Τα τελευταία Χριστούγεννα της Όντρεϊ Χέπμπορν τα έζησε το 1992 στο σπίτι της στο Τολοσενάζ της Ελβετίας, με τον σύντροφό της και τους δύο γιους της, αφού οι γιατροί στο Λος Άντζελες είχαν διαπιστώσει ότι δεν υπήρχε άλλη θεραπεία για τον καρκίνο της. Πέθανε 26 ημέρες αργότερα, στις 20 Ιανουαρίου 1993, σε ηλικία 63 ετών.

Τα τελευταία Χριστούγεννα της Όντρεϊ Χέπμπορν: Τολοσενάζ, Δεκέμβριος 1992

Η Χέπμπορν γύρισε στο σπίτι της, το La Paisible, γύρω στις 20 Δεκεμβρίου 1992, με ιδιωτικό αεροπλάνο από το Λος Άντζελες. Ήταν πολύ αδύναμη και δεν μπορούσε να ταξιδέψει με τακτική πτήση. Την παραμονή των Χριστουγέννων διάβασε στους γιους της, τον Sean και τον Luca, ένα γράμμα-ποίημα, και την ημέρα των Χριστουγέννων κατέβηκε με δυσκολία στον κάτω όροφο και μοίρασε μικρά δώρα. Αυτά τα γνωρίζουμε από τη βιογραφία του Barry Paris.

Ο σύντροφός της, ο Robert Wolders, είπε αργότερα ότι εκείνη τα θεωρούσε τα πιο ευτυχισμένα Χριστούγεννα της ζωής της. Σε λιγότερο από τέσσερις εβδομάδες θα ήταν νεκρή.

Η φράση «τελευταίο Χριστουγεννιάτικο δείπνο» κυκλοφορεί πολύ. Οι πηγές που διαβάσαμε περιγράφουν την παραμονή και την ημέρα των Χριστουγέννων, αλλά κανένα δεν αναφέρει μενού, ώρα ή τραπέζι. Γι’ αυτό το άρθρο γράφει μόνο όσα έχουν καταγραφεί και λέει καθαρά τι λείπει.

Η Χέπμπορν το 1992: η τελευταία αποστολή της UNICEF

Στα τελευταία της χρόνια η Χέπμπορν δούλευε κυρίως για την UNICEF. Κατά το swissinfo, έκανε μέσα σε πέντε χρόνια πάνω από 50 αποστολές, ανάμεσα σε άλλες στην Αιθιοπία, το Σουδάν, το Βιετνάμ, το Ελ Σαλβαδόρ και τη Σομαλία. Τον Σεπτέμβριο του 1992 επισκέφθηκε καταυλισμούς πεινασμένων στην Κένυα και τη Σομαλία, όπως γράφει το Associated Press. Στην τελευταία αποστολή, στη Σομαλία, τη συνόδευε ο Wolders, όπως και σε πολλές άλλες, κατά το Hollywood Reporter.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, στα τέλη Οκτωβρίου, ηχογράφησε ένα βίντεο-έκκληση της UNICEF για μια «Εβδομάδα Ηρεμίας» στη Βοσνία, κατά τον Paris.

Ο πόνος και οι πρώτες εξετάσεις

Μετά τη Σομαλία η Χέπμπορν άρχισε να έχει πόνους στην κοιλιά. Στην Ελβετία οι εξετάσεις δεν έδωσαν σαφή απάντηση, κατά τη Wikipedia. Σύμφωνα με το AP, τα συμπτώματα αποδόθηκαν στην αρχή σε ιό ή παράσιτο, και ο Paris γράφει ότι η ίδια πίστευε πως είχε κολλήσει αμοιβάδα στη Σομαλία.

Ο πόνος δεν πέρασε και η Χέπμπορν ταξίδεψε στο Λος Άντζελες, όπου βρισκόταν ο γιος της Sean.

Cedars-Sinai: η εγχείρηση του Νοεμβρίου

Στο νοσοκομείο Cedars-Sinai οι γιατροί έκαναν διερευνητική επέμβαση στις αρχές Νοεμβρίου. Οι ημερομηνίες διαφέρουν από πηγή σε πηγή: το EBSCO γράφει 1 Νοεμβρίου, ο Paris 2 Νοεμβρίου, ενώ η Wikipedia μιλά απλώς για «αρχές Νοεμβρίου». Ο Paris λέει ότι είχε εισαχθεί τρεις μέρες νωρίτερα.

Η επέμβαση έδειξε ότι ο όγκος είχε ξεκινήσει από τη σκωληκοειδή απόφυση, κάτι πολύ σπάνιο, και είχε τυλιχτεί γύρω από το παχύ έντερο. Οι χειρουργοί αφαίρεσαν μέρος του παχέος εντέρου, κατά τον Paris, ο οποίος γράφει επίσης ότι ο καρκίνος εμφανίστηκε στο στομάχι περίπου μια μέρα μετά. Στο στήθος της τοποθετήθηκε καθετήρας Hickman για χημειοθεραπεία και παυσίπονα.

Στην αρχή ένας εκπρόσωπος του νοσοκομείου είπε ότι αφαιρέθηκε ολόκληρος ο όγκος και δεν είχε προσβληθεί κανένα όργανο. Ο Paris σημειώνει ότι οι Sean και Wolders δεν είχαν ενημερωθεί για το πλήρες μέγεθος της νόσου. Και το AP, την ημέρα του θανάτου της, έγραψε για καρκίνο του παχέος εντέρου.

Τι είναι το ψευδομύξωμα του περιτοναίου

Αυτό που περιγράφεται συχνά ως «καρκίνος της σκωληκοειδούς απόφυσης» ήταν στην περίπτωσή της ψευδομύξωμα του περιτοναίου (pseudomyxoma peritonei, PMP). Κατά τη Wikipedia, πρόκειται για κατάσταση όπου καρκινικά κύτταρα που παράγουν βλέννη (μυκίνη) εξαπλώνονται μέσα στην κοιλιακή κοιλότητα. Η βλέννη συσσωρεύεται και, αν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να γεμίσει την κοιλιά, να προκαλέσει απόφραξη του εντέρου και τελικά θάνατο. Συχνά η αρχική εστία είναι η σκωληκοειδής απόφυση.

Είναι σπάνια: πρόσφατες ευρωπαϊκές εκτιμήσεις μιλούν για περίπου 3,2 περιστατικά ανά εκατομμύριο κατοίκους τον χρόνο. Τα συμπτώματα, δηλαδή πόνος και φούσκωμα στην κοιλιά, δεν είναι ειδικά, και η νόσος βρίσκεται συχνά τυχαία, σε επέμβαση για άλλο λόγο. Στη Χέπμπορν, κατά τη Wikipedia, η νόσος είχε αναπτυχθεί αργά, για αρκετά χρόνια, και είχε σχηματίσει λεπτή επικάλυψη πάνω από το λεπτό έντερο.

Σήμερα η συνήθης αντιμετώπιση είναι η κυτταρομειωτική χειρουργική με ενδοπεριτοναϊκή υπερθερμική χημειοθεραπεία (HIPEC), που γίνεται από εξειδικευμένους χειρουργούς. Δεν μπορούμε να πούμε αν αυτή η θεραπεία θα άλλαζε κάτι για εκείνη το 1992, και καμία πηγή που διαβάσαμε δεν το υποστηρίζει. Το OncoDaily σημειώνει ότι η νόσος μπορεί να μη δίνει καθαρά συμπτώματα για χρόνια, γεγονός που καθυστερεί τη διάγνωση.

Δεκέμβριος 1992: δεύτερη επέμβαση και Μετάλλιο Ελευθερίας

Στα τέλη Νοεμβρίου η Χέπμπορν ανάρρωσε στο σπίτι της Connie Wald στο Λος Άντζελες και στις αρχές Δεκεμβρίου εισήχθη ξανά για δεύτερη, διερευνητική επέμβαση. Αυτή έδειξε ότι δεν υπήρχε τίποτα άλλο να γίνει, κατά τον Paris. Το EBSCO τοποθετεί την επέμβαση την 1η Δεκεμβρίου και ο Paris την 9η. Στις 11 Δεκεμβρίου 1992 ο πρόεδρος George H. W. Bush απένειμε το Προεδρικό Μετάλλιο Ελευθερίας σε δέκα άτομα στον Λευκό Οίκο. Η Χέπμπορν ήταν ανάμεσά τους, αλλά, όπως λέει το κείμενο της τελετής στα Public Papers of the Presidents, δεν παρευρέθηκε, γιατί οι γιατροί της δεν της το επέτρεψαν.

Η Wikipedia γράφει ότι το μετάλλιο της το παρέδωσε ο Bush, αλλά το επίσημο κείμενο δείχνει ότι δεν ήταν εκεί. Το προτιμούμε, γιατί είναι πρωτογενής πηγή. Ο Bush τίμησε την καριέρα της στο σινεμά και τη δουλειά της για τα παιδιά.

Τι ήξερε η Χέπμπορν και πότε

Αυτό είναι το πιο δύσκολο σημείο, γιατί οι πηγές δεν συμφωνούν και δεν υπάρχει πρωτογενής μαρτυρία για το τι ακριβώς της είπαν οι γιατροί και με ποια λόγια. Αυτά που έχουμε είναι τα εξής.

• Μετά την πρώτη εγχείρηση, ο εκπρόσωπος του νοσοκομείου μίλησε για πλήρη αφαίρεση του όγκου. Ο Wolders είπε αργότερα, κατά τον Paris, ότι η οικογένεια έλεγε δημόσια πως θα αναρρώσει, για να έχει δύναμη.
• Μετά την πρώτη εγχείρηση ξεκίνησε χημειοθεραπεία, αλλά αργότερα αποφάσισε να μην τη συνεχίσει. Ο Sean και ο Wolders πίστευαν ότι έπρεπε, κατά τον Paris.
• Η δεύτερη επέμβαση, στις αρχές Δεκεμβρίου, έδειξε ότι δεν υπήρχε τίποτα άλλο να γίνει.
• Ο Sean έχει πει, σύμφωνα με το Express όπως το μεταφέρει το Grunge, ότι εκείνη κοίταξε έξω από το παράθυρο και είπε «how disappointing», δηλαδή «τι απογοητευτικό». Είναι μεταφορά από δεύτερο χέρι και δεν την έχουμε δει στο πρωτότυπο.

Άρα, όταν έφτασε στο Τολοσενάζ, είχε περάσει ήδη η φάση όπου η οικογένεια ήλπιζε σε ίαση. Ο Paris γράφει ότι πέθανε 79 ημέρες μετά την πρώτη εγχείρηση, λιγότερο από τους τρεις μήνες που είχαν προβλέψει οι γιατροί της. Κατά τον ίδιο, το National Enquirer είχε δημοσιεύσει νωρίς ότι η νόσος δεν θεραπεύεται και της έδινε τρεις μήνες.

Η πτήση προς το σπίτι

Η Χέπμπορν ήθελε να περάσει τα Χριστούγεννα στην Ελβετία και δεν μπορούσε να ταξιδέψει με τακτική πτήση. Ο Hubert de Givenchy, ο σχεδιαστής μόδας και στενός της φίλος, φρόντισε για ιδιωτικό αεροσκάφος. Οι πηγές διαφέρουν στο πώς:

• Ο Paris γράφει ότι ο Givenchy νοίκιασε ιδιωτικό τζετ και ότι η πτήση έγινε στις 20 Δεκεμβρίου, με τον Wolders, τον Sean, μια νοσοκόμα και τα σκυλιά. Η Χέπμπορν ζύγιζε λιγότερο από 90 λίβρες, δηλαδή κάτω από 41 κιλά.
• Η Wikipedia γράφει ότι ο Givenchy φρόντισε ώστε η Rachel «Bunny» Mellon να στείλει το δικό της Gulfstream, γεμάτο λουλούδια, από το Λος Άντζελες στη Γενεύη.
• Το EBSCO δίνει ως ημερομηνία πτήσης την 19η Δεκεμβρίου.
• Σύμφωνα με το Grunge, που επικαλείται το People, ο Wolders είπε ότι κατά την πτήση ήταν «ουσιαστικά σε υποστήριξη ζωής» και οι πιλότοι κατέβηκαν αργά για να μην την πιέσουν.

Την επομένη της επιστροφής την επισκέφθηκε η φίλη της Christa Roth και η Χέπμπορν της είπε ότι χαίρεται που ξαναβλέπει τα δέντρα της, κατά τον Paris.

La Paisible: το σπίτι του Τολοσενάζ

Το La Paisible είναι αρχοντικό στο Τολοσενάζ, ένα χωριό στη λίμνη της Γενεύης, κοντά στη Μορζ. Η κατασκευή του τοποθετείται στο 1733, κατά το immobilier.ch. Η Χέπμπορν το επισκέφθηκε το 1965 και το αγόρασε στα τέλη της χρονιάς. Το έκανε καταφύγιο για τους γιους της, τον Sean και τον Luca, που γεννήθηκε το 1970.

Η περιγραφή του σπιτιού στο ίδιο δημοσίευμα αναφέρει περίπου 1.000 τετραγωνικά μέτρα κατοικήσιμου χώρου σε τρεις ορόφους και πάρκο πάνω από 16.000 τετραγωνικά μέτρα με αιωνόβια δέντρα, ανάμεσά τους οξιές, φλαμουριές, γκίνκγο, σφενδάμια και βελανιδιές. Οι γιοι της Χέπμπορν πούλησαν το σπίτι το 2001. Είναι ιδιωτική κατοικία και δεν δίνουμε διεύθυνση.

Κατά το swissinfo, η Χέπμπορν εγκατέστησε εκεί την οικογένειά της, το 1966 κατά τη μαρτυρία του, για να μεγαλώσουν οι γιοι της μακριά από το Χόλιγουντ και για να κάνει ψώνια χωρίς φωτογράφους να την ακολουθούν.

Οι άνθρωποι γύρω της

Ο Robert Wolders, Ολλανδός ηθοποιός, γεννημένος το 1936 στο Ρότερνταμ, γνώρισε τη Χέπμπορν το 1980, όταν ο γάμος της με τον Andrea Dotti έφτανε στο τέλος του. Ήταν χήρος της Merle Oberon, που πέθανε το 1979. Το 1989, σε συνέντευξη στην Barbara Walters, η Χέπμπορν είπε: «Έχω τον Robert μου», κατά το Hollywood Reporter. Ήταν μαζί της μέχρι το τέλος και πέθανε το 2018.

Ο Sean Hepburn Ferrer, γιος της από τον γάμο της με τον Mel Ferrer, γεννήθηκε το 1960 στη Λουκέρνη, κατά την Wikipedia, και ο Luca Dotti, από τον γάμο της με τον Andrea Dotti, το 1970. Και οι δύο ήταν στο σπίτι εκείνα τα Χριστούγεννα. Ο Givenchy είχε περιγράψει τη σχέση τους ως «ένα είδος γάμου», χωρίς κριτική και χωρίς εντάσεις, κατά την εφημερίδα Telegraph όπως τη μεταφέρει το Grunge.

Η παραμονή των Χριστουγέννων: το γράμμα-ποίημα

Στις 24 Δεκεμβρίου, με παράκληση του Wolders, η Χέπμπορν διάβασε στον Sean και τον Luca ένα γράμμα-ποίημα του Sam Levenson, κατά τον Paris. Η βιογραφία, στο απόσπασμα που διαβάσαμε, δεν δίνει τίτλο. Ο Levenson (1911–1980), Αμερικανός χιουμορίστας, είναι ο συγγραφέας του «Time Tested Beauty Tips», ενός ποιήματος που έγραψε για το εγγόνι του.

Εδώ υπάρχει μια παρεξήγηση. Το κείμενο κυκλοφορεί σε όλο το διαδίκτυο ως «ποίημα της Όντρεϊ Χέπμπορν», και η Wikipedia το χαρακτηρίζει «λανθασμένα αποδιδόμενο» σε εκείνη. Δεν γνωρίζουμε αν το κείμενο που διάβασε εκείνο το βράδυ ήταν αυτό. Αν ήταν, θα εξηγούσε γιατί το όνομά της κόλλησε πάνω του, αλλά είναι υπόθεση και καμία πηγή δεν τη βεβαιώνει. Δεν παραθέτουμε το κείμενο, γιατί είναι έργο του Levenson.

Η ημέρα των Χριστουγέννων: τα δώρα

Την ημέρα των Χριστουγέννων η Χέπμπορν κατέβηκε με δυσκολία και μοίρασε μικρά δώρα σε όλους, κατά τον Paris. Η Christa Roth πήρε ένα φουλάρι Givenchy. Στο σπίτι ήταν ο Wolders, ο Sean, ο Luca, η Doris Brynner, η Christa Roth και η νοσοκόμα· ο Givenchy πήγε αργότερα.

Ένα επιπλέον στοιχείο δίνει το Grunge, που επικαλείται το People: ζήτησε από τον Wolders να αγοράσει τρία χειμωνιάτικα παλτά, για τον ίδιο, τον Givenchy και τον Sean, και ήθελε να τη θυμούνται όταν τα φορούν. Ο Paris γράφει ότι έδωσε στον Givenchy ένα θαλασσί καπιτονέ παλτό στη διάρκεια μιας βόλτας στον κήπο, χωρίς να δίνει ημερομηνία. Οι δύο εκδοχές δεν συμπίπτουν πλήρως και δεν ξέρουμε αν περιγράφουν το ίδιο δώρο.

Ο Wolders είπε αργότερα, κατά τον Paris, ότι η Χέπμπορν τα ονόμασε τα πιο ευτυχισμένα Χριστούγεννα που είχε ζήσει ποτέ. Το All That’s Interesting γράφει ότι τα χαρακτήρισε «τα πιο όμορφα», χωρίς πηγή για τη φράση.

Το «δείπνο»: τι ξέρουμε και τι όχι

Δεν βρήκαμε καμία πηγή που να περιγράφει το γεύμα: τι σερβιρίστηκε, ποιος μαγείρεψε, αν η Χέπμπορν κάθισε στο τραπέζι ή έφαγε στο δωμάτιό της. Ο Paris λέει μόνο ότι κατέβηκε με δυσκολία και ότι υπήρχαν δώρα. Η φράση «τελευταίο Χριστουγεννιάτικο δείπνο», που κυκλοφορεί, δεν στηρίζεται σε κείμενο που μπορέσαμε να ελέγξουμε.

Αν συναντήσεις αλλού λεπτομερή περιγραφή της βραδιάς, έλεγξε την πηγή της. Οι δύο γιοι της έχουν γράψει βιβλία για εκείνη, ο Sean το Audrey Hepburn, An Elegant Spirit (2003) και, μαζί με τη Wendy Holden, το Intimate Audrey (2026), και ο Luca το Audrey at Home. Είναι σημαντικές πηγές που δεν είχαμε στη διάθεσή μας.

Οι τελευταίες εβδομάδες: Ιανουάριος 1993

Στις 10 Ιανουαρίου το Screen Actors Guild τίμησε τη Χέπμπορν με το βραβείο Life Achievement. Η Julia Roberts διάβασε το γράμμα αποδοχής της, κατά τον Paris. Την ίδια μέρα, κατά τον ίδιο, η Χέπμπορν έκανε τον τελευταίο της περίπατο στον κήπο του La Paisible, στηριγμένη στον Wolders και στη Doris Brynner.

Περίπου μια εβδομάδα πριν πεθάνει τηλεφώνησε στον μαέστρο Michael Tilson Thomas για να ρωτήσει πώς είναι· το ATI γράφει ότι η κλήση έγινε δύο μέρες πριν από τον θάνατό της. Ο Givenchy την επισκέφθηκε για τελευταία φορά και περπάτησαν στον κήπο. Στον Luca είπε ότι ήταν έτοιμη να φύγει. Η ποσότητα της μορφίνης αυξήθηκε και είχε ως επί το πλείστον ήρεμες παραισθήσεις, κατά τον Paris.

Η Wikipedia γράφει ότι τον τελευταίο καιρό δεχόταν φροντίδα ανακουφιστικής μονάδας (hospice) στο σπίτι της και ήταν όλο και πιο συχνά κλινήρης. Ο Wolders είπε ότι δεν φοβόταν τον θάνατο και ότι λυπόταν που δεν μπορούσε να συνεχίσει τη δουλειά της για τα παιδιά, κατά το People όπως το μεταφέρει το Grunge.

Ο θάνατος: 20 Ιανουαρίου 1993

Η Όντρεϊ Χέπμπορν πέθανε το βράδυ της Τετάρτης 20 Ιανουαρίου 1993, γύρω στις 7 μ.μ., στο σπίτι της στο Τολοσενάζ, κατά τον Paris. Η Wikipedia γράφει ότι πέθανε στον ύπνο της. Ο εκπρόσωπος της UNICEF στη Νέα Υόρκη είπε ότι «πέθανε ειρηνικά στο σπίτι της στην Ελβετία, περιστοιχισμένη από τους αγαπημένους της». Ο γενικός διευθυντής της UNICEF, James Grant, μίλησε για «οδυνηρή και αναντικατάστατη απώλεια», κατά το UPI.

Το AP, που επιβεβαίωσε τον θάνατο από έναν συγγενή στην πόρτα του σπιτιού, έγραψε ότι είχε πεθάνει από καρκίνο του παχέος εντέρου, μετά από εγχείρηση το προηγούμενο έτος. Το UPI μιλούσε επίσης για όγκο του παχέος εντέρου. Σήμερα οι πηγές, ανάμεσά τους η Wikipedia και το Hollywood Reporter για τον Wolders, μιλούν για καρκίνο που ξεκίνησε από τη σκωληκοειδή απόφυση.

Η κηδεία στο Τολοσενάζ

Η κηδεία έγινε την Κυριακή 24 Ιανουαρίου 1993 στην εκκλησία του χωριού. Τέλεσε ο πάστορας Maurice Eindiguer και επικήδειο εκφώνησε ο πρίγκιπας Sadruddin Aga Khan. Στο ναό ήταν οι δύο γιοι της, ο Wolders, και οι δύο πρώην σύζυγοί της, Mel Ferrer και Andrea Dotti, ο Givenchy, στελέχη της UNICEF, ο Alain Delon και ο Roger Moore, κατά τη Wikipedia. Έξω άκουγαν περίπου 600 κάτοικοι του χωριού, κατά τον Paris.

Το φέρετρο το κουβάλησαν ο Sean, ο Luca, ο Givenchy, ο Wolders, ο Ian Hepburn και ο Georges Müller, κατά τον Paris. Η Χέπμπορν θάφτηκε την ίδια μέρα στο νεκροταφείο του χωριού, σε απλό δρύινο φέρετρο, και ο τάφος σημαδεύτηκε με ξύλινο σταυρό από πεύκο, κατά το EBSCO. Σύμφωνα με το Grunge, που επικαλείται τους New York Times, ο ηθοποιός Gregory Peck διάβασε στην τελετή το ποίημα «Unending Love».

Μετά τον θάνατό της

Το 1993 η Ακαδημία Κινηματογράφου της απένειμε μεταθανάτια το Ανθρωπιστικό Βραβείο Jean Hersholt. Το ίδιο έτος πήρε Emmy για την εκπομπή Gardens of the World with Audrey Hepburn, που ξεκίνησε στο PBS στις 24 Ιανουαρίου, ημέρα της κηδείας της. Το 1994 πήρε Grammy για το παιδικό άλμπουμ Audrey Hepburn’s Enchanted Tales, κατά τη Wikipedia.

Ένα χρόνο μετά τον θάνατό της ο Sean ίδρυσε το Audrey Hepburn Children’s Fund, κατά την Wikipedia. Το 1996 άνοιξε στο Τολοσενάζ το Audrey Hepburn Pavilion, σε ένα παλιό σχολείο δύο δωματίων, κατά το swissinfo. Ο Wolders πέθανε το 2018 σε ηλικία 81 ετών.

Τι δεν γνωρίζουμε

• Τι ακριβώς είπαν οι γιατροί στη Χέπμπορν και στους δικούς της, και πότε.
• Το μενού, το πρόγραμμα και ο τόπος του χριστουγεννιάτικου γεύματος.
• Ποια ημερομηνία έγινε η πρώτη και ποια η δεύτερη εγχείρηση. Οι πηγές δίνουν 1 ή 2 Νοεμβρίου και 1 ή 9 Δεκεμβρίου.
• Αν η πτήση έγινε στις 19 ή στις 20 Δεκεμβρίου και ποιο αεροσκάφος χρησιμοποιήθηκε.
• Αν τα παλτά του Grunge και το θαλασσί παλτό του Paris είναι το ίδιο δώρο.

Τρεις παρανοήσεις

• «Πέθανε από καρκίνο του παχέος εντέρου». Έτσι το έγραψε το AP το 1993. Οι μεταγενέστερες πηγές μιλούν για ψευδομύξωμα του περιτοναίου, με αφετηρία τη σκωληκοειδή απόφυση.
• «Το ποίημα για την ομορφιά είναι της Χέπμπορν». Το έγραψε ο Sam Levenson για το εγγόνι του. Κατά τον Paris, η Χέπμπορν διάβασε ένα κείμενο του Levenson στα παιδιά της την παραμονή των Χριστουγέννων του 1992.
• «Ο υποσιτισμός στην παιδική της ηλικία προκάλεσε τον καρκίνο». Το OncoDaily σημειώνει ότι δεν υπάρχει αποδεδειγμένη σύνδεση και ότι η αιτία του ψευδομυξώματος είναι άγνωστη.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία

• Η Χέπμπορν πέθανε 79 ημέρες μετά την πρώτη εγχείρηση, κατά τον Paris.
• Στην τελετή του Μεταλλίου Ελευθερίας δεν παρευρέθηκε, με εντολή των γιατρών, κατά το πρακτικό της.
• Στην πτήση για την Ελβετία πήρε μαζί και τα σκυλιά της.
• Η εκπομπή Gardens of the World μεταδόθηκε για πρώτη φορά στις ΗΠΑ την ίδια μέρα με την κηδεία της.

Χρονολόγιο

• 09/1992: Επισκέπτεται καταυλισμούς στην Κένυα και τη Σομαλία για την UNICEF.
• Αρχές 11/1992: Εγχείρηση στο Cedars-Sinai του Λος Άντζελες· ο καρκίνος έχει ξεκινήσει από τη σκωληκοειδή απόφυση.
• Αρχές 12/1992: Δεύτερη επέμβαση· δεν υπάρχει άλλη θεραπεία.
• 11/12/1992: Της απονέμεται το Προεδρικό Μετάλλιο Ελευθερίας· δεν παρευρίσκεται στην τελετή.
• 19 ή 20/12/1992: Πτήση για την Ελβετία με ιδιωτικό αεροσκάφος.
• 24/12/1992: Διαβάζει στους γιους της ένα γράμμα-ποίημα.
• 25/12/1992: Μοιράζει δώρα στο La Paisible.
• 10/01/1993: Διαβάζεται το γράμμα αποδοχής της για το βραβείο SAG· κάνει τον τελευταίο της περίπατο στον κήπο.
• 20/01/1993: Πεθαίνει στο Τολοσενάζ.
• 24/01/1993: Κηδεία και ταφή στο Τολοσενάζ.

Για παρόμοιες περιπτώσεις δες τις τελευταίες στιγμές διάσημων, τους ηθοποιούς, τους τάφους διασήμων και τους διάσημους που πέθαναν ανά έτος.

Συχνές ερωτήσεις