο Πέτρος Βαλχάλας. Το 1928 έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις για την Ιατρική, αλλά ο πατέρας του αρρώστησε και ο Νίκος έπιασε δουλειά σε ναυτιλιακό γραφείο, όπου κράτησε λογαριασμούς για λίγους μήνες.

1929: ναυτόπαις στον «Άγιο Νικόλαο»

Ο πατέρας του πέθανε λίγο μετά, πριν από το πρώτο του μπάρκο (οι πηγές δεν συμφωνούν αν ήταν το 1928 ή το 1929). Τον Νοέμβριο του 1928 έβγαλε ναυτικό φυλλάδιο και το 1929 μπάρκαρε ναυτόπαις στο φορτηγό «Άγιος Νικόλαος». Ήθελε να γίνει καπετάνιος.

Τα επόμενα χρόνια δούλεψε σε φορτηγά, γυρνώντας κάποιες φορές άφραγκος στο σπίτι. Το 1932 δημοσίευσε σε συνέχειες στο «Πειραϊκό Βήμα» την «Απίστευτη ιστορία του λοστρόμου Νακαχαμόκο».

Το «Μαραμπού» και η πρώτη συλλογή

Τον Ιούνιο του 1933 κυκλοφόρησε το «Μαραμπού», τυπωμένο σε 245 αντίτυπα με δικά του χρήματα και με πρόλογο του Καίσαρα Εμμανουήλ. Οι ιστορίες της θάλασσας που περιέχει κινούνται ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Κατά την αγγλική Wikipedia περιλαμβάνει και ένα ποίημα για έναν έρωτα με πλούσιο κορίτσι που κατέληξε πόρνη, και ένα για ένα μαχαίρι καταραμένο να σκοτώσει αγαπημένο πρόσωπο. Παρά το ότι είχε εκδώσει ένα μόνο βιβλίο, έγινε μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, όπου οι κανονισμοί ζητούσαν τρία, κατά το alfavita.gr.

Η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα γύρω στο 1933–1934 (το 1933 κατά το lifo.gr, το 1934 κατά το in.gr). Κατά το in.gr, το σπίτι έγινε στέκι συγγραφέων, ζωγράφων και ποιητών, και οι σύγχρονοί του τον περιέγραφαν σιωπηλό, μετριοπαθή και αγαπητό.

Ο πόλεμος: μουλαράς στην Ξάνθη, ασυρματιστής στην Αλβανία

Το 1938 κατατάχθηκε και υπηρέτησε στην Ξάνθη ως μουλαράς. Το 1939 πήρε δίπλωμα ασυρματιστή και με τον πόλεμο του 1940 βρέθηκε στην Αλβανία, πρώτα ως τραυματιοφορέας με μουλάρια και μετά ως ασυρματιστής σε σταθμό υποκλοπής της 3ης Μεραρχίας. Κατά το lifo.gr γύρισε από το μέτωπο με τα πόδια, αδύναμος και υποσιτισμένος.

Κατοχή, ΕΑΜ και η φυγή του 1945

Στην Κατοχή μπήκε στην Εθνική Αντίσταση, στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ. Στις αρχές του 1945 έγινε επικεφαλής της ομάδας λογοτεχνών του ΕΑΜ και στις 6 Οκτωβρίου 1945 παρέδωσε τη θέση στον Νικηφόρο Βρεττάκο, πριν φύγει με το πλοίο «Κορινθία». Οι υπηρεσίες ασφαλείας του επέτρεψαν το ταξίδι, γιατί τον θεωρούσαν ανενεργό κομμουνιστή, κατά το alfavita.gr.

Το «Πούσι» (1947)

Τον Ιανουάριο του 1947 κυκλοφόρησε το «Πούσι», η δεύτερη ποιητική του συλλογή. Το «Μαραμπού» ξανατυπώθηκε και από το 1961 τις δύο συλλογές εκδίδει ο Γαλαξίας. Το «Πούσι» περιέχει την «Εσμεράλδα», αφιερωμένη στον Σεφέρη, κατά το lifo.gr.

Ο κόσμος των ναυτικών

Ο Καββαδίας ήταν ασυρματιστής για το μεγαλύτερο μέρος της ναυτικής του ζωής, κατά το alfavita.gr, από το 1944 ως το 1974, με λίγες μόνο παύσεις. Το 1953 πήρε δίπλωμα ασυρματιστή Α΄ τάξης, κατά το in.gr.

Στα πλοία που ξέρουμε από τις πηγές ανήκουν η «Κυρήνεια» (1949), που ενέπνευσε το ποίημα «Οι εφτά νάνοι στο s/s Cyrenia», η «Ιωνία» στις αρχές της δεκαετίας του 1950, η «Κορινθία» (1953), η «Απολλωνία», στην οποία ήταν ασυρματιστής όταν τον επισκέφθηκε στη Μασσαλία ο Χρήστος Παντελίδης, η «Λυδία» και τέλος ο «Υδροχόος» (Aquarius). Δεν ξέρουμε τις ακριβείς ημερομηνίες για όλα.

Ο πλοίαρχος Τάσος Ρομποτής, που κέρδισε το 1977 τον διαγωνισμό του «Ταχυδρόμου», τον περιέγραψε περιπετειώδη και ευαίσθητο, με χειρόγραφους στίχους νέων ποιημάτων μέσα στο ναυτικό του πανωφόρι, κατά το in.gr.

Η καμπίνα του ήταν γεμάτη βιβλία και αντικείμενα που μάζευε. Αγαπούσε τη ζωγραφική, είχε μελετήσει επί χρόνια τον Σεζάν και ήξερε απ’ έξω ιταλικές όπερες, που τις τραγουδούσε φάλτσα. Στο ένα του μπράτσο είχε τατουάζ μια γοργόνα, στο άλλο ένα φανάρι με τη λέξη «Hotel». Κατά το in.gr είχε και ένα μεγάλο ωροσκόπιο στην πλάτη, και έλεγε ότι στα πόδια δεν είχε τατουάζ.

Στα λιμάνια, κατά το in.gr, στοιχημάτιζε ότι μπορούσε να καταλάβει την καταγωγή των γυναικών από την όψη και τη μυρωδιά τους, και πέρασε με δεμένα μάτια ένα τέτοιο τεστ στο Παρίσι. Χάρισε σε γνωστό του ένα κοραλλένιο κολιέ και παραδέχτηκε ότι το είχε πάρει στη Βομβάη· το καθάριζε με ουίσκι και καθαρό οινόπνευμα. Στο Περού, κατά την ίδια πηγή, μια χαρτορίχτρα του προφήτεψε ότι θα γίνει γνωστός το 1934 και ότι θα πεθάνει γύρω στα 64, και το άρθρο θεωρεί ότι η πρόβλεψη επαληθεύτηκε.

Στην Αλεξάνδρεια, όπου ζούσε τότε ο συγγραφέας Στρατής Τσίρκας, φωτογραφήθηκε μαζί του γύρω στο 1950, κατά το φωτογραφικό αρχείο του ΕΛΙΑ.

Η «Βάρδια» (1954)

Τον Μάρτιο του 1954 ο Θανάσης Καραβίας εξέδωσε τη «Βάρδια», το μοναδικό πεζό βιβλίο του Καββαδία, που αποτελείται από ιστορίες που λένε οι ναυτικοί στη νυχτερινή βάρδια της γέφυρας. Μεταφράστηκε στα γαλλικά το 1959. Άλλα διηγήματά του, όπως το «Λι» και «Του πολέμου», εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του.

Ο Σεφέρης στο πλοίο

Το 1954, ως μέλος του πληρώματος σε επιβατηγό, ταξίδεψε με τον Γιώργο Σεφέρη. Κατά το alfavita.gr ο Σεφέρης δεν τον χαιρέτησε ούτε στην υποδοχή ούτε στο ταξίδι, και αυτό πλήγωσε βαθιά τον Καββαδία, που ένιωθε ότι η γενιά του ’30, στην οποία ανήκε, τον υποτιμούσε. Το lifo.gr παρουσιάζει διαφορετική εικόνα: ο Καββαδίας θαύμαζε τον Σεφέρη και τον θεωρούσε φίλο, και του αφιέρωσε το ποίημα «Εσμεράλδα». Το lifo.gr διηγείται και μια ιστορία από τη Βηρυτό, όπου ο Σεφέρης ενοχλήθηκε από μια διαδρομή με αυτοκίνητο μέσα από δρόμο με ελληνικούς οίκους ανοχής. Σύμφωνα με το in.gr, ο Καββαδίας έλεγε ότι ο Σεφέρης είχε λίγες κοινωνικές επαφές, κάτι που δεν ταίριαζε σε ποιητή, ενώ ο ίδιος ήταν «εργατικός άνθρωπος».

Προσωπική ζωή και σκοτεινές στιγμές

Δεν παντρεύτηκε. Στα είκοσί του, κατά το sdna.gr, είχε μια σχέση με γυναίκα πενήντα ετών, χωρίς μέλλον. Δεν πίστευε στον Θεό. Το 1957 ο μικρότερος αδελφός του, ο Αργύρης, ύπαρχος σε πλοίο, έδωσε τέλος στη ζωή του στην καμπίνα του στο Κόμπε της Ιαπωνίας, κατά το lifo.gr. Ο Νίκος συγκλονίστηκε και, κατά την ίδια πηγή, δεν ξανάγραψε ποίηση ως το 1967.

Το 1965 πέθανε η μητέρα του και την ίδια χρονιά ηχογραφήθηκε μια σπάνια τηλεοπτική συνέντευξή του στη ΡΙΚ. Το 1968 πήγε στην Κεφαλονιά για πρώτη φορά έπειτα από 35 χρόνια και έγραψε εκεί το διήγημα «Λι», κατά το in.gr.

Το 1973, στα 63, ερωτεύθηκε σφοδρά τη Θεανώ Σουνά, νεαρή φιλόλογο 25 ετών, που είχε γνωρίσει στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπου παρουσιαζόταν το έργο του. Της αφιέρωσε το ποίημα «Fata Morgana» του «Τραβέρσο» και της έγραφε ερωτικά γράμματα. Το sdna.gr τον παρουσιάζει να φεύγει από τη ζωή ερωτευμένος.

Το τελευταίο μπάρκο

Στις 17 Μαΐου 1974 έφαγε με φίλους στο Τουρκολίμανο και το απόγευμα μπάρκαρε στον «Υδροχόο». Ο φίλος του Ηλίας Παπαδημητρακόπουλος τον πήγε με το αυτοκίνητο στην αποβάθρα, κατά το lifo.gr.

Ήταν ασυρματιστής Α΄ στο κρουαζιερόπλοιο. Επέστρεψε στα τέλη του 1974, τον Νοέμβριο κατά την αγγλική Wikipedia, τον Δεκέμβριο κατά το dialogos.com.cy.

Ο χειμώνας του 1975 στη στεριά, κατά τον φίλο του Χρήστο Παντελίδη, ήταν δύσκολος. Είχαν κανονίσει να ταξιδέψουν μαζί, στο «Ακουάριους» ή σε πλοίο της εταιρείας Δαλακούρα, και ραντεβού στον Πειραιά το Σάββατο 8 Φεβρουαρίου. Ο Καββαδίας δεν εμφανίστηκε. Το κείμενο του Παντελίδη (diastixo.gr) υπονοεί ότι το άγχος για την αναβολή του μπάρκου μπορεί να συνέβαλε στο τέλος του.

Ο θάνατος

Έπαθε εγκεφαλικό και πέθανε τη Δευτέρα 10 Φεβρουαρίου 1975, ανήμερα του Αγίου Χαραλάμπους κατά το ethnos.gr, σε ηλικία 65 ετών. Το alfavita.gr γράφει ότι πέθανε στην κλινική «Άγιοι Απόστολοι» της Αθήνας· το popaganda.gr μιλά απλώς για νοσοκομείο της Αθήνας. Το βράδυ του εγκεφαλικού είπε στην αδελφή του, κατά το ethnos.gr, ότι έγινε αυτό που φοβόταν: πέθαινε στη στεριά, ενώ ήθελε να πεθάνει στη θάλασσα.

Τρεις μέρες πριν, στις 7 Φεβρουαρίου, είχε υπογράψει το ποίημα «Πικρία», κατά το sdna.gr. Στο ημερολόγιό του βρέθηκε και ένα τελευταίο ποίημα για τη θάλασσα, το πλοίο και τον θάνατο, κατά το in.gr. Το «Τραβέρσο» κυκλοφόρησε το 1975· το ethnos.gr γράφει «δύο μήνες μετά» και το in.gr «λίγες μέρες μετά». Τρεις στίχοι που είχε γράψει στο ημερολόγιο για να τους βάλει στην αρχή του βιβλίου δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ.

Η κηδεία και το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών

Η κηδεία έγινε στις 11 Φεβρουαρίου 1975 στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, με πολλούς ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών, κατά το alfavita.gr. Τον αποχαιρετισμό στον τάφο διάβασε ο ναυτικός και φίλος του Χρήστος Παντελίδης. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στις 12 Φεβρουαρίου στην «Αυγή» και στον «Ριζοσπάστη» και στις 13 Φεβρουαρίου στη «Ναυτεργατική», την εφημερίδα των ναυτεργατών του ΚΚΕ.

Ο Παντελίδης είχε γνωρίσει τον Καββαδία από ένα βιβλίο: όταν δούλευε σε βιβλιοπωλείο στα Γιαννιτσά, ένας ναυτικός άφησε εκεί το «Μαραμπού και Πούσι». Το διάβασε, δεν είχε δει ποτέ θάλασσα και αποφάσισε να γίνει ναυτικός. Τον συνάντησε αργότερα στη Μασσαλία, στην «Απολλωνία», και του είπε ότι του χρωστά το ναυτικό του επάγγελμα. Κάθε 10 Φεβρουαρίου πηγαίνει στον τάφο με ένα λουλούδι.

Ο Καββαδίας είχε γράψει ότι ήθελε να θαφτεί σε βαθιά θάλασσα των Ινδιών και ότι φοβόταν έναν συνηθισμένο θάνατο και μια κηδεία σαν των πολλών, κατά το ethnos.gr. Τελικά αναπαύεται στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών.

Μετά τον θάνατο: η μουσική και η αναγνώριση

Ήδη το 1971 ο Πάνος Σαββόπουλος μελοποίησε ποίημά του στο δίσκο «Επεισόδιο». Ο Γιάννης Σπανός μελοποίησε το «Mal du départ» (1975) και το 1977 ακολούθησε η Μαρίζα Κωχ. Το 1979 ο Θάνος Μικρούτσικος έβγαλε το «Νότιο Σταυρό» με 11 ποιήματα, που στην αρχή δεν είχε καλή υποδοχή και ύστερα έκανε τον Καββαδία γνωστό σε ευρύτερο κοινό.

Το 1986 ακολούθησε ο δίσκος «Σ/Σ Ιόνιον» της Μίνως και το 1991 ο Μικρούτσικος παρουσίασε τις «Γραμμές των οριζόντων» με 17 ποιήματα, που είχαν πολύ καλύτερη υποδοχή. Το διήγημα «Λι» έγινε ταινία το 1995 («Between the Devil and the Deep Blue Sea», σε σκηνοθεσία της Marion Hänsel). Το 1977 ο «Ταχυδρόμος» δημοσίευσε τα αποτελέσματα διαγωνισμού όπου 37 ναυτικοί έγραψαν για τον ποιητή· πρώτος βραβεύτηκε ο πλοίαρχος Τάσος Ρομποτής. Τα «Άπαντα» εκδίδει ο Άγρα και το ημερολόγιό του εκδόθηκε το 2005 με επιμέλεια του Μισέλ Σονιέ. Στα αγγλικά υπάρχει επιλογή με τίτλο «Wireless Operator» σε μετάφραση του Simon Darragh.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Καββαδία

• Ο τόπος γέννησης αμφισβητείται. Νικόλσκ-Ουσουριίσκ ή Χαρμπίν, ανάλογα με την πηγή.
• Μέλος των λογοτεχνών με ένα βιβλίο. Έγινε δεκτός στην Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών με μία μόνο συλλογή.
• Διαγωνισμός ναυτικών. Το 1977, 37 ναυτικοί έγραψαν για τον ποιητή σε διαγωνισμό.
• Η ετήσια επίσκεψη. Κάθε 10 Φεβρουαρίου ο Παντελίδης αφήνει λουλούδι στον τάφο του.
• Φωτογραφία με τον Τσίρκα. Στην Αλεξάνδρεια του 1950 περίπου φωτογραφήθηκε με τον συγγραφέα Στρατή Τσίρκα.
• Ο Σεφέρης στη Βηρυτό. Μία από τις ιστορίες που διηγούνται οι συνταξιδιώτες του.

Συχνές ερωτήσεις για τον Νίκο Καββαδία