Στις 12 Ιανουαρίου 2016, δύο ημέρες μετά τον θάνατό του, ο David Bowie αποτεφρώθηκε στο New Jersey. Δεν προηγήθηκε δημόσια κηδεία, ούτε υπήρξε πομπή ή τελετή στην οποία θα μπορούσαν να παραστούν οι θαυμαστές του. Σύμφωνα με τα ρεπορτάζ εκείνων των ημερών, η αποτέφρωση έγινε χωρίς την παρουσία συγγενών και φίλων. Η είδηση ξάφνιασε: ένας καλλιτέχνης που είχε αφήσει τόσο έντονες εικόνες στη μνήμη του κοινού αποχαιρετούσε τη ζωή μακριά από τις κάμερες.

Έτσι καθιερώθηκε η φράση «η κηδεία που δεν έγινε ποτέ». Δεν περιγράφει, όμως, ολόκληρη την ιστορία. Στις 14 Ιανουαρίου η οικογένειά του ανακοίνωσε ότι ετοίμαζε ιδιωτική τελετή μνήμης. Η αποτέφρωση, ο οικογενειακός αποχαιρετισμός και οι συγκεντρώσεις των θαυμαστών ήταν ξεχωριστά γεγονότα, που συχνά συγχέονται στις αναφορές για το τέλος του.

Δύο ημέρες ανάμεσα στο Blackstar και στην είδηση του θανάτου

Στις 8 Ιανουαρίου 2016 ο Bowie έγινε 69 ετών και κυκλοφόρησε το Blackstar. Η ημερομηνία είχε ανακοινωθεί από το προηγούμενο φθινόπωρο. Ο δίσκος, σε συμπαραγωγή του ίδιου και του Tony Visconti, έφερνε τη μουσική του σε επαφή με μια ομάδα μουσικών της τζαζ, με επικεφαλής τον σαξοφωνίστα Donny McCaslin. Ήταν ακόμη μία αλλαγή κατεύθυνσης από έναν δημιουργό που σπάνια έμενε για πολύ στο ίδιο ύφος.

Στις 10 Ιανουαρίου πέθανε. Η επίσημη ανακοίνωση του θανάτου του ανέφερε ότι είχε φύγει ήρεμα, με την οικογένειά του κοντά, έπειτα από δεκαοκτώ μήνες ασθένειας από καρκίνο. Ζητούσε να γίνει σεβαστή η ιδιωτικότητα των δικών του ανθρώπων. Το ευρύ κοινό δεν γνώριζε ότι ήταν άρρωστος.

Μέσα σε λίγες ώρες, ο καινούργιος δίσκος ακουγόταν διαφορετικά. Οι αναφορές στην απώλεια και οι εικόνες από το βίντεο του Lazarus, που είχε σκηνοθετήσει ο Johan Renck, συνδέθηκαν με την είδηση. Ο Bowie στο κρεβάτι, με τα μάτια καλυμμένα, έμοιαζε πλέον στα μάτια πολλών θεατών να τους αποχαιρετά.

Αυτή η ανάγνωση του έργου ήταν κατανοητή, αλλά δεν μετατρέπει τις σκηνές του σε καταγραφή των τελευταίων του ημερών. Το ίδιο ισχύει για την ιδέα ότι «έφυγε μόνος». Η απουσία συγγενών από την αποτέφρωση, όπως αναφέρθηκε στον Τύπο, δεν περιγράφει τις συνθήκες του θανάτου του. Η επίσημη ανακοίνωση έλεγε ότι η οικογένειά του ήταν κοντά του.

Πώς έγινε γνωστή η αποτέφρωση χωρίς οικογένεια και φίλους

Στις 13 και 14 Ιανουαρίου εμφανίστηκαν δημοσιεύματα ότι ο Bowie είχε ήδη αποτεφρωθεί ιδιωτικά. Η πληροφορία προερχόταν από ρεπορτάζ της Daily Mirror, με ανώνυμη πηγή στις Ηνωμένες Πολιτείες, και αναπαράχθηκε από άλλα μέσα. Το Sky News μετέδωσε ότι είχε ζητήσει έναν αποχαιρετισμό χωρίς φασαρία και ότι στην αποτέφρωση δεν είχαν παραστεί συγγενείς ή φίλοι.

Η λεπτομέρεια αυτή έγινε το κεντρικό στοιχείο της είδησης. Δεν είχε, ωστόσο, ανακοινωθεί από την οικογένεια. Ο εκπρόσωπος του Bowie δήλωσε στο ITV ότι δεν ήταν διατεθειμένος να επιβεβαιώσει ή να διαψεύσει τα δημοσιεύματα. Επομένως, η απουσία παρευρισκομένων πρέπει να αποδίδεται στα τότε ρεπορτάζ και να μην παρουσιάζεται ως δήλωση των συγγενών του.

Υπήρχε και μία ανακρίβεια στις πρώτες αναφορές: τοποθετούσαν την αποτέφρωση στη Νέα Υόρκη. Στο τέλος του μήνα, η δημοσιογραφική κάλυψη της διαθήκης και του πιστοποιητικού θανάτου έδωσε συγκεκριμένο τόπο και ημερομηνία. Όπως ανέφεραν το Reuters και το Associated Press, η αποτέφρωση έγινε στο New Jersey στις 12 Ιανουαρίου.

Δεν υπήρξε δημόσιο προσκύνημα στη σορό ούτε ανακοινώθηκε ένας χώρος κηδείας όπου θα μπορούσε να συγκεντρωθεί ο κόσμος. Οι φωτογράφοι και οι θαυμαστές βρέθηκαν αλλού: έξω από την κατοικία του και μπροστά στην τοιχογραφία του στο Brixton.

Τι σημαίνει direct cremation

Ο όρος direct cremation περιγράφει την αποτέφρωση χωρίς τη συνηθισμένη συνοδευτική νεκρώσιμη τελετή και, κατά κανόνα, χωρίς πενθούντες παρόντες. Στα ελληνικά αποδίδεται ως «άμεση αποτέφρωση». Το «άμεση» δεν σημαίνει ότι η διαδικασία γίνεται αμέσως μετά τον θάνατο: προηγούνται οι απαραίτητες διευθετήσεις και τα προβλεπόμενα έγγραφα.

Η τέφρα μπορεί κατόπιν να παραδοθεί στους συγγενείς, οι οποίοι έχουν τη δυνατότητα να οργανώσουν ξεχωριστή τελετή μνήμης. Η αποτέφρωση και ο αποχαιρετισμός δεν χρειάζεται να πραγματοποιηθούν την ίδια ημέρα ή στον ίδιο χώρο. Αυτή είναι η ουσιαστική διαφορά από μια κηδεία με συγκεντρωμένους συγγενείς και φίλους, όπως εξηγείται και στον οδηγό της Cremation Society.

Τα δημοσιεύματα για τον Bowie περιέγραφαν μια τέτοια διαδικασία. Δεν τεκμηριώνουν, όμως, ότι ο ίδιος είχε χρησιμοποιήσει τον όρο direct cremation στις οδηγίες του. Η διατύπωση «είχε ζητήσει direct cremation» είναι ένας τρόπος με τον οποίο συνοψίστηκε αργότερα η ιστορία στον Τύπο, όχι γνωστό αυτούσιο απόσπασμα της διαθήκης του.

Η οικογενειακή ανακοίνωση που συμπληρώνει την ιστορία

Στις 14 Ιανουαρίου η οικογένεια ευχαρίστησε τον κόσμο για την αγάπη και τη συμπαράσταση. Στην ανακοίνωση που μεταδόθηκε από το ITV γνωστοποιούσε ότι ετοίμαζε ιδιωτική τελετή για τη μνήμη του συζύγου, πατέρα και φίλου που είχε χάσει. Ζητούσε ξανά ιδιωτικότητα κατά την προετοιμασία της.

Δεν δόθηκαν ημερομηνία, τόπος ή άλλες λεπτομέρειες. Η ανακοίνωση καταγράφει τον σχεδιασμό ενός οικογενειακού αποχαιρετισμού, χωρίς να προσφέρει πληροφορίες για το πώς πραγματοποιήθηκε. Το να γράφεται ότι «δεν έγινε ποτέ κανένας αποχαιρετισμός» παραλείπει αυτό το μέρος της ιστορίας.

Το ίδιο μήνυμα καλωσόριζε τις εκδηλώσεις των θαυμαστών, διευκρινίζοντας ότι οι συναυλίες και τα αφιερώματα που αναφέρονταν τότε δεν ήταν επίσημες εκδηλώσεις μνήμης εγκεκριμένες από την οικογένεια. Οι συγγενείς κρατούσαν τον δικό τους αποχαιρετισμό ιδιωτικό, ενώ αναγνώριζαν ότι ο κόσμος ήθελε να τιμήσει τον Bowie μέσα από τη μουσική του.

Οι οδηγίες της διαθήκης και το Μπαλί

Στις 29 Ιανουαρίου 2016 κατατέθηκε στο αρμόδιο δικαστήριο του Manhattan η διαθήκη του, συνταγμένη το 2004 με το νόμιμο όνομά του, David Robert Jones. Οι οδηγίες για τη σορό είχαν επομένως καταγραφεί πολλά χρόνια πριν από την τελευταία του ασθένεια.

Σύμφωνα με την κάλυψη του εγγράφου από το Reuters και το Associated Press, επιθυμούσε να αποτεφρωθεί στο Μπαλί σύμφωνα με βουδιστικές τελετουργίες. Αν αυτό δεν ήταν πρακτικά εφικτό, ζητούσε να γίνει η αποτέφρωση αλλού και η τέφρα του να διασκορπιστεί στο Μπαλί. Η διαθήκη προέβλεπε εξαρχής αυτή την εναλλακτική.

Από εδώ προέκυψε η συχνή σύνδεση του Μπαλί με τον τελευταίο αποχαιρετισμό του. Η αποτέφρωση, όμως, έγινε στο New Jersey. Επιπλέον, τα δημοσιεύματα για τη διαθήκη κατέγραφαν την επιθυμία του και όχι ένα χρονικό της εκπλήρωσής της. Το ITV σημείωνε στις 30 Ιανουαρίου ότι δεν ήταν σαφές αν είχε ήδη πραγματοποιηθεί η διασπορά.

Δεν υπάρχει στις συγκεκριμένες πηγές επιβεβαιωμένη ημερομηνία ή ακριβής τοποθεσία μιας τέτοιας τελετής. Μια παραλία, ένας ναός ή ένα τοπίο του νησιού δεν μπορεί επομένως να παρουσιαστεί ως ο τόπος όπου κατέληξε η τέφρα του μόνο επειδή συνοδεύει ένα δημοσίευμα για τις τελευταίες του επιθυμίες.

Η παλιά σχέση με τον βουδισμό

Η αναφορά σε βουδιστικές τελετουργίες είχε παλιές ρίζες. Ο Bowie είχε ενδιαφερθεί για τον θιβετιανό βουδισμό από τη δεκαετία του 1960 και είχε γνωρίσει στο Λονδίνο τον Lama Chime Rinpoche. Σε μεταγενέστερη αφήγησή του τον περιέγραψε ως φίλο και δάσκαλο, συνδέοντας τη γνωριμία τους με την εποχή που έγραφε το Silly Boy Blue.

Το 2001, στη συναυλία ενίσχυσης του Tibet House στη Νέα Υόρκη, επέστρεψε σε εκείνο το τραγούδι και μίλησε για το νεανικό του ενδιαφέρον για τον θιβετιανό πολιτισμό. Η επίσημη ιστοσελίδα του κατέγραψε την εμφάνιση. Η αφήγηση της γνωριμίας με τον Chime Rinpoche παρατίθεται επίσης σε αφιέρωμα για το Silly Boy Blue.

Αυτή η σχέση βοηθά να καταλάβουμε την αναφορά της διαθήκης, χωρίς να χρειάζεται να θεωρήσουμε ότι οι θρησκευτικές του πεποιθήσεις έμειναν ίδιες σε ολόκληρη τη ζωή του. Ούτε μας επιτρέπει να περιγράψουμε μια συγκεκριμένη τελετουργία που δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Ένας μουσικός που συνέχιζε να εργάζεται

Μετά τον θάνατό του, ο Tony Visconti χαρακτήρισε το Blackstar τελευταίο δώρο προς τον κόσμο. Η εκτίμηση προερχόταν από έναν άνθρωπο που γνώριζε τον Bowie επί δεκαετίες και είχε δουλέψει μαζί του στον δίσκο. Έδωσε λόγια σε αυτό που ήδη ένιωθαν πολλοί ακροατές.

Ο παραγωγός αποκάλυψε, όμως, και κάτι που δυσκολεύει την εικόνα ενός τέλους προσχεδιασμένου μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Περίπου μία εβδομάδα πριν πεθάνει, ο Bowie τού είχε μιλήσει για επόμενο άλμπουμ. Είχε ετοιμάσει δοκιμαστικές ηχογραφήσεις πέντε καινούργιων τραγουδιών και ήθελε να επιστρέψει στο στούντιο.

Στη συνέντευξη στο Rolling Stone, την οποία μετέφερε το Pitchfork, ο Visconti είπε ότι πίστευε πως είχαν ακόμη μερικούς μήνες. Τόνισε ότι δεν γνώριζε ακριβώς τι είχε συμβεί μετά την τελευταία τους επικοινωνία. Η μαρτυρία δείχνει έναν μουσικό που έκανε σχέδια, ακόμη και μέσα στην ασθένεια.

Στο μεταξύ είχε προχωρήσει και το θεατρικό Lazarus, που έγραψε μαζί με τον Enda Walsh, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove. Η παράσταση άνοιξε στις 7 Δεκεμβρίου 2015 στο New York Theatre Workshop. Η δουλειά του εκείνης της περιόδου δεν περιοριζόταν στην ολοκλήρωση του τελευταίου δίσκου.

Η φράση ότι είχε «σκηνοθετήσει τον θάνατό του» έμεινε ως ερμηνεία αυτής της τελευταίας δημιουργικής περιόδου. Δεν σημαίνει ότι γνώριζε την ακριβή ημερομηνία του θανάτου του. Μπορούσε να ετοιμάζει έργα με έντονες αναφορές στη θνητότητα και ταυτόχρονα να θέλει να γράψει τον επόμενο δίσκο.

Στο Brixton, ο κόσμος βρήκε έναν τόπο να σταθεί

Στο Brixton, την περιοχή του Λονδίνου όπου είχε γεννηθεί, οι θαυμαστές συγκεντρώθηκαν μπροστά στην τοιχογραφία του James Cochran, γνωστού ως Jimmy C. Το έργο είχε δημιουργηθεί το 2013, όσο ο Bowie ζούσε ακόμη, όπως καταγράφει η Brixton Society. Μετά την ανακοίνωση του θανάτου του, ο τοίχος και το πεζοδρόμιο μπροστά του γέμισαν λουλούδια, σημειώματα και κεριά.

Η μορφή με τον κόκκινο και μπλε κεραυνό, από την εικόνα του Aladdin Sane, είχε γίνει ένας τόπος όπου μπορούσε κανείς να αφήσει κάτι για εκείνον. Κάποιοι έμεναν για λίγο, άλλοι τραγουδούσαν μαζί με το πλήθος. Δεν υπήρχε επίσημο πρόγραμμα ή πρόσκληση.

Στη Νέα Υόρκη, λουλούδια και μηνύματα αφήνονταν έξω από την κατοικία του στο SoHo. Οι εικόνες έδειχναν ανθρώπους που είχαν μεγαλώσει με τη μουσική του ή είχαν βρει σε αυτήν κάτι προσωπικό. Οι συγκεντρώσεις δεν ήταν η κηδεία του· ήταν ο τρόπος που είχε βρει το κοινό για να τον αποχαιρετήσει.

Οι συναυλίες μνήμης στη Νέα Υόρκη

Η συναυλία The Music of David Bowie στο Carnegie Hall είχε προετοιμαστεί ως αφιέρωμα στο έργο του πριν από τον θάνατό του. Μετά την είδηση απέκτησε χαρακτήρα εκδήλωσης μνήμης. Πραγματοποιήθηκε στις 31 Μαρτίου 2016, ημερομηνία που επιβεβαιώνεται στο αρχείο του Carnegie Hall. Την 1η Απριλίου ακολούθησε δεύτερη συναυλία στο Radio City Music Hall.

Ο Michael Dorf οργάνωσε τις εκδηλώσεις για την υποστήριξη προγραμμάτων μουσικής εκπαίδευσης. Ο Visconti ανέλαβε τη μουσική διεύθυνση. Στα δύο προγράμματα συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Michael Stipe, οι Pixies και η Debbie Harry, ενώ οι Blondie εμφανίστηκαν στο Radio City. Οι χώροι, οι ημερομηνίες και η κατανομή των συμμετοχών αναφέρονται στις ανακοινώσεις της διοργάνωσης.

Τα τραγούδια πέρασαν σε άλλες φωνές, μπροστά σε ένα κοινό που ακόμη προσπαθούσε να συνηθίσει την απουσία του. Οι συναυλίες έδωσαν έναν δημόσιο χώρο στη μνήμη του, χωρίς να αποτελούν νεκρώσιμη τελετή ή συνέχεια της αποτέφρωσης.

Οι φήμες που γέμισαν τα κενά

Τον Σεπτέμβριο του 2016 δημοσιεύτηκε ο ισχυρισμός ότι μέρος της τέφρας του είχε διασκορπιστεί στο Burning Man, στη Nevada. Ο γιος του, Duncan Jones, τον διέψευσε δημόσια στις 12 Σεπτεμβρίου. Το The FADER κατέγραψε τη διάψευση και παρέθεσε την ανάρτησή του.

Η ιστορία αναπαράχθηκε επειδή φαινόταν να ταιριάζει στον Bowie και στην εικόνα που είχε σχηματίσει το κοινό γι’ αυτόν. Δεν είχε, όμως, επιβεβαιωθεί, και η οικογένεια την απέρριψε. Δεν έχει θέση σε ένα χρονικό των τελευταίων του επιθυμιών ως πραγματικό γεγονός.

Ανάλογη σύγχυση δημιουργούν οι φράσεις «αποτεφρώθηκε στο Μπαλί» και «δεν έγινε κανένας αποχαιρετισμός». Η πρώτη μετατρέπει μια επιθυμία της διαθήκης σε τόπο αποτέφρωσης. Η δεύτερη παραλείπει την ανακοίνωση για ιδιωτική τελετή μνήμης. Ο εντυπωσιακός τίτλος μένει ευκολότερα στη μνήμη από τις διευκρινίσεις που τον συνοδεύουν.

Η επιθυμία για έναν αποχαιρετισμό μακριά από τη δημοσιότητα

Για τη δημόσια ζωή του Bowie υπάρχουν αναρίθμητες φωτογραφίες: σκηνικά πρόσωπα, συναυλίες, εμφανίσεις, εξώφυλλα. Για την αποτέφρωσή του δεν υπήρξε αντίστοιχο δημόσιο θέαμα. Οι λόγοι που αποδόθηκαν στην επιλογή του προέρχονται κυρίως από τα ρεπορτάζ των πρώτων ημερών. Δεν γνωρίζουμε τις προσωπικές συζητήσεις που είχαν προηγηθεί στην οικογένεια.

Αυτό που προκύπτει από τις διαθέσιμες πληροφορίες είναι πιο συγκεκριμένο. Αποτεφρώθηκε στο New Jersey, η διαθήκη του ζητούσε να διασκορπιστεί η τέφρα στο Μπαλί και η οικογένεια ανακοίνωσε ότι ετοίμαζε ιδιωτική τελετή μνήμης. Οι θαυμαστές τον αποχαιρέτησαν σε διαφορετικούς τόπους και, αργότερα, στις συναυλίες με τα τραγούδια του.

Στο Brixton έμειναν τα λουλούδια κάτω από την τοιχογραφία. Στη Νέα Υόρκη, τα σημειώματα έξω από το σπίτι του. Και στα σπίτια όσων είχαν μόλις αγοράσει το Blackstar, ένας δίσκος που μέσα σε δύο ημέρες είχε αποκτήσει ένα βάρος που κανείς τους δεν περίμενε.