Δαλιδά

Η Δαλιδά (Dalida, γνωστή και ως Νταλιντά), με πραγματικό όνομα Ιολάντα Κριστίνα Τζιλιότι (Iolanda Cristina Gigliotti), γεννήθηκε στο Κάιρο το 1933 από Ιταλούς γονείς και πέθανε στο Παρίσι το 1987. Έγινε μία από τις μεγαλύτερες σταρ της γαλλικής μουσικής, τραγούδησε σε δέκα και πλέον γλώσσες και, σύμφωνα με εκτιμήσεις, πούλησε πάνω από 140 εκατομμύρια δίσκους. Αναπαύεται στο νεκροταφείο Μονμάρτρης, λίγα βήματα από το σπίτι όπου έζησε 25 χρόνια.

Στα ελληνικά το όνομά της γράφεται με διάφορους τρόπους: Δαλιδά, Νταλιντά ή Ντάλιντα. Για πολλούς Έλληνες είναι η τραγουδίστρια που τραγούδησε στα γαλλικά «Τα παιδιά του Πειραιά» και τον «Ζορμπά». Η ζωή της όμως έχει πολύ περισσότερα να πει από αυτά τα δύο τραγούδια: ένα κορίτσι από τη συνοικία Σούμπρα του Καΐρου που έφτασε στο Παρίσι τα Χριστούγεννα του 1954 χωρίς να ξέρει τι θα βρει, έγινε αστέρι της δισκογραφίας, και πλήρωσε την επιτυχία με μια σειρά βαριές προσωπικές απώλειες.

Η ζωή της Δαλιδά σε χρονολογική σειρά

1. 1933Γεννιέται στις 17 Ιανουαρίου στη Σούμπρα του Καΐρου.
2. 1945Πεθαίνει ο πατέρας της, όταν εκείνη είναι δώδεκα ετών.
3. 1954Παίζει στις πρώτες της ταινίες και φεύγει για το Παρίσι στις 25 Δεκεμβρίου.
4. 1956Κερδίζει διαγωνισμό νέων ταλέντων στο Olympia και υπογράφει με την Barclay.
5. 1957Το «Bambino» φτάνει στο Νο 1 και παίρνει τον πρώτο της χρυσό δίσκο.
6. 1961Παντρεύεται τον Lucien Morisse και παίρνει τη γαλλική υπηκοότητα. Χωρίζουν το 1962.
7. 1967Αυτοκτονεί ο Luigi Tenco στο Σανρέμο. Λίγες εβδομάδες αργότερα εκείνη επιχειρεί να βάλει τέλος στη ζωή της.
8. 1970Ιδρύει με τον αδελφό της Orlando τη δική της δισκογραφική εταιρεία και βγάζει το «Darla dirladada».
9. 1973«Paroles, paroles» με τον Alain Delon και «Je suis malade».
10. 1976Το «J’attendrai» γίνεται η πρώτη disco επιτυχία στα γαλλικά.
11. 1980Παρουσιάζει το μεγάλο show της στο Palais des Sports του Παρισιού.
12. 1986Παίζει στην ταινία «Η Έκτη Ημέρα» του Γιουσέφ Σαχίν.
13. 1987Πεθαίνει στο σπίτι της στη Μονμάρτρη, τη νύχτα της 2ας προς 3 Μαΐου.

Παιδική ηλικία στη Σούμπρα του Καΐρου

Η Ιολάντα γεννήθηκε στις 17 Ιανουαρίου 1933 στο Κάιρο. Οι γονείς της, ο Pietro και η Filomena, είχαν γεννηθεί και οι δύο στη Serrastretta της Καλαβρίας και είχαν μεταναστεύσει παιδιά στην Αίγυπτο μαζί με τις οικογένειές τους. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε στη Σούμπρα, μια συνοικία όπου συμβίωναν χριστιανοί και μουσουλμάνοι. Ο Pietro έγινε πρώτο βιολί στην Όπερα του Καΐρου και η Filomena έραβε και φρόντιζε το σπίτι. Η Ιολάντα ήταν το μεσαίο παιδί, ανάμεσα στον μεγαλύτερο αδελφό της, τον Orlando (γεννημένο το 1930), και τον μικρότερο, τον Bruno (1936).

Σε ηλικία δέκα μηνών προσβλήθηκε από λοίμωξη στα μάτια και χρειάστηκε να έχει δεμένα τα μάτια της για 40 ημέρες· ο πατέρας της έπαιζε βιολί για να την ηρεμεί. Έκανε εγχειρήσεις στα μάτια ανάμεσα στα τρία και τα πέντε της χρόνια και φορούσε γυαλιά στο δημοτικό, κάτι που της έφερε πειράγματα. Αργότερα θυμόταν ότι προτιμούσε να βλέπει θολά παρά να τα φοράει και ότι τα πέταξε από το παράθυρο. Τα προβλήματα όρασης θα την ακολουθούσαν σε όλη της τη ζωή.

Ο πόλεμος άλλαξε την οικογένεια. Το 1940 οι Σύμμαχοι έστειλαν τον Pietro, ως Ιταλό υπήκοο, σε στρατόπεδο κοντά στο Κάιρο. Όταν αφέθηκε ελεύθερος το 1944 ήταν άλλος άνθρωπος, και η βία μέσα στο σπίτι τρόμαζε τα παιδιά. Πέθανε το 1945, από απόστημα στον εγκέφαλο, όταν η Ιολάντα ήταν δώδεκα ετών. Εκείνη θυμόταν αργότερα πόσο τον είχε μισήσει όταν χτυπούσε τη μητέρα της και τα αδέλφια της.

Από τα καλλιστεία στο Παρίσι

Στο σχολείο των Ιταλίδων καλογριών φάνηκε πρώτα το ταλέντο της στις παραστάσεις. Αποφοίτησε το 1951 και δούλεψε δακτυλογράφος σε φαρμακευτική εταιρεία. Μια φίλη της την έπεισε να πάρει μέρος στο Miss Ondine, έναν μικρό διαγωνισμό ομορφιάς του Καΐρου. Η Ιολάντα πήγε με την υπόσχεση ότι θα ήταν «για πλάκα» και ότι η μητέρα της δεν θα το μάθαινε. Οι φωτογραφίες όμως δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες και η μητέρα της, όταν το είδε, της έκοψε τα μαλλιά. Σύντομα συμβιβάστηκε και η Ιολάντα άρχισε να δουλεύει ως μοντέλο σε οίκο μόδας του Καΐρου.

Η ομορφιά της τράβηξε το ενδιαφέρον του κινηματογράφου. Ο Marco de Gastyne την επέλεξε για την ταινία «Η μάσκα του Τουταγχαμών» και ο Niazi Mostafa για έναν δεύτερο ρόλο στην ταινία «Ένα ποτήρι και ένα τσιγάρο», και οι δύο του 1954. Στις αφίσες εμφανίζεται με το ψευδώνυμο Dalila, που σύντομα έγινε Δαλιδά. Το Dalila το είχε διαλέξει επειδή, όπως εξήγησε το 1968, ήταν πολύ συνηθισμένο όνομα στην Αίγυπτο και της άρεσε πολύ. Ο συγγραφέας και σεναριογράφος Alfred Marchand τη συμβούλεψε να το αλλάξει, επειδή θύμιζε υπερβολικά τη βιβλική Δαλιδά (Delilah) από την ταινία «Σαμψών και Δαλιδά».

Στις 25 Δεκεμβρίου 1954 έφυγε για το Παρίσι (ορισμένες πηγές γράφουν 24 Δεκεμβρίου). Δεν είχε συμβόλαιο ούτε σίγουρη δουλειά· ήλπιζε σε ρόλους στον κινηματογράφο. Έμεινε σε δωμάτιο που της βρήκε ο ιμπρεσάριος Vidal, φίλος του de Gastyne, και δοκίμασε σε σκηνοθέτες χωρίς αποτέλεσμα. Ο γείτονάς της εκείνη την εποχή ήταν ένας ακόμη άγνωστος ηθοποιός, ο Alain Delon, με τον οποίο είχε μια σύντομη σχέση.

Επειδή οι ρόλοι δεν έρχονταν, το 1955 στράφηκε στο τραγούδι. Ο Roland Berger δέχτηκε να της κάνει μαθήματα κάθε μέρα με χαμηλή αμοιβή. Ήταν αυστηρός και φώναζε, κι εκείνη του απαντούσε πιο δυνατά. Τη βρήκαν σε καμπαρέ των Ηλυσίων Πεδίων και μετά στη Villa d’Este, όπου την πρόσεξε ο Bruno Coquatrix, διευθυντής του Olympia. Την κάλεσε στον διαγωνισμό του «Les Numéros 1 de demain».

«Bambino»: η πρώτη μεγάλη επιτυχία

Στις 9 Απριλίου 1956 τραγούδησε στον διαγωνισμό του Olympia και κέρδισε. Στην αίθουσα ήταν δύο άνδρες που θα καθόριζαν την καριέρα της: ο Lucien Morisse, καλλιτεχνικός διευθυντής του νεοσύστατου ραδιοφωνικού σταθμού Europe 1, και ο Eddie Barclay, ιδιοκτήτης της μεγαλύτερης γαλλικής δισκογραφικής εταιρείας. Σύμφωνα με την ιστορία που επαναλαμβάνεται από τότε, ο Morisse και ο Barclay συζητούσαν το απόγευμα τι να κάνουν το βράδυ και το έλυσαν παίζοντας ζάρια, το παιχνίδι «421». Ο Morisse κέρδισε και πήγαν στον διαγωνισμό. Στις 2 Μαΐου 1956 η Δαλιδά υπέγραψε στη Barclay ένα συμβόλαιο ενός έτους.

Το πρώτο της τραγούδι, «Madona», βγήκε τον Αύγουστο του 1956. Ο Morisse αναζητούσε κάτι που θα την έκανε διάσημη και ζήτησε από τον στιχουργό Jacques Larue να γράψει γαλλικούς στίχους στο ναπολιτάνικο «Guaglione». Έτσι γεννήθηκε το «Bambino». Κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1956 και μέσα στο 1957 έφτασε στο Νο 1 της Γαλλίας. Σύμφωνα με τη Wikipedia, έμεινε εκεί 39 συνεχόμενες εβδομάδες, ρεκόρ που εξακολουθεί να ισχύει. Στις 19 Σεπτεμβρίου 1957 η Δαλιδά πήρε τον πρώτο της χρυσό δίσκο, για πωλήσεις άνω των 300.000, και η Wikipedia γράφει ότι ήταν η πρώτη φορά που τιμήθηκε γυναίκα με τέτοια διάκριση.

Η δεκαετία του 1950: ένα όνομα που ακούγεται παντού

Το 1957 έδωσε την πρώτη της συναυλία στο Olympia, ως πρώτο μέρος στον Charles Aznavour. Το καλοκαίρι ιδρύθηκε το πρώτο fan club που αφορούσε γυναίκα καλλιτέχνη. Ακολούθησαν το «Gondolier» (Χριστούγεννα 1957) και το «Dans le bleu du ciel bleu». Την άνοιξη του 1958 είχε πέντε τραγούδια ταυτόχρονα στην πρώτη δεκάδα της Γαλλίας, ρεκόρ που αναφέρεται ότι ισχύει ακόμη. Την ίδια χρονιά ξεκίνησε μια παράδοση που θα επαναλάμβανε: να εμφανίζεται κάθε μέρα στην πόλη που φιλοξενούσε τα στάδια του Tour de France.

Τον Δεκέμβριο του 1958, στη Νέα Υόρκη, ο ιμπρεσάριος Norman Granz της πρότεινε συμβόλαιο δεκαπέντε ετών για καριέρα στις ΗΠΑ. Εκείνη το αρνήθηκε, γιατί ήθελε να μείνει στη Γαλλία, όπου είχε ήδη σταθερό κοινό. Το 1959 περιόδευσε σε Γαλλία, Αίγυπτο, Ιταλία και Γερμανία, κι έτσι άρχισε να ηχογραφεί και σε άλλες γλώσσες. Το «Le jour où la pluie viendra», στη γερμανική του εκδοχή «Am Tag als der Regen kam», έμεινε δέκα εβδομάδες στην κορυφή στη Γερμανία και υπήρξε το πιο πολυπουλημένο τραγούδι της χρονιάς εκεί.

Τα πρώτα χρόνια του 1960: γάμος, yé-yé και ένα σπίτι στη Μονμάρτρη

Το 1960 το «Les enfants du Pirée» (περισσότερα στην ενότητα για την Ελλάδα) έγινε το πρώτο τραγούδι γάλλου ερμηνευτή που ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο πωλήσεις διεθνώς. Όταν η νέα γενιά του yé-yé άρχισε να θεωρεί ξεπερασμένους τους τραγουδιστές του music-hall, η Δαλιδά προσαρμόστηκε με το «Itsi bitsi petit bikini», που γνώρισε τεράστια επιτυχία στη Δυτική Ευρώπη και τον Καναδά.

Στις 8 Απριλίου 1961 παντρεύτηκε τον Lucien Morisse, τον άνθρωπο που είχε σταθεί δίπλα στην καριέρα της από την αρχή. Ο γάμος δεν κράτησε· χώρισαν το 1962. Την ίδια χρονιά εγκαταστάθηκε στο σπίτι στο 11 bis rue d’Orchampt, στη Μονμάρτρη, όπου έμεινε ως το τέλος της ζωής της (1962–1987). Εκείνο το 1961 έδωσε και τη μεγαλύτερη σειρά συναυλιών που είχε γίνει μέχρι τότε στο Olympia: 30 μέρες και 52.000 θεατές. Η Εντίθ Πιαφ, που ήταν στο κοινό, της είπε ότι είναι νικήτρια σαν κι εκείνη και ότι μετά από εκείνη θα ερχόταν η Δαλιδά.

Στις 14 Αυγούστου 1964, σε συναυλία στο Draguignan, εμφανίστηκε για πρώτη φορά ξανθιά, και στην αρχή το κοινό δεν την αναγνώρισε. Το 1964 τιμήθηκε επίσης με τον πρώτο «πλατινένιο δίσκο» που δόθηκε ποτέ, για πωλήσεις πάνω από 10 εκατομμύρια δίσκων από το ντεμπούτο της. Το 1965 μια δημοσκόπηση του IFOP την ανέδειξε αγαπημένη γαλλίδα τραγουδίστρια της δεκαετίας, μπροστά από την Εντίθ Πιαφ.

Luigi Tenco και το Σανρέμο του 1967

Το καλοκαίρι του 1966, στη Ρώμη, γνώρισε τον τραγουδοποιό Luigi Tenco. Τον Ιανουάριο του 1967 συμμετείχαν μαζί στο Φεστιβάλ του Σανρέμο με το «Ciao amore, ciao». Το τραγούδι αποκλείστηκε, και τη νύχτα της 27ης Ιανουαρίου ο Tenco αυτοκτόνησε στο ξενοδοχείο τους· τον βρήκε η ίδια η Δαλιδά. Η σχέση τους ήταν μυστική και το κοινό την έμαθε μετά τον θάνατό του. Στις 26 Φεβρουαρίου 1967 επιχείρησε να βάλει τέλος στη ζωή της σε ξενοδοχείο του Παρισιού, έμεινε πέντε μέρες σε κώμα και χρειάστηκε μήνες για να συνέλθει. Επέστρεψε στην τηλεόραση τον Ιούνιο.

Τον Οκτώβριο του 1967 ανέβηκε ξανά στη σκηνή του Olympia, με μακρύ λευκό φόρεμα που θα φορούσε στις περιοδείες των επόμενων χρόνων. Ο τύπος την ονόμασε «Αγία Δαλιδά» και η εφημερίδα France-Soir έγραψε ότι η Δαλιδά σκότωσε την «Mademoiselle Bambino» και γεννήθηκε μια καινούργια. Το ρεπερτόριό της στράφηκε σε τραγούδια με πιο βαθύ περιεχόμενο.

Μετά το 1967: μια άλλη Δαλιδά

Τον Δεκέμβριο του 1967 έμεινε έγκυος από έναν νεαρό Ιταλό φοιτητή, τον Lucio. Έκανε άμβλωση, που εκείνη την εποχή ήταν παράνομη στη Γαλλία, και οι επιπλοκές την άφησαν στείρα. Η μητρότητα που δεν απέκτησε παρέμεινε, όπως λένε οι βιογράφοι της, μια από τις μεγάλες πληγές της προσωπικής της ζωής.

Στις 5 Δεκεμβρίου 1968, στο Δημαρχείο του Παρισιού, ο στρατηγός Ντε Γκωλ της απένειμε το μετάλλιο του Προέδρου της Δημοκρατίας, διάκριση που στη Γαλλία έχει πάρει μόνη από τον χώρο του θεάματος. Την ίδια ημέρα ονομάστηκε επίτιμη πολίτης του Παρισιού και «νονά των poulbots της Μονμάρτρης», δηλαδή των φτωχών παιδιών της γειτονιάς όπου ζούσε. Το 1962 είχε ήδη γίνει επίτιμη πολίτης της Καλαβρίας, της πατρίδας των γονιών της.

Οι πνευματικές αναζητήσεις και ο Arnaud Desjardins

Μετά το 1967 η Δαλιδά διάβαζε Φρόυντ και Τεγιάρ ντε Σαρντέν και ξεκίνησε ψυχοθεραπεία. Το 1969 γνώρισε τον Arnaud Desjardins, συγγραφέα και σκηνοθέτη ντοκιμαντέρ, με το βιβλίο «Οι δρόμοι της σοφίας» (Les Chemins de la sagesse), που έκανε γνωστό στο ευρωπαϊκό κοινό τον ινδικό και τον θιβετιανό στοχασμό. Ήταν παντρεμένος και η σχέση τους κράτησε, ανάλογα με την πηγή, ως το 1971 ή το 1972. Μαζί ταξίδεψε στην Ινδία, όπου συναντήθηκε περίπου τριάντα φορές με τον δάσκαλό του, τον Swami Prajnanpad. Σύμφωνα με βιογράφους, εκείνος της είπε ότι ο δρόμος της ήταν η μουσική, και η Δαλιδά γύρισε στο Παρίσι αποφασισμένη να συνεχίσει.

Η δεκαετία του 1970: η Δαλιδά επανεφευρίσκεται

Τον Ιούλιο του 1970 η Δαλιδά υπέγραψε με την International Shows, την εταιρεία που ίδρυσε ο αδελφός της Bruno, ο οποίος είχε αναλάβει επαγγελματικά το όνομα Orlando. Έτσι έγινε ανεξάρτητη παραγωγός της δουλειάς της. Το πρώτο της τραγούδι εκεί, το «Darla dirladada», ήταν επιτυχία: 75.000 αντίτυπα την πρώτη εβδομάδα, ρεκόρ για τη Γαλλία (περισσότερα στην ενότητα για την Ελλάδα). Τον Σεπτέμβριο του 1970 αυτοκτόνησε ο πρώην σύζυγός της Lucien Morisse. Το 1971 πέθανε η μητέρα της.

Τον Νοέμβριο του 1971 θέλησε να επιστρέψει στο Olympia μετά από τέσσερα χρόνια. Ο Coquatrix δεν πίστεψε στη νέα της κατεύθυνση και αρνήθηκε να παραγάγει τη συναυλία, οπότε νοίκιασε η ίδια την αίθουσα. Η πρεμιέρα στις 24 Νοεμβρίου, με τον Mike Brant στο πρώτο μέρος, ήταν θρίαμβος. Ο τύπος τη χαρακτήρισε «βασίλισσα του θεάτρου» και «σύγχρονη Φαίδρα», και ο Coquatrix της πρόσφερε να εμφανίζεται όποτε θέλει δωρεάν.

«Paroles, paroles» και «Je suis malade»

Στα τέλη του 1972 ηχογράφησε με τον φίλο της Alain Delon το «Paroles, paroles», που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 1973. Ο Delon δεν τραγουδά: μιλά, σαν εραστής που ψιθυρίζει υποσχέσεις, και εκείνη απαντά ότι είναι «λόγια, λόγια». Δεν το ερμήνευσαν ποτέ μαζί ζωντανά. Η φράση έγινε καθημερινή έκφραση στα γαλλικά, για όσους υπόσχονται και δεν τηρούν.

Το καλοκαίρι του 1973 ηχογράφησε το «Je suis malade». Ο συνθέτης του, Serge Lama, το είχε βγάλει πρώτος, αλλά είχε περάσει απαρατήρητο ώσπου το άκουσε εκείνη. Αργότερα είπε ότι όταν το είδε στην τηλεόραση έκλαψε και κατάλαβε ότι έπρεπε να το ηχογραφήσει. Ο Lama και η συνθέτις Alice Dona έχουν πει επανειλημμένα ότι η επιτυχία οφείλεται στη Δαλιδά. Την ίδια περίοδο ηχογράφησε το «Il venait d’avoir 18 ans» και το 1974 το «Gigi l’amoroso», που έσπασε το ρεκόρ του «Strangers in the Night» στο Μπενελούξ.

Τον Απρίλιο του 1975 αυτοκτόνησε και ο στενός της φίλος Mike Brant, που είχε ανοίξει τις συναυλίες της στο Olympia το 1971. Από το 1972 ως το 1981 ήταν μαζί με τον Richard Chanfray, που παρουσιαζόταν ως «Κόμης του Σαιν Ζερμέν». Αυτοκτόνησε το 1983.

Disco, Αίγυπτος και Palais des Sports

Στις αρχές του 1976 κυκλοφόρησε το «J’attendrai» σε disco ενορχήστρωση. Έφτασε στο Νο 1 και θεωρείται η πρώτη disco επιτυχία στα γαλλικά, γι’ αυτό και αναφέρεται συχνά ως «εφευρέτρια της γαλλικής disco». Το 1977 έβγαλε το «Salma ya salama», διασκευή παλιού αιγυπτιακού τραγουδιού για τον νόστο της πατρίδας, και το 1979 το «Helwa ya baladi». Για πολλούς Αιγυπτίους παρέμεινε η κοπέλα που έφυγε από το Κάιρο και κατέκτησε τον κόσμο.

Τον Νοέμβριο του 1978 εμφανίστηκε δύο βράδια στο Carnegie Hall της Νέας Υόρκης. Ο κριτικός των New York Times επαίνεσε τη στιγμή που άρχισε να μιλά στο κοινό και άφησε να φανεί η προσωπικότητά της. Της πρότειναν για δεύτερη φορά συμβόλαιο για καριέρα στις ΗΠΑ και αρνήθηκε ξανά.

Το 1979 τραγούδησε το «Monday, Tuesday… Laissez-moi danser», γραμμένο από τον Toto Cutugno, που έφτασε στο Νο 1 της Γαλλίας. Τον Ιανουάριο του 1980 παρουσίασε στο Palais des Sports του Παρισιού, με χορογράφο τον Lester Wilson, ένα από τα πιο φιλόδοξα σόου της καριέρας της: τρεις ώρες κάθε βράδυ για δεκαπέντε μέρες, δέκα αλλαγές κοστουμιών και δώδεκα χορευτές, μπροστά σε περίπου 90.000 θεατές. Τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1981 έδωσε στο Olympia τις τελευταίες συναυλίες της εκεί, και η Wikipedia γράφει ότι τιμήθηκε με τον πρώτο «διαμαντένιο δίσκο» που δόθηκε σε τραγουδίστρια, με τα νούμερα των πωλήσεων να διαφέρουν ανά πηγή.

Η Δαλιδά και η Ελλάδα

Η Δαλιδά ηχογράφησε και στα ελληνικά, μία από τις δέκα με έντεκα γλώσσες στις οποίες τραγούδησε (ο αριθμός διαφέρει ανάλογα με το αν μετρούνται χωριστά οι αραβικές διάλεκτοι). Η σχέση της με την Ελλάδα φαίνεται πάνω απ’ όλα στα τραγούδια που διασκεύασε:

1960«Les enfants du Pirée»

Γαλλική εκδοχή του «Τα παιδιά του Πειραιά» του Μάνου Χατζιδάκι, που τιμήθηκε με Όσκαρ Καλύτερου Τραγουδιού το 1960, το πρώτο για ξενόγλωσση ταινία. Η εκδοχή της Δαλιδά έμεινε 20 εβδομάδες στην κορυφή στη Γαλλία και, σύμφωνα με τη Wikipedia, ήταν το πρώτο τραγούδι γάλλου ερμηνευτή με πάνω από ένα εκατομμύριο πωλήσεις διεθνώς. Από τότε χρησιμοποιείται στα γαλλικά η έκφραση «tube de l’été» (επιτυχία του καλοκαιριού).

1965«La danse de Zorba»

Από την ταινία «Ζορμπάς», με μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Το καλοκαίρι του 1965 χόρευε σιρτάκι σε τηλεοπτικές εμφανίσεις και το τραγούδι ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο αντίτυπα, με χρυσούς δίσκους στη Γαλλία και τη Βραζιλία.

1970«Darla dirladada»

Βασισμένο στο παραδοσιακό τραγούδι της Καλύμνου «Ντιρλαντά». Ο δίσκος κυκλοφόρησε στις 15 Ιουλίου 1970 και ηχογραφήθηκε και στα ιταλικά, γερμανικά και αγγλικά.

1982«Jouez bouzouki»

Χορευτικό κομμάτι από το άλμπουμ «Special Δαλιδά».

Η Δαλιδά έδωσε συναυλίες και στην Ελλάδα. Η Wikipedia αναφέρει εμφανίσεις στην Αθήνα το 1959, ενώ το Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο έχει υλικό από συναυλία στον Πειραιά τον Αύγουστο του 1969· σύμφωνα με το LiFO, ήταν δύο συναυλίες στο Σκυλίτσειο Δημοτικό Θέατρο. Για περισσότερα ονόματα που ξεχωρίζουν στη μουσική, δες και τη σελίδα με τους ξένους τραγουδιστές που έφυγαν.

Τα τελευταία χρόνια και «Η Έκτη Ημέρα»

Το 1985 έκανε δύο μεγάλες επεμβάσεις στα μάτια και άφησε στην άκρη τη σκηνή, γιατί τα φώτα δυσκόλευαν την όρασή της. Όταν συνήλθε, δέχτηκε τον ρόλο μιας νεαρής γιαγιάς στην ταινία «Η Έκτη Ημέρα» (Le Sixième Jour) του Αιγύπτιου σκηνοθέτη Γιουσέφ Σαχίν. Έπαιζε τη Saddika και για πρώτη φορά εμφανίστηκε χωρίς την εικόνα της σταρ. Η ταινία κυκλοφόρησε το 1986, έπαιξε μπροστά σε περίπου 50.000 θεατές στη Γαλλία και δεν είχε εμπορική επιτυχία, αν και οι κριτικοί, ιδίως οι διανοούμενοι, την υποδέχτηκαν θερμά. Η Δαλιδά είχε πάντα στόχο να γίνει ηθοποιός και έδωσε στον ρόλο όλο της τον χρόνο.

Το 1986 κυκλοφόρησε το τελευταίο της άλμπουμ, «Le Visage de l’amour». Στις αρχές του 1987 η κατάθλιψή της είχε βαθύνει, και παρ’ όλα αυτά συνέχισε να εμφανίζεται δημόσια και να περιοδεύει. Τελευταία της ζωντανή τηλεοπτική εμφάνιση ήταν στα βραβεία César στις 7 Μαρτίου 1987, και η τελευταία συναυλία της έγινε στην Αττάλεια της Τουρκίας, από τις 27 ως τις 29 Απριλίου 1987.

Ο θάνατος της Δαλιδά

Η Δαλιδά αυτοκτόνησε στο σπίτι της στη rue d’Orchampt, τη νύχτα της 2ας προς 3 Μαΐου 1987. Ήταν 54 ετών. Την ανακάλυψε το απόγευμα της 3ης Μαΐου η βοηθός της, η Jacqueline. Άφησε δύο γράμματα, ένα προς τον αδελφό της Orlando (Bruno) και ένα προς τον τελευταίο της σύντροφο, τον François Naudy, και ένα σύντομο σημείωμα.

Η είδηση συγκλόνισε τη Γαλλία. Η Δαλιδά είχε μιλήσει δημόσια για τη μοναξιά της και τα τελευταία χρόνια πάλευε με κατάθλιψη. Μετά τον θάνατό της πολλοί διάβασαν τη ζωή της σαν μια πορεία προς αυτό το τέλος. Η διαδρομή της όμως περιλαμβάνει και δεκαετίες εργασίας, επιτυχιών και ταξιδιών, και δύο μήνες πριν από τον θάνατό της εμφανιζόταν ακόμη στην τηλεόραση.

Η κηδεία και ο τάφος της

Η κηδεία έγινε στις 7 Μαΐου 1987. Είχε προγραμματιστεί στην εκκλησία Saint-Jean de Montmartre, αλλά ήταν πολύ μικρή για το πλήθος και η τελετή έγινε με παρέκκλιση στην εκκλησία της Μαντλέν (Église de la Madeleine). Σύμφωνα με γαλλικές πηγές, συγκεντρώθηκαν περίπου 40.000 άνθρωποι. Οι Μικροί Τραγουδιστές του Ξύλινου Σταυρού (Petits Chanteurs à la Croix de Bois) τραγούδησαν το «Ciao ciao bambina». Την ίδια ημέρα η Δαλιδά ενταφιάστηκε στο νεκροταφείο της Μονμάρτρης, στο τμήμα 18, στο Chemin des Gardes, με άλλα μέλη της οικογένειάς της, μεταξύ τους τον μεγαλύτερο αδελφό της, Orlando (1930–1992). Για τις τελετές μνήμης άλλων προσώπων δες τη σελίδα με τις κηδείες και τελετές μνήμης.

Ο τάφος της είναι ο πιο επισκέψιμος του νεκροταφείου. Το πρόσωπό της, σε φυσικό μέγεθος, είναι έργο του γλύπτη Aslan, που το ανέθεσε ο Orlando. Το επιτύμβιο γράφει «Yolanda Gigliotti dite “Dalida” nous a quittés le 3 mai 1987», χωρίς ημερομηνία γέννησης. Για να δεις το νεκροταφείο, το ωράριο και ποιοι άλλοι αναπαύονται εκεί, δες τη σελίδα Νεκροταφείο Μονμάρτρης, ή την ενότητα με τους τάφους διασήμων και τους τόπους μνήμης.

Place Dalida: η μνήμη στη Μονμάρτρη

Με απόφαση του Δημαρχείου του Παρισιού της 5ης Δεκεμβρίου 1996, μια μικρή πλατεία της Μονμάρτρης, στη γωνία των rue Girardon και rue de l’Abreuvoir, πήρε το όνομα Place Dalida. Το 1997, στην επέτειο των δέκα χρόνων από τον θάνατό της, τοποθετήθηκε εκεί χάλκινη προτομή, έργο του Aslan. Έχει γίνει σημείο προσκυνήματος για θαυμαστές και τουρίστες. Από την πολλή επαφή, ο μπρούντζος έχει φθαρεί στο στήθος, επειδή σύμφωνα με μια λαϊκή δοξασία το άγγιγμα φέρνει τύχη στον έρωτα. Το έθιμο προκάλεσε συζήτηση το 2025, η οποία οδήγησε σε σκέψεις για προστασία του αγάλματος, και ο Orlando δήλωσε ότι δέχεται να ανυψωθεί η προτομή.

Πόσους δίσκους πούλησε πραγματικά

Οι αριθμοί διαφέρουν πολύ ανά πηγή. Ελληνικά δημοσιεύματα και παλιότερα κείμενα γράφουν περίπου 85 εκατομμύρια, γαλλικά δημοσιεύματα πάνω από 120, η αγγλική και η γαλλική Wikipedia πάνω από 140 εκατομμύρια, και σε ορισμένα κείμενα συναντά κανείς ακόμη μεγαλύτερα νούμερα. Οι πωλήσεις δίσκων προηγούμενων δεκαετιών δεν καταγράφονταν παντού με ενιαίο τρόπο, γι’ αυτό δεν γράφουμε έναν αριθμό ως βέβαιο. Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι ότι υπήρξε μία από τις εμπορικά μεγαλύτερες γαλλόφωνες τραγουδίστριες του 20ού αιώνα.

Τραγούδια που ξεχωρίζουν

1956«Bambino»

Το πρώτο της μεγάλο τραγούδι, γαλλική εκδοχή του «Guaglione».

1958«Come prima»

Επιτυχία του χειμώνα του 1958–1959 σε Γαλλία και Βέλγιο.

1959«Le jour où la pluie viendra»

Το πρώτο διεθνές χιτ της, ηχογραφημένο σε τρεις γλώσσες.

1960«Itsi bitsi petit bikini»

Το πρώτο μεγάλο yé-yé χιτ στη Γαλλία.

1968«Le temps des fleurs»

Άμεσο Νο 1 στη Γαλλία.

1973«Paroles, paroles»

Το ντουέτο με τον Alain Delon. Έγινε Νο 1 σε Γαλλία, Ιαπωνία, Μεξικό και Πορτογαλία.

1973«Je suis malade»

Το τραγούδι του Serge Lama που έγινε δικό της σήμα κατατεθέν.

1974«Gigi l’amoroso»

Μία από τις μεγαλύτερες διεθνείς επιτυχίες της.

1976«J’attendrai»

Η πρώτη disco επιτυχία στα γαλλικά.

1977«Salma ya salama»

Η πρώτη αιγυπτιακή λαϊκή επιτυχία που ξεπέρασε τα σύνορα, όπως γράφει η Wikipedia.

1979«Monday, Tuesday… Laissez-moi danser»

Το μεγαλύτερο disco χιτ της, γραμμένο από τον Toto Cutugno.

1983«Mourir sur scène»

Μετά τον θάνατό της ακούστηκε από πολλούς σαν προφητεία, αν και μιλούσε για τη σχέση ενός ερμηνευτή με τη σκηνή.

Η κληρονομιά της Δαλιδά

Η Δαλιδά δεν δημιούργησε ένα νέο μουσικό είδος. Η σημασία της είναι ότι πέρασε από το chanson στο yé-yé, από τις δραματικές μπαλάντες στη disco και στα αραβικά και ιταλικά τραγούδια, και το κοινό αναγνώριζε πάντα τη φωνή και την παρουσία της. Στο Παρίσι αφιερώθηκαν στη μνήμη της δύο μεγάλες εκθέσεις: το 2007 στο Δημαρχείο, με 300.000 επισκέπτες, και το 2017 στο Palais Galliera, το μουσείο μόδας του Παρισιού, με σχεδόν 80.000. Το 2019 η Google της αφιέρωσε doodle στα γενέθλιά της, και το 2017 γυρίστηκε ταινία για τη ζωή της, σε σκηνοθεσία Lisa Azuelos, με τη Sveva Alviti στον ρόλο της. Έχουν γραφτεί περίπου 50 βιογραφίες της.

Θεωρείται εικόνα (gay icon) της κοινότητας LGBT στη Γαλλία και στη Μέση Ανατολή, αρχικά λόγω του «Il venait d’avoir 18 ans». Σχεδόν σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό της, ο τάφος της στη Μονμάρτρη είναι ακόμη γεμάτος λουλούδια.

Συχνές ερωτήσεις για τη Δαλιδά