Οι τελευταίες μέρες του Vincent van Gogh δεν ήταν μια αργή πορεία αδράνειας προς τον θάνατο. Ήταν εβδομάδες πυρετώδους δουλειάς. Στο Auvers-sur-Oise, όπου έφτασε στις 20 Μαΐου 1890, ο 37χρονος ζωγράφος δημιούργησε μέσα σε περίπου εβδομήντα ημέρες γύρω στους 74–75 πίνακες και δεκάδες σχέδια. Τέσσερις ημέρες πριν τραυματιστεί έγραφε στον αδελφό του Theo ότι δούλευε στους καμβάδες του «με όλη μου την προσοχή». Το πρωί της 27ης Ιουλίου πιθανότατα δούλεψε στις Ρίζες Δέντρων (Tree Roots), έργο που σήμερα το Van Gogh Museum θεωρεί το τελευταίο του. Το ίδιο βράδυ επέστρεψε βαριά τραυματισμένος στο Auberge Ravoux. Πέθανε τα ξημερώματα της 29ης Ιουλίου, με τον Theo δίπλα του.[1] [2]

Η επικρατούσα ιστορική εκδοχή είναι ότι ο Van Gogh αυτοτραυματίστηκε με πυροβόλο όπλο στις πλαγιές πάνω από το χωριό. Αυτή παραμένει και σήμερα η θέση του Van Gogh Museum και του Musée d’Orsay. Από το 2011, όμως, μια διαφορετική θεωρία υποστηρίζει ότι μπορεί να τραυματίστηκε από άλλον άνθρωπο, πιθανώς κατά λάθος. Η υπόθεση έχει σοβαρά ερωτήματα, αλλά και μεγάλα κενά: δεν έγινε νεκροψία, δεν υπάρχει σύγχρονη βαλλιστική εξέταση, το όπλο δεν κατασχέθηκε τότε και οι πιο λεπτομερείς μαρτυρίες καταγράφηκαν δεκαετίες αργότερα. Γι’ αυτό εδώ δεν θα μετατρέψουμε καμία θεωρία σε βεβαιότητα. Θα ξεχωρίσουμε όσα τεκμηριώνονται από τα γράμματα, τα μουσεία και τις μαρτυρίες από όσα παραμένουν πιθανότητες.

Τι θα διαβάσεις

1. Auvers-sur-Oise: εβδομήντα ημέρες ακραίας δημιουργικότητας
2. Ο Dr Paul Gachet και η ελπίδα μιας νέας αρχής
3. Η επίσκεψη στον Theo και η ανησυχία για τα χρήματα
4. 23 Ιουλίου: το τελευταίο γράμμα που έστειλε
5. 27 Ιουλίου: οι «Ρίζες Δέντρων» και η τελευταία πρωινή δουλειά
6. Το βράδυ που επέστρεψε τραυματισμένος στο πανδοχείο
7. Οι γιατροί, ο Theo και οι τελευταίες περίπου 30 ώρες
8. «Η θλίψη θα κρατήσει για πάντα»
9. Τι γνωρίζουμε πραγματικά για το τραύμα
10. Γιατί δεν έγινε νεκροψία
11. Η θεωρία René Secrétan
12. Τι είπε πραγματικά ο Secrétan
13. Η σύγχρονη ιατροδικαστική διαφωνία
14. Το περίστροφο που βρέθηκε δεκαετίες αργότερα
15. Η κηδεία με τα κίτρινα λουλούδια
16. Ο Theo έξι μήνες αργότερα
17. Τι κυκλοφορεί λάθος
18. Τι ξέρουμε και τι παραμένει άγνωστο
19. Συχνές ερωτήσεις

Auvers-sur-Oise: εβδομήντα ημέρες ακραίας δημιουργικότητας

Στις 20 Μαΐου 1890 ο Van Gogh έφτασε στο Auvers-sur-Oise, περίπου τριάντα χιλιόμετρα βόρεια του Παρισιού. Είχε μόλις αφήσει το ψυχιατρικό ίδρυμα Saint-Paul-de-Mausole στο Saint-Rémy, όπου είχε εισαχθεί εθελοντικά έναν χρόνο νωρίτερα. Το Auvers επιλέχθηκε επειδή ήταν αρκετά κοντά στον Theo και επειδή εκεί ζούσε ο γιατρός Paul Gachet, γνωστός στους καλλιτεχνικούς κύκλους και με ενδιαφέρον για τη μελαγχολία και τις νευρικές παθήσεις.[2]

Ο Van Gogh εγκαταστάθηκε στο Auberge Ravoux, ένα απλό πανδοχείο στο κέντρο του χωριού. Η σοφίτα του ήταν μικρή και λιτή. Το Auvers, αντίθετα, του πρόσφερε σχεδόν ανεξάντλητο υλικό: σπίτια με αχυρένιες στέγες, δρόμους, κήπους, χωράφια, την εκκλησία, τον ποταμό και ανθρώπους που δέχονταν να ποζάρουν.

Η παραγωγικότητά του ήταν εκπληκτική. Το Van Gogh Museum υπολογίζει περίπου 75 πίνακες και περισσότερα από εκατό σχέδια και σκίτσα σε εβδομήντα ημέρες. Το Musée d’Orsay, χρησιμοποιώντας διαφορετική καταμέτρηση, μιλά για 74 πίνακες και 33 σχέδια. Και στις δύο περιπτώσεις η εικόνα είναι η ίδια: ο Van Gogh εργαζόταν σχεδόν καθημερινά και μερικές φορές ολοκλήρωνε περισσότερο από έναν πίνακα την ίδια ημέρα.[3]

Ανάμεσα στα έργα αυτής της περιόδου βρίσκονται η Εκκλησία του Auvers, τα πορτρέτα του Dr Gachet, ο Κήπος του Daubigny, τα μεγάλα πανοραμικά χωράφια και το Wheatfield with Crows. Το τελευταίο έχει συχνά παρουσιαστεί ως «ο τελευταίος πίνακας» επειδή η σκοτεινή ατμόσφαιρά του μοιάζει να ταιριάζει σε μια τραγική βιογραφική αφήγηση. Η σύγχρονη έρευνα, όμως, τοποθετεί πιθανότερα τις Ρίζες Δέντρων στο τέλος της ακολουθίας.

Ο Dr Paul Gachet και η ελπίδα μιας νέας αρχής

Ο Theo είχε ελπίσει ότι ο Gachet θα πρόσφερε στον αδελφό του έναν συνδυασμό ιατρικής παρακολούθησης και κατανόησης της καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας. Ο Gachet ήταν γιατρός, συλλέκτης, ερασιτέχνης καλλιτέχνης και φίλος ζωγράφων όπως ο Pissarro και ο Cézanne.

Η σχέση τους δεν ήταν απλή. Ο Van Gogh αρχικά βρήκε τον Gachet σχεδόν τόσο νευρικό όσο και ο ίδιος. Παρ’ όλα αυτά, τον ζωγράφισε δύο φορές, συνδέθηκε με την οικογένειά του και εργαζόταν στον κήπο του. Το σημαντικότερο είναι ότι στο Auvers ο Van Gogh δεν παρουσίασε γνωστή μεγάλη κρίση σαν εκείνες του Saint-Rémy. Δεν σημαίνει ότι ήταν ψυχικά ανέφελος. Οι θεσμικές έρευνες περιγράφουν μια περίοδο εναλλαγής αυτοπεποίθησης και αγωνίας. Φοβόταν μια νέα κρίση, ανησυχούσε για το μέλλον του και αισθανόταν όλο και πιο έντονα ότι η οικονομική του εξάρτηση από τον Theo επιβάρυνε την οικογένεια του αδελφού του.

Η επίσκεψη στον Theo και η ανησυχία για τα χρήματα

Στις 6 Ιουλίου ο Vincent πήγε στο Παρίσι για να δει τον Theo, τη Jo και το βρέφος τους. Η οικογένεια βρισκόταν σε περίοδο πίεσης. Ο Theo αντιμετώπιζε προβλήματα στην εργασία του στην Boussod, Valadon & Cie και σκεφτόταν αλλαγές. Υπήρχαν οικονομικές ανησυχίες, το μωρό είχε περάσει μια περίοδο ασθένειας και ο Vincent αντιλαμβανόταν την αβεβαιότητα πολύ πιο έντονα από όσο ίσως ήθελαν οι υπόλοιποι.

Μετά την επιστροφή στο Auvers, ο Van Gogh έγραψε για τις «καταιγίδες» που θεωρούσε ότι απειλούσαν την οικογενειακή ηρεμία. Ο Theo, στις 14 Ιουλίου, προσπάθησε να τον καθησυχάσει: του έγραφε ότι ο κίνδυνος δεν ήταν τόσο σοβαρός όσο πίστευε και ότι, αν παρέμεναν υγιείς, τα πράγματα θα μπορούσαν να πάνε καλά.[6]

Στις 22 Ιουλίου ο Theo έγραψε ξανά. Αυτή τη φορά η ανησυχία του ήταν πιο προσωπική: επειδή ο Vincent δεν του μιλούσε για τη δουλειά του όπως συνήθως, φοβόταν μήπως κάτι δεν πήγαινε καλά και του πρότεινε να δει τον Dr Gachet.[7]

23 Ιουλίου: το τελευταίο γράμμα που έστειλε

Την επόμενη ημέρα, 23 Ιουλίου, ο Van Gogh απάντησε. Το γράμμα 902 είναι το τελευταίο ολοκληρωμένο γράμμα του που γνωρίζουμε ότι έφτασε στον Theo.

Δεν είναι αποχαιρετιστήριο σημείωμα. Μιλά για οικογενειακά και οικονομικά θέματα, για τον Gauguin, για πίνακες που δουλεύει και για παραγγελίες χρωμάτων. Γράφει ότι αφοσιώνεται στους καμβάδες του «με όλη μου την προσοχή» και προσθέτει σκίτσα από τον Κήπο του Daubigny, αχυρένια σπίτια και μεγάλες εκτάσεις σιταριού.[8]

Ο τόνος δεν είναι ανέμελος. Ο Vincent γράφει επίσης ότι θα ήθελε να πει πολλά πράγματα, αλλά η διάθεση τον έχει εγκαταλείψει και αισθάνεται τη ματαιότητα του να τα γράψει. Υπάρχει και ένα ανολοκλήρωτο σχέδιο επιστολής, το RM25. Δεν αποτελεί συμβατικό σημείωμα αυτοκτονίας. Το ίδιο διάστημα εξακολουθούσε να οργανώνει χρώματα και έργα.

27 Ιουλίου: οι «Ρίζες Δέντρων» και η τελευταία πρωινή δουλειά

Ένα από τα πιο συναρπαστικά νέα στοιχεία για την τελευταία ημέρα δεν αφορά τον θάνατο αλλά έναν πίνακα.

Το Tree Roots είναι ένας οριζόντιος καμβάς γεμάτος κορμούς, γυμνές ρίζες, χώμα, μπλε, πράσινα και κίτρινα. Δεν υπάρχει ορίζοντας ούτε ουρανός. Η έρευνα που παρουσίασε το Van Gogh Museum τοποθετεί τη δημιουργία του το πρωί της 27ης Ιουλίου και το χαρακτηρίζει ως το τελευταίο έργο του. Βασικό στοιχείο είναι γράμμα του Andries Bonger, κουνιάδου του Theo, που ανέφερε ότι ο Vincent εκείνο το πρωί είχε ζωγραφίσει ένα sous-bois, μια σκηνή με υποβλάστηση.[5]

Το 2020 ο Wouter van der Veen εντόπισε σε παλιά καρτ ποστάλ ένα πρανές με κορμούς και ρίζες που ταίριαζε εντυπωσιακά με τον πίνακα. Ερευνητές του Van Gogh Museum και ειδικός στη βλάστηση συνέκριναν τον πίνακα, την καρτ ποστάλ και το σημερινό πρανές και κατέληξαν ότι η ταύτιση είναι «πολύ πιθανή». Το σημείο βρίσκεται στη Rue Daubigny, περίπου 150 μέτρα από το Auberge Ravoux.[9]

Αυτό διορθώνει μια υπερβολή που συναντάται συχνά: η ανακάλυψη δεν αποδεικνύει ότι ο Van Gogh ζωγράφιζε εκεί «ολόκληρη την ημέρα». Τα στοιχεία υποστηρίζουν πρωινή εργασία εκεί.

Το βράδυ που επέστρεψε τραυματισμένος στο πανδοχείο

Για την επιστροφή του Van Gogh βασιζόμαστε σε μεγάλο βαθμό στις αναμνήσεις της οικογένειας Ravoux, που καταγράφηκαν πολύ αργότερα. Αυτό πρέπει να το θυμόμαστε κάθε φορά που βλέπουμε μια ανασύνθεση λεπτό προς λεπτό.

Σύμφωνα με την αφήγηση της Adeline Ravoux, ο Vincent είχε φύγει το απόγευμα όπως συνήθιζε, με τα σύνεργα ζωγραφικής του. Δεν εμφανίστηκε την κανονική ώρα του φαγητού. Όταν επέστρεψε αργότερα το βράδυ, περπατούσε με δυσκολία και ανέβηκε κατευθείαν στο μικρό δωμάτιο της σοφίτας.

Ο πατέρας της ανέβηκε να δει τι είχε συμβεί. Η φράση που αποδίδεται στον Van Gogh είναι η απλή «τραυματίστηκα» ή, σε άλλες εκδοχές της ίδιας παράδοσης, ότι είχε προσπαθήσει να βλάψει τον εαυτό του. Το κρίσιμο γεγονός δεν αμφισβητείται: ο Van Gogh είχε τραύμα από πυροβολισμό στον κορμό, ήταν ακόμη σε θέση να μιλήσει και είχε καταφέρει να επιστρέψει στο πανδοχείο μόνος του.

Η ακριβής τοποθεσία του πυροβολισμού δεν καταγράφηκε με τρόπο που να επιτρέπει βέβαιη ανακατασκευή σήμερα. Η κλασική εκδοχή μιλά για τα χωράφια στις πλαγιές πάνω από το Auvers. Άλλες μεταγενέστερες θεωρίες προτείνουν μια αυλή ή σημείο πιο κοντά στο χωριό.

Οι γιατροί, ο Theo και οι τελευταίες περίπου 30 ώρες

Ο τοπικός γιατρός Jean Mazery και στη συνέχεια ο Dr Gachet εξέτασαν τον Van Gogh. Το Musée d’Orsay συνοψίζει ότι τον έκριναν αδύνατο να μεταφερθεί και αδύνατο να χειρουργηθεί. Το βλήμα δεν αφαιρέθηκε. Οι γιατροί ειδοποίησαν τον Theo, ο οποίος ταξίδεψε στο Auvers την επόμενη ημέρα.[2]

Η εικόνα των τελευταίων ωρών δεν μοιάζει με κινηματογραφική σκηνή συνεχούς αγωνίας. Οι μαρτυρίες παρουσιάζουν περιόδους κατά τις οποίες ο Van Gogh ήταν ήρεμος, συνειδητός και μπορούσε να συνομιλεί. Ο Theo παρέμεινε μαζί του.

Ο Dr Gachet έγραψε στον Theo και αργότερα σχεδίασε με κάρβουνο το πρόσωπο του Vincent στο νεκρικό κρεβάτι. Το σχέδιο, με ημερομηνία 29 Ιουλίου 1890, σώζεται σήμερα στις γαλλικές εθνικές συλλογές.[10]

Ο Van Gogh πέθανε περίπου στη 01:30 της 29ης Ιουλίου, σχεδόν τριάντα ώρες μετά τον τραυματισμό, σύμφωνα με τη χρονολογία που χρησιμοποιεί το Musée d’Orsay. Η ακριβής φυσιολογική ακολουθία που οδήγησε στον θάνατο δεν τεκμηριώθηκε με νεκροψία. Γι’ αυτό δεν είναι σωστό να γράφουμε με βεβαιότητα ότι «πέθανε από λοίμωξη». Το ασφαλές είναι ότι πέθανε από τις επιπλοκές του τραύματος που δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί χειρουργικά με τα μέσα και τις συνθήκες εκείνης της στιγμής.

«Η θλίψη θα κρατήσει για πάντα» — πόσο βέβαιη είναι η φράση;

Η πιο γνωστή φράση που συνδέεται με τον θάνατο του Van Gogh είναι η γαλλική «La tristesse durera toujours» — «η θλίψη θα κρατήσει για πάντα».

Δεν έχουμε στενογραφημένο διάλογο από το δωμάτιο. Η φράση προέρχεται από επιστολή που έγραψε ο Theo στις 5 Αυγούστου προς την αδελφή τους Elisabeth. Ο Theo θυμόταν ότι, όταν είπε στον Vincent πως θα προσπαθούσαν να τον κάνουν καλά και να τον γλιτώσουν από αυτή την απόγνωση, εκείνος απάντησε με τη συγκεκριμένη φράση. Ο Theo περιγράφει ότι λίγο αργότερα ο Vincent δυσκολεύτηκε να αναπνεύσει και πέθανε.[11]

Άρα η φράση έχει πολύ ισχυρότερη βάση από τις περισσότερες «τελευταίες λέξεις» διάσημων ανθρώπων. Παρ’ όλα αυτά, είναι ανάμνηση του Theo γραμμένη μία εβδομάδα αργότερα, όχι καταγραφή της στιγμής.

Τι γνωρίζουμε πραγματικά για το τραύμα

Εδώ είναι το σημείο όπου οι σύγχρονες θεωρίες συχνά ξεπερνούν τα διαθέσιμα δεδομένα.

Δεν υπάρχει σύγχρονη φωτογραφική τεκμηρίωση του τραύματος, λεπτομερής ιατροδικαστική έκθεση, ακτινογραφία ή νεκροψία. Οι περιγραφές της θέσης, της γωνίας και της εμφάνισής του προέρχονται κυρίως από μεταγενέστερες αναμνήσεις και από όσα αποδόθηκαν στον Dr Gachet και στον γιο του.

Αυτό σημαίνει ότι ισχυρισμοί όπως «η γωνία αποδεικνύει ότι δεν μπορούσε να το έκανε μόνος του» ή «η απουσία εγκαύματος αποδεικνύει απόσταση» πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ιατροδικαστικές ερμηνείες πάνω σε ελλιπή ιστορικά δεδομένα, όχι ως ευρήματα μιας νεκροψίας του 1890.

Γιατί δεν έγινε νεκροψία και τι χάθηκε μαζί της

Η απουσία νεκροψίας είναι το μεγαλύτερο κενό στην υπόθεση.

Με βάση όσα μεταφέρθηκαν τότε στους γιατρούς και στις αρχές, ο Van Gogh είχε αναλάβει ο ίδιος την ευθύνη για το τραύμα. Οι άνθρωποι γύρω του, συμπεριλαμβανομένου του Theo, δεν αντιμετώπισαν την υπόθεση σαν επίθεση από τρίτο πρόσωπο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο δεν υπήρξε η ιατροδικαστική διαδικασία που σήμερα θα θεωρούνταν αυτονόητη για έναν ύποπτο πυροβολισμό.

Χωρίς νεκροψία χάθηκαν απαντήσεις που δεν μπορούν να ανακτηθούν εύκολα: ακριβής πορεία του βλήματος, απόσταση πυροβολισμού, υπολείμματα πυρίτιδας, πιθανές άλλες κακώσεις και τεκμηριωμένος μηχανισμός θανάτου.

Η θεωρία René Secrétan: ατύχημα αντί για αυτοκτονία;

Το 2011 οι βιογράφοι Steven Naifeh και Gregory White Smith, στο βιβλίο Van Gogh: The Life, επανέφεραν δυναμικά μια παλαιότερη φήμη: ότι ο Van Gogh μπορεί να μην πυροβολήθηκε από το δικό του χέρι.

Στο επίκεντρο έβαλαν τον René Secrétan, έναν 16χρονο Παριζιάνο που περνούσε το καλοκαίρι στο Auvers με την οικογένειά του. Ο Secrétan είχε εμμονή με τον Buffalo Bill, κυκλοφορούσε με καουμπόικη εμφάνιση και αργότερα παραδέχθηκε ότι είχε στην κατοχή του ένα μικρό, προβληματικό περίστροφο. Ο ίδιος και η παρέα του πείραζαν τον ζωγράφο. Η συνέντευξή του του 1957 περιγράφει φάρσες όπως αλάτι στο ρόφημά του και ένα φίδι στο κουτί με τα χρώματα.[12]

Οι Naifeh και Smith πρότειναν ότι ο Vincent μπορεί να βρισκόταν με τους νεαρούς όταν το όπλο εκπυρσοκρότησε — από ατύχημα, αμέλεια ή σύγκρουση. Κατά τη δική τους υπόθεση, ο Van Gogh, ήδη κουρασμένος από τη ζωή, αποφάσισε να αναλάβει την ευθύνη και να μην καταστρέψει τη ζωή ενός εφήβου.

Αυτή είναι η ιδέα από την οποία προέρχεται και η ελκυστική αφήγηση της «τελευταίας πράξης αυτοθυσίας». Είναι δραματικά ισχυρή. Δεν είναι αποδεδειγμένη.

Τι είπε πραγματικά ο Secrétan — και τι δεν είπε

Το μεγαλύτερο πρόβλημα της θεωρίας είναι ότι ο René Secrétan δεν ομολόγησε ποτέ ότι πυροβόλησε τον Van Gogh.

Στη συνέντευξη του 1957 παραδέχθηκε ότι γνώριζε τον ζωγράφο, ότι τον πείραζε, ότι είχε περίστροφο και ότι το όπλο λειτουργούσε προβληματικά. Είπε όμως ότι είχε φύγει από το Auvers πριν από το περιστατικό και ισχυρίστηκε ότι ο Van Gogh πρέπει να είχε πάρει το όπλο από τα πράγματά του. Το αν αυτή η εκδοχή είναι αληθινή δεν μπορεί να αποδειχθεί σήμερα. Αλλά δεν είναι «ομολογία».[13]

Ο Leo Jansen του Van Gogh Museum, όταν παρουσιάστηκε η θεωρία το 2011, είπε ουσιαστικά ότι είναι θεμιτό να ξανατεθούν τα ερωτήματα, αλλά ότι τα αποδεικτικά στοιχεία δεν επαρκούν για να ανατραπεί η εκδοχή της αυτοκτονίας.[14]

Η σύγχρονη ιατροδικαστική διαφωνία

Η θεωρία ότι το τραύμα μπορεί να μην ήταν αυτοπροκαλούμενο δεν έμεινε μόνο στο επίπεδο της βιογραφίας. Το 2020 δημοσιεύτηκε στο American Journal of Forensic Medicine & Pathology μια επανεκτίμηση της υπόθεσης από τους I. Kaufman Arenberg, Vincent J. M. Di Maio και Michael M. Baden. Οι συγγραφείς εξέτασαν τις διαθέσιμες ιστορικές περιγραφές του τραύματος, την πιθανή απόσταση της βολής, τη θέση εισόδου και τη συμπεριφορά ενός πυροβόλου όπλου της εποχής και κατέληξαν ότι, κατά τη γνώμη τους, ένα τραύμα που προκλήθηκε από άλλο άτομο ήταν πιο συμβατό με ορισμένα στοιχεία από μια εξ επαφής αυτοπυροβολιστική βολή.[15]

Το ενδιαφέρον της μελέτης βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου βρίσκονται και οι περιορισμοί της. Οι συγγραφείς δεν είχαν σώμα να εξετάσουν, δεν είχαν ρούχα, ακτινογραφίες, φωτογραφίες του τραύματος, βαλλιστικό υλικό ή το βλήμα για σύγχρονη ανάλυση. Εργάστηκαν πάνω σε καταγραφές και αναμνήσεις που δημιουργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές. Έτσι, η μελέτη δεν «λύνει» τον θάνατο του Van Gogh· δείχνει ότι μια διαφορετική ιατροδικαστική ερμηνεία είναι δυνατή.

Η θεσμική θέση δεν άλλαξε. Το Van Gogh Museum και το Musée d’Orsay εξακολουθούν να παρουσιάζουν την αυτοκτονία ως την επικρατούσα εξήγηση. Το Musée d’Orsay σημειώνει ότι ο ζωγράφος είχε περάσει επανειλημμένες κρίσεις σοβαρής ψυχικής ασθένειας τους προηγούμενους δεκαοκτώ μήνες, είχε εκφράσει αυτοκτονικές σκέψεις σε άλλες περιόδους και στο Auvers ζούσε με τον φόβο μιας νέας υποτροπής.[2]

Το πιο ασφαλές συμπέρασμα δεν είναι να αντικαταστήσουμε έναν μύθο με έναν άλλο. Η αυτοκτονία παραμένει η καλύτερα εδραιωμένη ιστορική ερμηνεία, ενώ η θεωρία ατυχήματος ή πυροβολισμού από τρίτο πρόσωπο έχει αρκετά ενδιαφέροντα ερωτήματα ώστε να συζητείται, αλλά όχι αρκετά αποδεικτικά στοιχεία ώστε να ανακηρυχθεί ως νέα βεβαιότητα.

Το σκουριασμένο περίστροφο που εμφανίστηκε περίπου 70 χρόνια αργότερα

Στην ιστορία προστέθηκε ένα πραγματικό αντικείμενο γύρω στο 1960: ένα πολύ σκουριασμένο περίστροφο Lefaucheux 7 mm, το οποίο ένας αγρότης φέρεται να βρήκε θαμμένο σε χωράφι πίσω από το château του Auvers.

Το όπλο πέρασε στην οικογένεια που διαχειριζόταν τότε το παλιό Auberge Ravoux. Μεταλλουργική εξέταση έδειξε ότι είχε παραμείνει στο έδαφος για πολλές δεκαετίες. Ο τύπος και το διαμέτρημά του συμφωνούν με τις ιστορικές περιγραφές του όπλου που πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε, ενώ η περιοχή όπου βρέθηκε συνδέεται με την παραδοσιακή τοποθεσία του περιστατικού.[16]

Το Van Gogh Museum το παρουσίασε στην έκθεση On the Verge of Insanity το 2016 και ο κατάλογος της έκθεσης μιλούσε για «ισχυρή πιθανότητα» να ήταν το όπλο που χρησιμοποιήθηκε. Αυτό δεν ισοδυναμεί με ταυτοποίηση. Δεν υπάρχει αδιάσπαστη αλυσίδα φύλαξης από το 1890 ούτε βαλλιστική σύγκριση που να μπορεί να συνδέσει το συγκεκριμένο αντικείμενο με το τραύμα του ζωγράφου.

Το 2019 το περίστροφο δημοπρατήθηκε στο Hôtel Drouot στο Παρίσι. Η εκτίμηση ήταν 40.000–60.000 ευρώ, αλλά η τελική τιμή έφτασε τις 162.500 ευρώ μαζί με τις προμήθειες.[17]

Το ίδιο το Institut Van Gogh είχε αντιδράσει στην πώληση, υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει απόδειξη πως πρόκειται για το πραγματικό όπλο και ότι η εμπορευματοποίηση ενός τόσο τραγικού γεγονότος απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Είναι μια χρήσιμη υπενθύμιση: ένα αντικείμενο μπορεί να είναι ιστορικά συναρπαστικό χωρίς η ιστορία του να έχει αποδειχθεί πλήρως.

30 Ιουλίου 1890: μια κηδεία ανάμεσα στους τελευταίους πίνακες

Η κηδεία έγινε την επόμενη ημέρα, 30 Ιουλίου 1890, στο Auvers-sur-Oise. Το φέρετρο τοποθετήθηκε στο Auberge Ravoux και καλύφθηκε με κίτρινα λουλούδια. Γύρω του είχαν τοποθετηθεί μερικοί από τους τελευταίους πίνακές του — έργα που λίγες ημέρες νωρίτερα βρίσκονταν ακόμη στο δωμάτιο ή στο εργαστήριο του ανθρώπου που τα είχε ζωγραφίσει.[18]

Το αποχαιρετιστήριο μέρος επρόκειτο αρχικά να γίνει στην εκκλησία του Auvers. Όμως ο καθολικός ιερέας Henri Tessier αρνήθηκε, επειδή ο Van Gogh ήταν Προτεστάντης και ο θάνατός του αντιμετωπιζόταν ως αυτοκτονία. Στη σωζόμενη πρόσκληση της κηδείας, η αναφορά στην εκκλησία χρειάστηκε να διαγραφεί. Το Van Gogh Museum σημειώνει επίσης ότι το φέρετρο ήταν κλειστό, καλυμμένο με λευκό ύφασμα και κίτρινα λουλούδια, με τα τελευταία έργα του κρεμασμένα γύρω του.[5]

Το Musée d’Orsay καταγράφει ανάμεσα στους παρευρισκόμενους τον Theo, τον κουνιάδο του Andries Bonger, κατοίκους του χωριού και φίλους καλλιτέχνες που ταξίδεψαν από το Παρίσι: Émile Bernard, Charles Laval, Lucien Pissarro και Julien Tanguy. Η οικογένεια στην Ολλανδία δεν μπόρεσε να φτάσει εγκαίρως.[2]

Ο Émile Bernard έγραψε αργότερα στον κριτικό Albert Aurier για την πομπή προς το κοιμητήριο. Καθώς ανέβαιναν τον λόφο έξω από το Auvers, θυμόταν ότι μιλούσαν για τον Vincent και για την ώθηση που είχε δώσει στην τέχνη. Η σκηνή έχει μια ειρωνεία που χάθηκε από τον μεταγενέστερο μύθο του «εντελώς άγνωστου ζωγράφου»: ο Van Gogh δεν είχε γίνει ακόμη διάσημος στο ευρύ κοινό, αλλά δεν ήταν άγνωστος στους καλλιτεχνικούς κύκλους.

Ο Aurier είχε ήδη γράψει επαινετικά για το έργο του. Ο Van Gogh είχε συμμετάσχει σε εκθέσεις και είχε πουλήσει έργο πριν πεθάνει. Το Musée d’Orsay τονίζει ότι οι επιστολές συλλυπητηρίων που έλαβε ο Theo δείχνουν έναν καλλιτέχνη αναγνωρισμένο από αρκετούς συναδέλφους και ορισμένους κριτικούς — όχι έναν άνθρωπο που κανείς δεν είχε προσέξει.[2]

Ο Theo πέθανε έξι μήνες αργότερα — αλλά όχι απλώς «από τη θλίψη»

Η φράση «ο Theo δεν άντεξε τον θάνατο του αδελφού του και πέθανε από τη θλίψη έξι μήνες αργότερα» είναι συγκινητική, αλλά ιστορικά υπεραπλουστευμένη.

Ο Theo ήταν ήδη σοβαρά άρρωστος. Η υγεία του επιδεινώθηκε ραγδαία μετά τον θάνατο του Vincent, υπέστη σοβαρή ψυχική και σωματική κατάρρευση και νοσηλεύτηκε. Το Van Gogh Museum και το Musée d’Orsay συνδέουν την επιδείνωση και τον θάνατό του με σύφιλη. Πέθανε στην Ουτρέχτη στις 25 Ιανουαρίου 1891, σε ηλικία 33 ετών.[18]

Αρχικά ο Theo θάφτηκε στην Ουτρέχτη. Το 1914 η χήρα του, Johanna van Gogh-Bonger, φρόντισε να μεταφερθούν τα λείψανά του στο Auvers και να ταφούν δίπλα στον Vincent. Έτσι δημιουργήθηκε η εικόνα των δύο γειτονικών τάφων που σήμερα αποτελεί έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους τόπους μνήμης στην ιστορία της τέχνης.[18]

Η Jo ήταν καθοριστική και για κάτι πολύ μεγαλύτερο. Κληρονόμησε τους πίνακες και την αλληλογραφία των αδελφών και αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής της στο να οργανώσει εκθέσεις, να διαθέσει έργα σε συλλογές και να δημοσιεύσει τις επιστολές. Χωρίς τη δική της επίμονη εργασία, η μεταθανάτια διαδρομή του Van Gogh πιθανότατα θα ήταν διαφορετική.[19]

Τι κυκλοφορεί λάθος για τις τελευταίες μέρες του Van Gogh

• «Το Wheatfield with Crows ήταν ο τελευταίος του πίνακας». Το Van Gogh Museum θεωρεί πιθανότερο τελευταίο έργο το Tree Roots. Μετά το Wheatfield with Crows ζωγράφισε και άλλα, πιο φωτεινά έργα.[18]
• «Η καρτ ποστάλ αποδεικνύει ότι ζωγράφιζε όλη την ημέρα στις 27 Ιουλίου». Όχι. Η ταύτιση του σημείου είναι πολύ ισχυρή και οι πηγές τοποθετούν την εργασία στο Tree Roots το πρωί. Δεν τεκμηριώνεται ότι παρέμεινε εκεί όλη την ημέρα.
• «Ο René Secrétan ομολόγησε ότι τον πυροβόλησε». Δεν ομολόγησε κάτι τέτοιο. Παραδέχθηκε ότι είχε όπλο και ότι έκανε φάρσες στον ζωγράφο, αλλά αρνήθηκε ότι ήταν παρών όταν τραυματίστηκε ο Van Gogh.
• «Η σύγχρονη ιατροδικαστική απέδειξε ότι δολοφονήθηκε». Μια μελέτη του 2020 υποστήριξε ότι ένα μη αυτοπροκαλούμενο τραύμα μπορεί να είναι πιο συμβατό με ορισμένες περιγραφές. Οι ίδιοι οι περιορισμοί των ιστορικών δεδομένων δεν επιτρέπουν οριστική απόδειξη.
• «Το όπλο βρέθηκε και αποδείχθηκε ότι ήταν το δικό του». Ένα 7 mm Lefaucheux βρέθηκε δεκαετίες αργότερα και ταιριάζει σε αρκετά στοιχεία. Υπάρχει ισχυρή πιθανότητα σύνδεσης, όχι βέβαιη ταυτοποίηση.
• «Πέθανε από λοίμωξη επειδή δεν βγήκε η σφαίρα». Δεν έγινε νεκροψία ώστε να τεκμηριωθεί με ακρίβεια ο τελικός μηχανισμός θανάτου. Ξέρουμε ότι οι γιατροί θεώρησαν το τραύμα ανεγχείρητο και ότι πέθανε περίπου 30 ώρες αργότερα.
• «Άφησε σημείωμα αυτοκτονίας». Δεν έχει βρεθεί τέτοιο σημείωμα. Το τελευταίο ολοκληρωμένο γράμμα προς τον Theo, στις 23 Ιουλίου, μιλά για έργα, υλικά, οικονομικά και οικογενειακές ανησυχίες.
• «Πέθανε πιστεύοντας ότι κανείς δεν είχε ενδιαφερθεί ποτέ για το έργο του». Η φήμη του ήταν ακόμη μικρή σε σύγκριση με όσα ακολούθησαν, αλλά είχε ήδη παρουσιάσει έργα σε εκθέσεις, είχε δεχθεί θετική κριτική και είχε πραγματοποιήσει πώληση.
• «Ο Theo πέθανε από τη στενοχώρια». Η απώλεια του Vincent τον επηρέασε βαθιά, αλλά ο Theo ήταν σοβαρά άρρωστος και οι σύγχρονες θεσμικές πηγές συνδέουν τον θάνατό του με σύφιλη.
• «Η θεωρία του ατυχήματος είναι σήμερα η επικρατούσα». Όχι. Παραμένει εναλλακτική θεωρία. Το Van Gogh Museum και το Musée d’Orsay εξακολουθούν να παρουσιάζουν την αυτοκτονία ως την πιθανότερη ιστορική εξήγηση.

Τι ξέρουμε και τι παραμένει άγνωστο

Η υπόθεση του Vincent van Gogh γοητεύει επειδή υπάρχουν αρκετά στοιχεία για να σχηματίσουμε μια ισχυρή ιστορική εικόνα, αλλά όχι αρκετά για να κλείσουμε κάθε κενό. Ξέρουμε ότι στις 27 Ιουλίου 1890 ζωγράφιζε ακόμη. Ξέρουμε ότι τραυματίστηκε από πυροβολισμό, επέστρεψε ζωντανός στο Auberge Ravoux και πέθανε περίπου τριάντα ώρες αργότερα με τον Theo κοντά του. Ξέρουμε ότι δεν έγινε νεκροψία και ότι το όπλο δεν καταγράφηκε τότε από τις αρχές.

Η επικρατούσα ιστορική ερμηνεία είναι ότι ο Van Gogh προκάλεσε ο ίδιος το τραύμα. Η εναλλακτική θεωρία ενός ατυχήματος με νεαρούς του χωριού δεν είναι παράλογη ως ερευνητικό ερώτημα, αλλά παραμένει θεωρία. Το πιο προβληματικό θα ήταν να τη μετατρέψουμε σε μια νέα ρομαντική βεβαιότητα — ότι ο ζωγράφος «θυσιάστηκε» για να σώσει έναν έφηβο — επειδή ακριβώς αυτό δεν μπορεί να αποδειχθεί από τις διαθέσιμες πηγές.

Ίσως το πιο ουσιαστικό στοιχείο των τελευταίων ημερών του βρίσκεται αλλού. Λίγες μόνο ημέρες πριν πεθάνει, ο Van Gogh παρήγγελνε χρώματα, σχεδίαζε μέσα στις επιστολές του, δούλευε πάνω σε νέες συνθέσεις και μέσα σε εβδομήντα ημέρες είχε δημιουργήσει έναν όγκο έργου που θα αρκούσε για χρόνια σε πολλούς ζωγράφους. Το τέλος του ήταν βίαιο και ασαφές· η τελευταία του περίοδος, όμως, δεν ήταν καλλιτεχνικά κενή. Ήταν από τις πιο πυκνές και πειραματικές της ζωής του.

Περισσότερα αντίστοιχα ερευνητικά άρθρα βρίσκεις στα Γεγονότα και στην κατηγορία Τελευταίες στιγμές.

Συχνές ερωτήσεις