Ο Διονύσιος Σολωμός (1798–1857), ο εθνικός ποιητής των Ελλήνων και δημιουργός του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν», πέθανε στις 9 Φεβρουαρίου 1857 στην Κέρκυρα, μετά από τρία εγκεφαλικά επεισόδια, στα 58 του χρόνια. Τα περισσότερα έργα του έμειναν ανολοκλήρωτα και ελάχιστα είχαν τυπωθεί όσο ζούσε. Η αναγνώρισή του ήρθε αργά, κυρίως μετά το 1880.

Διονύσιος Σολωμός: ο νόθος γιος ενός κόμη της Ζακύνθου

Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο στις 8 Απριλίου 1798, γιος του κόμη Νικόλαου Σολωμού και της υπηρέτριας του σπιτιού, της Αγγελικής Νίκλη. Οι γονείς του δεν ήταν παντρεμένοι. Κατά την αγγλική Wikipedia, ο πατέρας παντρεύτηκε την Αγγελική το 1807, τη μέρα πριν πεθάνει, και έτσι ο Διονύσιος και ο αδελφός του Δημήτριος νομιμοποιήθηκαν. Το ζήτημα της νομιμότητας θα επανέλθει δεκαετίες αργότερα, στη δίκη για την περιουσία.

Η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε τον Μανώλη Λεοντάρακη και απέκτησε άλλον έναν γιο, τον Ιωάννη. Αυτός ο ετεροθαλής αδελφός θα γινόταν πολλά χρόνια αργότερα αντίδικός του. Το 1808, σε ηλικία δέκα ετών, ο Διονύσιος στάλθηκε στην Ιταλία με τον δάσκαλό του, τον Σάντο Ρόσσι.

Η Ιταλία και τα πρώτα ποιήματα στα ιταλικά

Σπούδασε στη Βενετία και στο λύκειο της Κρεμόνας και μετά νομικά στην Παβία, όπου πήρε πτυχίο το 1817. Τα νομικά δεν τον ενδιέφεραν. Έγραφε στίχους στα ιταλικά και γνώριζε τον ιταλικό ρομαντισμό από πρώτο χέρι. Ελληνικά, κατά τις βιογραφίες, δεν έγραφε ακόμη καλά. Αυτό είναι κρίσιμο για ό,τι ακολούθησε: ο μελλοντικός εθνικός ποιητής έπρεπε να χτίσει τη γλώσσα του σχεδόν από την αρχή.

Ζάκυνθος 1818–1828: ο Ύμνος και η γλώσσα που έλειπε

Γύρισε στη Ζάκυνθο το 1818 και έμεινε εκεί δέκα χρόνια. Έγραφε ελληνικά ποιήματα και ιταλικούς αυτοσχεδιασμούς και έμπαινε στους λογοτεχνικούς κύκλους του νησιού ως ικανός στιχουργός. Το 1822 γνώρισε τον Σπυρίδωνα Τρικούπη, που αργότερα τον επαίνεσε. Τον Μάιο του 1823 ολοκλήρωσε τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν», με αφορμή την Επανάσταση του 1821.

Ο Ύμνος τυπώθηκε στο Μεσολόγγι το 1824 και, κατά τη Wikipedia, έχει 158 στροφές. Οι δύο πρώτες μελοποιήθηκαν από τον Νικόλαο Μάντζαρο και έγιναν ο εθνικός ύμνος. Ήταν η μεγάλη στιγμή του Σολωμού. Ήταν όμως και από τα λίγα μεγάλα έργα του που τυπώθηκαν όσο ζούσε.

Το συγγραφικό αδιέξοδο: τα έργα που δεν τελείωναν

Η επιτυχία δεν έφερε ροή έργων, αλλά το αντίθετο. Στη Ζάκυνθο έγραψε το 1824 τον «Διάλογο», ένα πεζό για το γλωσσικό ζήτημα, και το ελεγείο για τον Βύρωνα, που το ξαναδούλευε ως το 1827. Το 1826 άρχισε τη «Γυναίκα της Ζάκυνθος», ένα σατιρικό πεζό που τον απασχόλησε ως το 1833 και δεν τελείωσε. Την ίδια περίοδο έγραφε και ιταλικά, μερικά από τα οποία, όπως τα αυτοσχέδια «Rime Improvvisate», εκδόθηκαν νωρίς και δέχτηκαν αρνητικές κριτικές.

Για το γιατί δεν τελείωνε τα έργα του, οι βιογράφοι δίνουν περισσότερες εξηγήσεις και καμία δεν είναι απόλυτη. Άλλοι μιλούν για τελειομανία: ξαναδούλευε τα ίδια σχέδια επί χρόνια και, κατά μία εκδοχή, κατέστρεφε ό,τι δεν τον ικανοποιούσε. Άλλοι τονίζουν το πρόβλημα της γλώσσας, αφού έπρεπε να φτιάξει μια ποιητική δημοτική που δεν υπήρχε, σε μια εποχή που η καθαρεύουσα κυριαρχούσε και ο Αλέξανδρος Σούτσος κατέκρινε το 1833 τη γλώσσα και τον ρυθμό του. Άλλοι βλέπουν τις οικογενειακές διαμάχες και την απομόνωση. Ο Βάρναλης, σύμφωνα με το Πνευματικό Κέντρο Παρνασσού, έγραψε ότι ο Σολωμός έγραφε τα πάντα, αλλά δεν τελείωνε και δεν δημοσίευε τίποτα.

Το μεγαλύτερο μέρος του αδιεξόδου, δηλαδή τα σχέδια των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» και του «Πορφύρα», έγινε στην Κέρκυρα, όχι στη Ζάκυνθο. Στη Ζάκυνθο όμως ξεκίνησε το μοτίβο: πολλές αρχές, λίγα τέλη.

1828: η φυγή στην Κέρκυρα

Στα τέλη του 1828 έφυγε από τη Ζάκυνθο και εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα. Κατά το Μουσείο Σολωμού της Κέρκυρας, ζητούσε ησυχία για να γράψει. Κατά το greek-language.gr, εκείνη τη χρονιά η πατρική περιουσία μοιράστηκε ανάμεσα σε αυτόν και τον Δημήτριο και άρχισαν οικογενειακές αντιδικίες. Κατά το Πνευματικό Κέντρο Παρνασσού, είχε διαφωνίες με τον αδελφό και τη νύφη του. Οι εξηγήσεις δεν αναιρούν η μία την άλλη.

Δεν επισκέφθηκε ποτέ την ελεύθερη Ελλάδα· κατά το ianos, επειδή δεν ήθελε να επιδεικνύει το εθνικό του φρόνημα. Από το 1828 έζησε στην Κέρκυρα ως το τέλος και τα τέσσερα πρώτα χρόνια άλλαζε σπίτια που δεν σώζονται. Τον Αύγουστο του 1832 μετακόμισε στο σπίτι κοντά στα τείχη, με θέα τη θάλασσα και το νησάκι Βίδο, που ανήκε στον Ιταλό λόγιο Φλαμίνιο Λόλλι. Σε γράμμα στον αδελφό του έγραφε ότι τα παράθυρα του πολύ μεγάλου δωματίου αντικρίζουν τη θάλασσα.

Στο σπίτι αυτό έζησε ως το θάνατό του. Το κτίριο καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από τους ιταλικούς βομβαρδισμούς του 1941, ξαναχτίστηκε από την Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών και λειτουργεί ως μουσείο. Εκεί δεχόταν φίλους όπως τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και μαθητές όπως τον Ιάκωβο Πολυλά και τον Ανδρέα Λασκαράτο. Δεν έκοψε όμως τους δεσμούς με το νησί του: το 1831 πήγε στη Ζάκυνθο και συμφιλιώθηκε με τον Δημήτριο, και το 1836 έμεινε εκεί εννέα μήνες.

Η δίκη με τον ετεροθαλή αδελφό

Τον Νοέμβριο του 1833 ο ετεροθαλής αδελφός του, ο Ιωάννης Λεοντάρακης, διεκδίκησε το όνομα Σολωμός και μερίδιο της πατρικής περιουσίας. Η χρονολόγηση του greek-language.gr δίνει το νομικό υπόβαθρο: ο ετεροθαλής αδελφός Ρομπέρτο πέθανε το 1832 και, ως το 1841, ο νόμος τον θεωρούσε μοναδικό νόμιμο κληρονόμο. Η δίκη κράτησε χρόνια. Οι αποφάσεις του 1836, του 1837 και του 1838 δικαίωσαν τον Διονύσιο και τον Δημήτριο, και το 1838 η Βουλή αναγνώρισε και τον τίτλο του κόμη. Ήδη από το 1835 ο ποιητής είχε κάνει νέα διαθήκη με μοναδικό κληρονόμο τον Δημήτριο.

Η νίκη όμως κόστισε. Κατά το Πνευματικό Κέντρο Παρνασσού, η μητέρα του κατέθεσε υπέρ του ετεροθαλούς γιου της και αυτό πλήγωσε βαθιά τον ποιητή. Η Μηχανή του Χρόνου γράφει ότι απομακρύνθηκε από τη μητέρα του, έγινε οξύθυμος και στράφηκε στο ποτό. Ο Πολυλάς έγραψε ότι χρησιμοποιούσε δυνατά ποτά για να ανακουφιστεί από τη μελαγχολία, κάτι που επιδείνωσε την ασθένεια. Η μητέρα πέθανε το 1859, δύο χρόνια μετά από αυτόν.

Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» και ο «Πορφύρας»

Από το 1829 ο Σολωμός δούλευε με τον Ερμάννο Λούτζη κείμενα γερμανικής φιλοσοφίας και αισθητικής και γνώρισε τον Μάντζαρο. Άρχισε τα σχέδια των «Ελεύθερων Πολιορκημένων», εμπνευσμένα από την πολιορκία του Μεσολογγίου. Τα ξαναδούλευε επί πάνω από δέκα χρόνια, και η τρίτη μορφή εμφανίζεται γύρω στο 1842–1845, τότε που γνώρισε τον Ιάκωβο Πολυλά. Στα τέλη της δεκαετίας του 1840 άρχισε τον «Πορφύρα», με αφορμή μια επίθεση καρχαρία που σκότωσε έναν Άγγλο στρατιώτη.

Από το 1847 έγραψε ξανά ποιήματα στα ιταλικά, που έμειναν και αυτά ημιτελή. Στις 3 Φεβρουαρίου 1849 ο βασιλιάς Όθων του απένειμε τον Χρυσό Σταυρό του Σωτήρος και δεκαπέντε ποιήματά του δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «Αιών». Η δημόσια εικόνα του μεγάλωνε, ενώ το έργο του παρέμενε σκόρπιο.

Προσωπική ζωή και σκοτεινές στιγμές

Δεν παντρεύτηκε ποτέ και οι πηγές δεν αναφέρουν γυναίκα στη ζωή του. Η Μηχανή του Χρόνου γράφει ότι μερικοί ερευνητές εικάζουν για τη σεξουαλικότητά του, αλλά σημειώνει ότι ελάχιστα είναι γνωστά, ιδίως για τα χρόνια του στην Ιταλία. Πρόκειται για εικασία χωρίς τεκμήρια.

Μια βαριά οικογενειακή απώλεια ήταν ο θάνατος της ανιψιάς του Αγγελικής, κόρης του Δημητρίου. Το greek-language.gr τη βάζει στο 1850 και το Πνευματικό Κέντρο Παρνασσού γράφει ότι έβαλε τέλος στη ζωή της παραμονές του γάμου της. Οι πηγές δεν δίνουν άλλες λεπτομέρειες. Την ίδια χρονιά συγκρούστηκε και με τον Άγγλο Αρμοστή Γουόρντ.

Τα τρία εγκεφαλικά και ο θάνατος

Το φθινόπωρο του 1851 έπαθε το πρώτο εγκεφαλικό. Ακολούθησε δεύτερο το 1854 και τρίτο, βαρύ, το 1856, μετά το οποίο έμεινε κλινήρης ως τον θάνατο. Πέθανε στις 9 Φεβρουαρίου 1857 (21 Φεβρουαρίου με το νέο ημερολόγιο) στο σπίτι του, γύρω στο μεσημέρι, κατά το corfu-museum.gr. Οι πηγές γράφουν «εγκεφαλική συμφόρηση» ή αποπληξία.

Το σεντούκι και τα χαμένα χειρόγραφα

Λίγες μέρες πριν πεθάνει, κατά το άρθρο του in.gr, έδειξε στους φίλους του ένα μεγάλο σεντούκι στο δωμάτιο και είπε «Εκεί είνε, φίλοι μου. Πάρτε τα». Όταν το άνοιξαν, το περιεχόμενο ήταν λίγο και αποσπασματικό. Ο Πολυλάς και ο Πέτρος Κουρτάνος Καλογεράς, στους οποίους ο Δημήτριος είχε αναθέσει την έκδοση, απογοητεύτηκαν. Οι φίλοι πίστευαν ότι οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» και ο «Πορφύρας» ήταν τελειωμένοι· ο Μάντζαρος είχε ακούσει μεγάλα τμήματα.

Έτσι γεννήθηκαν φήμες για καμένα ή υπεξαιρεμένα χειρόγραφα. Η υποψία έπεσε στον Δημήτριο και στον κουρέα του ποιητή, τον Γιακουμάκη Κανδήλα. Ο Τζένκινς, κατά την ίδια πηγή, πιστεύει ότι ο Σολωμός κατέστρεψε μόνος του στίχους που δεν ικανοποιούσαν. Καμία πηγή που διαβάσαμε δεν δίνει απόδειξη. Η υπόθεση μένει ανοιχτή.

Η κηδεία στην Κέρκυρα

Η Ιόνιος Βουλή διέκοψε τις εργασίες της και κηρύχθηκε δημόσιο πένθος. Σταμάτησαν τα καρναβαλικά δρώμενα και έκλεισε το θέατρο. Η κηδεία έγινε στις 10 Φεβρουαρίου. Η σορός μεταφέρθηκε στη Μητρόπολη της Σπηλαιώτισσας, με τη Φιλαρμονική να παίζει πένθιμα κομμάτια, και από εκεί στο νεκροταφείο. Παρευρέθηκαν ο αρχιεπίσκοπος Αθανάσιος Πολίτης, ο πρόεδρος της Γερουσίας Αλέξανδρος Δαμασκηνός, γερουσιαστές, βουλευτές, ξένοι πρόξενοι, φοιτητές και πλήθος κόσμου. Ο Πολυλάς εκφώνησε επικήδειο.

Οι πηγές διαφέρουν στις λεπτομέρειες. Το corfu-museum.gr γράφει ότι το μολυβδοσκέπαστο φέρετρο το σήκωσαν τέσσερις ευγενείς, ενώ το Πνευματικό Κέντρο Παρνασσού γράφει ότι δώδεκα νέοι σήκωσαν το φέρετρο και έξι ηλικιωμένοι κρατούσαν το πέπλο. Επικήδειους εκφώνησαν, κατά τη δεύτερη πηγή, οι Μελισσηνός, Μαρκοράς, Δαντόλος, Ξύδιας και Λούτζης. Επικήδεια ποιήματα έγραψαν ο Βαλαωρίτης, ο Μαρκοράς και ο Πολυλάς.

Η μεταφορά των οστών στη Ζάκυνθο

Ο Σολωμός ετάφη πρώτα στο νεκροταφείο της Γαρίτσας, κατά το Μουσείο Σολωμού της Κέρκυρας. Το 1865, μετά από ενέργειες του Δημητρίου, τα οστά του μεταφέρθηκαν στη Ζάκυνθο.

Το άρθρο του in.gr δίνει 1867 και περιγράφει μαρμάρινο τάφο με προτομή έξω από τον καθεδρικό ναό, στην πλατεία Αγίου Μάρκου, που μετονομάστηκε σε πλατεία Ποιητή. Τα περισσότερα κείμενα γράφουν 1865. Σήμερα τα οστά του βρίσκονται σε μαυσωλείο στην ίδια πλατεία, κατά την αγγλική Wikipedia από το 1968. Στο πρώτο νεκροταφείο της Κέρκυρας υπάρχει κενοτάφιο. Κατά το in.gr, ο Δημήτριος έβαλε να χαραχτούν στο βάθρο στίχοι δικής του έμπνευσης και όχι του αδελφού του.

Η μετά θάνατον αναγνώριση

Όσο ζούσε, ο Σολωμός ήταν λίγο γνωστός στην Αθήνα. Ως το 1849 τα ποιήματά του ήταν ελάχιστα γνωστά εκεί, και ως το 1850 ήταν γνωστότερος στην Ιταλία και τη Γαλλία παρά στην Ελλάδα. Η εξήγηση που δίνει το in.gr είναι η κυριαρχία της καθαρεύουσας και της λογιοσύνης. Υπήρξαν όμως και θαυμαστές, όπως ο Ρίζος Νερουλός και ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής.

Η έκδοση των «Ευρισκομένων» το 1859, με πρόλογο του Πολυλά, προκάλεσε μεγάλη απογοήτευση. Ο Βαλαωρίτης σε γράμμα του παραπονέθηκε ότι οι ελπίδες του έθνους διαψεύστηκαν, και ο Ροΐδης, κατά την παράφραση της πηγής, έγραψε ότι ο Σολωμός άφησε «έναν ύμνο και λίγες ασύνδετες στροφές». Την ίδια χρονιά ο Ζαμπέλιος δημοσίευσε μελέτη που επαινούσε το πρώιμο έργο και απέρριπτε το ώριμο, και ο Πολυλάς απάντησε το 1860.

Η στροφή ήρθε από το 1880 περίπου και προς το τέλος του 19ου αιώνα, όταν οι υποστηρικτές της δημοτικής ανέδειξαν τον Σολωμό. Κατά το in.gr, ο Ροΐδης και ο Κωστής Παλαμάς τον έφεραν στο προσκήνιο και έβαλαν τέλος στον μακρύ λήθαργο. Ο Παλαμάς έγραψε το 1886 το ποίημα «Σολωμός» και το 1901 πρόλογο για έκδοση του έργου του. Η κριτική έκδοση του Λίνου Πολίτη ξεκίνησε το 1948 και ολοκληρώθηκε το 1991, ύστερα από τον θάνατό του το 1982.

Ο Ύμνος γίνεται εθνικός ύμνος

Ο Μάντζαρος τον είχε μελοποιήσει για πρώτη φορά το 1828, κατά την αγγλική Wikipedia, και εξέδωσε τη μελοποίηση αφιερωμένη στον Όθωνα το 1845. Ως επίσημος εθνικός ύμνος καθιερώθηκε μετά την έξωση του Όθωνα, το 1864 κατά την αγγλική Wikipedia ή το 1865 κατά το travel.gr. Οι δύο πρώτες από τις 158 στροφές έγιναν ο εθνικός ύμνος της Ελλάδας (και της Κύπρου, από το 1966).

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Σολωμό

• Ο Ύμνος στο εξωτερικό. Το 1824–1825 στροφές του Ύμνου δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδα του Λονδίνου και στη συλλογή του Φοριέλ, ενώ ιταλική μετάφραση τυπώθηκε στο Μεσολόγγι (greek-language.gr).
• Τίτλος κόμη. Η Βουλή αναγνώρισε τον τίτλο του κόμη το 1838, μετά τη δίκη.
• Ο πρώτος βιογράφος. Το 1851 γνώρισε τον Τζουζέπε Ρεγκάλντι, που έγινε ο πρώτος βιογράφος του.
• Δωρεά για τη χολέρα. Το 1855 έδωσε χρήματα σε θύματα της χολέρας στην Κέρκυρα.
• Πένθος και καρναβάλι. Κατά το Πνευματικό Κέντρο Παρνασσού, μετά τον θάνατό του διακόπηκαν οι εκδηλώσεις του καρναβαλιού και έκλεισε το θέατρο.

Στη Ζάκυνθο, κοντά στο μαυσωλείο, βρίσκεται το Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων.

Συχνές ερωτήσεις για τον Διονύσιο Σολωμό