Ο Andy Warhol (Άντι Γουόρχολ, 1928–1987) ήταν Αμερικανός εικαστικός, σκηνοθέτης και εκδότης, ο πιο γνωστός καλλιτέχνης της Pop Art. Γεννήθηκε στο Πίτσμπεργκ από μετανάστες γονείς, δούλεψε πρώτα ως διαφημιστικός εικονογράφος στη Νέα Υόρκη και το 1962 έδειξε τους 32 πίνακες «Campbell’s Soup Cans». Επέζησε από πυροβολισμό το 1968 και πέθανε στις 22 Φεβρουαρίου 1987, το πρωί μετά από επέμβαση στη χοληδόχο κύστη.

Γεννήθηκε σε διαμέρισμα δύο δωματίων στο Πίτσμπεργκ

Ο Andrew Warhola γεννήθηκε στις 6 Αυγούστου 1928 στο Πίτσμπεργκ της Πενσυλβάνια. Το Andy Warhol Museum γράφει ότι γεννήθηκε σε διαμέρισμα δύο δωματίων στο 73 Orr Street, σε εργατική γειτονιά. Μια βιογραφία του 2009 τοποθετεί την οικογένεια εκείνη την εποχή στην οδό Beelen, και ο αδελφός του Paul θυμόταν ότι το σπίτι της Beelen ήταν το τρίτο στη σειρά πριν αποκτήσουν δικό τους.

Οι γονείς του, ο Andrej (Ondrej) Warhola και η Julia, το γένος Zavacká, ήταν Ρουσίνοι (Rusyn), λαός των Καρπαθίων. Καταγόταν από το χωριό Miková, στη σημερινή βορειοανατολική Σλοβακία, τότε Αυστροουγγαρία. Ο πατέρας έφυγε για την Αμερική το 1912 και δούλεψε σε ανθρακωρυχείο. Η Julia τον ακολούθησε το 1921. Είχαν τρεις γιους, τον Paul (1922), τον John (1925) και τον Andy, τον μικρότερο. Μια κόρη, η Maria, είχε πεθάνει βρέφος.

Το 1934 ο Andrej αγόρασε σπίτι στο 3252 Dawson Street, στη γειτονιά Oakland, όπου ο Andy έζησε ως το 1949. Ο πατέρας δούλευε σε οικοδομές και έλειπε συχνά. Οι γονείς κοιμούνταν στην τραπεζαρία του ισογείου και τα τρία αγόρια στη σοφίτα.

Η ασθένεια των οκτώ ετών και τα περιοδικά του Χόλιγουντ

Το φθινόπωρο του 1936, στα οκτώ του, ο Warhol αρρώστησε σοβαρά. Σύμφωνα με τον βιογράφο Blake Gopnik, μια λοίμωξη από στρεπτόκοκκο εξελίχθηκε σε οστρακιά, μετά σε ρευματικό πυρετό και κατέληξε στη χορεία του Sydenham, μια νευρολογική πάθηση με ακούσιες κινήσεις που λέγεται και «χορός του Αγίου Βίτου». Έμεινε στο κρεβάτι και μακριά από το σχολείο για μεγάλα διαστήματα.

Εκεί ζωγράφιζε, έφτιαχνε λευκώματα με φωτογραφίες από περιοδικά του Χόλιγουντ και έκοβε εικόνες από κόμικς που του αγόραζε η μητέρα του. Έλεγε αργότερα ότι η Julia του έδινε μια σοκολάτα Hershey για κάθε σελίδα βιβλίου ζωγραφικής που τελείωνε. Στην ίδια ηλικία, σύμφωνα με το Μουσείο, οι γονείς του του αγόρασαν την πρώτη φωτογραφική μηχανή, και ο πατέρας με τους αδελφούς του έφτιαξαν ένα σκοτεινό θάλαμο στο υπόγειο.

Το 1937 ο δάσκαλός του στο δημοτικό Holmes πρόσεξε το ταλέντο του και τον έστειλε στα σαββατιάτικα μαθήματα ζωγραφικής του Carnegie Institute. Η συνήθεια να μαζεύει εικόνες και αντικείμενα έμεινε μαζί του. Ως ενήλικος γέμισε με ό,τι έβρισκε εκατοντάδες χαρτοκιβώτια, τα Time Capsules, για τα οποία γράφουμε πιο κάτω.

Μεγάλωσε ανασφαλής για την εμφάνισή του. Από τη δεκαετία του 1960 φορούσε περούκες, που έγιναν μέρος της δημόσιας εικόνας του.

Η εκκλησία St. John Chrysostom

Η οικογένεια ανήκε στη Ρουθηνική (Βυζαντινή) Καθολική Εκκλησία, που τελεί σε βυζαντινό τυπικό αλλά αναγνωρίζει τον πάπα. Πήγαινε στον ναό St. John Chrysostom του Πίτσμπεργκ, όπου βαφτίστηκε και ο Andy. Ο ναός έχει εικονοστάσιο με επίπεδες μορφές αγίων σε χρυσό φόντο.

Αρκετοί μελετητές βλέπουν εκεί μια πηγή για την αισθητική του: την επίπεδη εικόνα, την επανάληψη, το χρυσό της «Gold Marilyn Monroe» του 1962. Είναι ερμηνεία. Ο ίδιος δεν το είπε ποτέ ρητά.

Στην ενήλικη ζωή του πήγαινε τακτικά στη λειτουργία και προσευχόταν συχνά, όπως θυμούνται άνθρωποι που τον ήξεραν, και πλήρωσε τις σπουδές ενός ανιψιού στο σεμινάριο. Αυτή η πλευρά του έμεινε σχεδόν άγνωστη όσο ζούσε, και ήρθε στο φως κυρίως μετά τον θάνατό του.

Ο θάνατος του πατέρα και το Carnegie Tech

Τον Μάιο του 1942, λίγο πριν τελειώσει το δημοτικό, πέθανε ο πατέρας του από φυματιώδη περιτονίτιδα. Ως αιτία αναφέρεται νερό από ορυχείο της Δυτικής Βιρτζίνια, που είχε πιει χρόνια νωρίτερα. Ο Andrej είχε βάλει στην άκρη 1.500 δολάρια σε ταχυδρομικό ομόλογο, για να σπουδάσει ο μικρότερος γιος του.

Στο Schenley High School ο Andy ήταν καλός μαθητής. Η καθηγήτριά του στα καλλιτεχνικά, η Mary Adeline McKibbin, τον έβαλε σε εθνικό διαγωνισμό μαθητών. Αργότερα έλεγε ότι κέρδισε βραβείο. Ο Gopnik σημειώνει ότι τα δημοσιεύματα της εποχής δεν το επιβεβαιώνουν και ότι το πολύ να πήρε μια ανεπίσημη τιμητική μνεία.

Το 1945 πήρε υποτροφία στο Carnegie Institute of Technology, το σημερινό Carnegie Mellon, και σπούδασε pictorial design. Το καλοκαίρι του 1946 δούλεψε ως μικροπωλητής λαχανικών και έκανε με μελάνι σκίτσα των πελατών του, από πλούσιους ως φτωχούς. Η σειρά κέρδισε ένα από τα βραβεία Leisser του σχολείου, αξίας 40 δολαρίων. Δούλευε και ως βιτρινάρης στο πολυκατάστημα Horne’s, και κινδύνεψε επανειλημμένα με αποβολή λόγω απουσιών.

Ως διευθυντής τέχνης του φοιτητικού περιοδικού Cano δημοσίευσε εξώφυλλο το 1948 και ένα σχέδιο το 1949, τα πρώτα γνωστά δημοσιευμένα έργα του. Στο Carnegie ανέπτυξε και την τεχνική «blotted line». Σχεδίαζε με μελάνι και πριν στεγνώσει πίεζε από πάνω δεύτερο φύλλο, ώστε η γραμμή να περνά σπασμένη και ακανόνιστη. Το αποτέλεσμα έμοιαζε με χειροποίητη εκτύπωση που μπορούσε να επαναληφθεί. Αποφοίτησε τον Ιούνιο του 1949 με πτυχίο Bachelor of Fine Arts.

1949: η Νέα Υόρκη, η Glamour και το «a» που χάθηκε

Λίγες μέρες μετά την αποφοίτηση μετακόμισε στη Νέα Υόρκη με τον συμφοιτητή του Philip Pearlstein. Έμειναν σε έκτο όροφο χωρίς ασανσέρ στο St. Mark’s Place, στο East Village. Τη δεύτερη μέρα ο Warhol πήγε στην Tina Fredericks, διευθύντρια τέχνης του περιοδικού Glamour, που είχε γνωρίσει σε προηγούμενο ταξίδι. Εκείνη αγόρασε ένα σχέδιο ορχήστρας για 10 δολάρια και του ανέθεσε εικονογράφηση παπουτσιών για το τεύχος Σεπτεμβρίου 1949.

Τα σχέδιά του ήταν υπογεγραμμένα «Warhola». Στο τυπωμένο τεύχος το όνομα βγήκε χωρίς το τελικό «a», από λάθος. Δεν το διόρθωσε. Στα επόμενα χρόνια ο Andrew Warhola έγινε επαγγελματικά Andy Warhol.

Ο εικονογράφος των παπουτσιών

Στη δεκαετία του 1950 ο Warhol έγινε ένας από τους πιο περιζήτητους εμπορικούς εικονογράφους της Νέας Υόρκης. Έκανε σχέδια για τα περιοδικά Glamour, Vogue, Harper’s Bazaar και Mademoiselle, τίτλους για εκπομπές του CBS και εξώφυλλα δίσκων για την RCA. Οι διευθυντές τέχνης τον προτιμούσαν επειδή δούλευε γρήγορα, τηρούσε τις προθεσμίες και δεχόταν διορθώσεις. Κάποια στιγμή αναγκάστηκε να αρνείται δουλειές.

Το 1952 πήρε το Art Directors Club Medal για μια εικονογράφηση του CBS Radio. Από το 1955 σχεδίαζε τις διαφημίσεις παπουτσιών της I. Miller και το 1956 πήρε το Award for Distinctive Merit του ίδιου συλλόγου. Ο φωτογράφος John Coplans θυμόταν ότι κανείς δεν σχεδίαζε παπούτσια όπως εκείνος, επειδή έδινε στο καθένα δικό του χαρακτήρα.

Παράλληλα έκανε προσωπικά σχέδια. Τον Δεκέμβριο του 1956 η Bodley Gallery έδειξε παπούτσια διακοσμημένα με φύλλο χρυσού, καθένα αφιερωμένο σε έναν διάσημο, από τον Truman Capote ως τον Elvis Presley. Πουλήθηκαν από 50 ως 225 δολάρια. Το ίδιο έτος το MoMA αρνήθηκε ευγενικά ένα σχέδιό του ως δωρεά, επικαλούμενο έλλειψη αποθηκευτικού χώρου, αλλά είχε ήδη βάλει ένα παπούτσι του στην έκθεση «Recent Drawings U.S.A.». Ήταν η πρώτη του παρουσία σε μουσείο.

Το 1952 μετακόμισε μαζί του η μητέρα του, η Julia, και έμεινε στη Νέα Υόρκη ως το 1971. Η χειρόγραφη γραφή της εμφανίζεται σε πολλά σχέδια και βιβλία του. Την ίδια χρονιά έγινε και η πρώτη του ατομική έκθεση, «Fifteen Drawings Based on the Writings of Truman Capote», στη Hugo Gallery. Την οργάνωσε ο γκαλερίστας Alexander Iolas (Αλέξανδρος Ιόλας), ελληνικής καταγωγής. Ο Warhol θαύμαζε τον Capote και ήθελε να τον γνωρίσει.

Το 1957 εξέδωσε μόνος του βιβλία με σχέδιά του, όπως το «25 Cats Name Sam and One Blue Pussy» και το «A Gold Book», και τα έστελνε σε πελάτες για να βρει δουλειά. Το 1956 είχε κάνει παγκόσμιο ταξίδι με τον φίλο του Charles Lisanby. Το 1960 αγόρασε σπίτι στην Lexington Avenue της Νέας Υόρκης, με τη μητέρα του στο υπόγειο.

Ο κόσμος της τέχνης δεν τον ήθελε

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 η αμερικανική ζωγραφική κυριαρχούνταν από τον Αφηρημένο Εξπρεσιονισμό. Οι καλλιτέχνες των γκαλερί απέφευγαν συνήθως την εμπορική δουλειά ή δεν την έδειχναν. Ο Warhol έκανε το αντίθετο. Στο «POPism» θυμάται ότι ο σκηνοθέτης Emile de Antonio του εξήγησε γιατί ο Jasper Johns και ο Robert Rauschenberg κρατούσαν αποστάσεις: ήταν εμπορικός καλλιτέχνης και πολύ ανοιχτά ομοφυλόφιλος.

Τον Απρίλιο του 1961 έδειξε πίνακες βασισμένους σε κόμικς και διαφημίσεις στη βιτρίνα του Bonwit Teller, στην Πέμπτη Λεωφόρο, ως φόντο για μανεκέν. Ο Leo Castelli, στον οποίο τον σύστησε ο Ivan Karp, αρνήθηκε να τον εκπροσωπήσει, επειδή τα έργα έμοιαζαν με του Roy Lichtenstein. Τον Δεκέμβριο είδε το «The Store» του Claes Oldenburg και είπε σε φίλους ότι οι πίνακες με κόμικς δεν ήταν πια αρκετά πρωτότυποι.

Ζήτησε ιδέες από φίλους. Σύμφωνα με μία από τις πολλές, μεταξύ τους ασύμβατες, εκδοχές της ιστορίας, η διακοσμήτρια και γκαλερίστρια Muriel Latow ζήτησε 50 δολάρια για να του πει τι να ζωγραφίσει. Πρότεινε χρήματα και μετά κάτι που το βλέπουν όλοι, «όπως μια κονσέρβα σούπας». Ο Warhol της έγραψε τσεκ στις 23 Νοεμβρίου 1961, κατά τον βιογράφο που λέει ότι το είδε. Ζωγράφισε πρώτα δολάρια. Για να τα τυπώσει έμαθε μεταξοτυπία από τον Floriano Vecchi του Tiber Press.

1962: οι 32 κονσέρβες Campbell’s

Τα «Campbell’s Soup Cans» είναι 32 καμβάδες, ο καθένας 51 επί 41 εκατοστά, με μία γεύση της εταιρείας ο καθένας. Τους ζωγράφισε στο χέρι. Μόνο το διακοσμητικό σύμβολο fleur-de-lis το τύπωσε με σφραγίδα. Όταν τον ρώτησαν γιατί σούπα, είπε ότι την έπινε, και σε άλλη περίσταση ότι την έτρωγε για μεσημεριανό επί είκοσι χρόνια. Σε μία από τις εκδοχές της ιστορίας, ο ίδιος ή η μητέρα του αγόρασε από το σούπερ μάρκετ όλες τις γεύσεις.

Τον Ιούλιο του 1962 ο γκαλερίστας Irving Blum του έδωσε ατομική έκθεση στη Ferus Gallery του Λος Άντζελες, με εγκαίνια στις 9 Ιουλίου. Οι καμβάδες στήθηκαν σε στενό ράφι γύρω από τον τοίχο, σαν προϊόντα. Ένας γειτονικός γκαλερίστας έβαλε στη βιτρίνα του αληθινές κονσέρβες με πινακίδα «δύο για 33 σεντς». Οι κριτικοί δεν ενθουσιάστηκαν. Τον Οκτώβριο, ένα δημοσίευμα της Kansas City Star για την έκθεση «The New Realists» έγραφε: κρατήστε την αναπνοή σας και δείτε τις κονσέρβες.

Ο Blum πούλησε λίγους πίνακες, τους αγόρασε πίσω για να μείνει το σύνολο ενιαίο και πλήρωσε στον Warhol 1.000 δολάρια, με δόσεις 100 δολαρίων τον μήνα. Το 1996 τους πούλησε στο MoMA, σε συμφωνία μερικής πώλησης και δωρεάς, με αναφερόμενη αξία γύρω στα 15 εκατομμύρια δολάρια.

Η μεταξοτυπία και τα είδωλα

Το 1962 ο Warhol άρχισε να χρησιμοποιεί φωτογραφική μεταξοτυπία. Μια φωτογραφία μεγεθύνεται, περνά σε μεταξωτό πλέγμα και το μελάνι σπρώχνεται με ξύστρα πάνω στον καμβά. Ο ίδιος ήθελε μια γραμμή παραγωγής. Σε συνέντευξη του 1963 είπε ότι ζωγράφιζε έτσι επειδή ήθελε να είναι μηχανή. Στις μεταξοτυπίες τον βοηθούσαν βοηθοί, όπως ο Gerard Malanga και ο Ronnie Cutrone.

Η πρώτη του ατομική έκθεση Pop στη Νέα Υόρκη άνοιξε στη Stable Gallery στις 6 Νοεμβρίου 1962, με 18 έργα, ανάμεσά τους το «Marilyn Monroe Twenty Times», η «Gold Marilyn Monroe» και ο «Red Elvis». Τον Δεκέμβριο το MoMA οργάνωσε συμπόσιο για την Pop Art, όπου οι καλλιτέχνες κατηγορήθηκαν ότι υποκύπτουν στην καταναλωτική κουλτούρα.

Η Marilyn Monroe πέθανε στις αρχές Αυγούστου 1962. Λίγες εβδομάδες αργότερα ο Warhol χρησιμοποίησε μια φωτογραφία προώθησης της ταινίας «Niagara» (1953) και έφτιαξε το «Marilyn Diptych»: 50 εικόνες του ίδιου προσώπου, 25 έγχρωμες στο αριστερό μέρος και 25 ασπρόμαυρες στο δεξί, όπου η εικόνα σβήνει και θολώνει. Το έργο βρίσκεται σήμερα στην Tate Modern. Ακολούθησαν η Elizabeth Taylor, ο Elvis, η Jackie Kennedy.

Το 1964 η performer Dorothy Podber πυροβόλησε τέσσερις από τους μεγάλους καμβάδες της Marilyn στο εργαστήριό του, και τα έργα έγιναν γνωστά ως «Shot Marilyns». Ένα από αυτά, το «Shot Sage Blue Marilyn», πουλήθηκε τον Μάιο του 2022 στον οίκο Christie’s για 195 εκατομμύρια δολάρια, το υψηλότερο ποσό που έχει δοθεί σε δημοπρασία για έργο Αμερικανού καλλιτέχνη.

Death and Disaster

Από το 1962 ο Warhol άρχισε να ζωγραφίζει φωτογραφίες από εφημερίδες με θανάτους: αυτοκινητιστικά δυστυχήματα, αυτοκτονίες, ηλεκτρικές καρέκλες, δηλητηρίαση από τόνο, συντριβή αεροπλάνου. Η πρώτη ήταν η «129 Die in Jet!», βασισμένη σε πρωτοσέλιδο. Ο ίδιος είπε το 1963 ότι όταν βλέπεις μια φρικτή εικόνα ξανά και ξανά, τελικά δεν σε επηρεάζει.

Οι ερμηνευτές διαφωνούν αν η επανάληψη καταγγέλλει την αναισθησία του κοινού ή απλώς την καταγράφει. Το «Silver Car Crash (Double Disaster)» του 1963 πουλήθηκε το 2013 στον Sotheby’s για 105,4 εκατομμύρια δολάρια.

Τα Brillo Boxes και το ερώτημα «τι είναι τέχνη»

Την άνοιξη του 1964 η Stable Gallery έδειξε ξύλινα κουτιά με μεταξοτυπημένες συσκευασίες, όπως Brillo, ketchup Heinz, ροδάκινα Del Monte και Kellogg’s, στοιβαγμένα σαν αποθήκη. Πουλήθηκαν από 200 ως 400 δολάρια. Ο φιλόσοφος Arthur Danto έγραψε το 1964 το δοκίμιο «The Artworld», με αφορμή αυτά τα έργα: αν ένα κουτί σε γκαλερί μοιάζει ακριβώς με κουτί σε αποθήκη, τι το κάνει έργο τέχνης;

Την ίδια χρονιά ο αρχιτέκτονας Philip Johnson του ανέθεσε μια τοιχογραφία για το περίπτερο της πολιτείας της Νέας Υόρκης στην Παγκόσμια Έκθεση. Το «Thirteen Most Wanted Men» καλύφθηκε με μπογιά πριν ανοίξει η έκθεση, αφού αξιωματούχοι αντέδρασαν στις εικόνες.

Η Factory

Τον Ιανουάριο του 1963 νοίκιασε το πρώτο του εργαστήριο, ένα παλιό πυροσβεστείο στην East 87th Street. Το 1964 μετακόμισε στο 231 East 47th Street, σε πρώην εργοστάσιο καπέλων, που έγινε γνωστό ως Factory. Ο Billy Name (Billy Linich) το κάλυψε με αλουμινόχαρτο και ασημί μπογιά. Ο ποιητής Gerard Malanga δούλευε εκεί ως βοηθός στις μεταξοτυπίες και στις ταινίες.

Η Factory ήταν ταυτόχρονα εργαστήριο, χώρος κινηματογράφησης και στέκι. Περνούσαν καλλιτέχνες, ποιητές, μουσικοί, drag performers και πλούσιοι κληρονόμοι. Γύρω από τον Warhol σχηματίστηκε η ομάδα των «superstars» που έπαιζαν στις ταινίες του: η Baby Jane Holzer, η Edie Sedgwick, η Viva, η Ultra Violet, η Candy Darling. Η Sedgwick, που έβαψε τα μαλλιά της ασημί, έπαιξε σε πολλές ταινίες του το 1965–66, απομακρύνθηκε και πέθανε το 1971, 28 ετών, από υπερβολική δόση φαρμάκων.

Η φράση ότι στο μέλλον όλοι θα είναι διάσημοι για δεκαπέντε λεπτά συνδέθηκε με τον Warhol από τα τέλη της δεκαετίας του 1960. Η ακριβής πρώτη της εμφάνιση συζητιέται. Το 1968 η Factory μετακόμισε στο 33 Union Square West και το 1974 στο 860 Broadway.

Οι ταινίες

Το 1963 αγόρασε κάμερα 16 χιλιοστών Bolex. Οι πρώτες ταινίες του ήταν ακίνητα πλάνα μεγάλης διάρκειας. Στο «Sleep» (1964) κινηματογραφεί τον ποιητή John Giorno να κοιμάται για πάνω από πέντε ώρες. Στο «Eat» ο Robert Indiana τρώει ένα μανιτάρι σε πραγματικό χρόνο. Το «Empire» (1964) είναι ένα μόνο πλάνο του Empire State Building που διαρκεί πάνω από οκτώ ώρες.

Στα Screen Tests, μεταξύ 1964 και 1966, κινηματογράφησε περίπου 500 ανθρώπους μπροστά σε σταθερή κάμερα, χωρίς να μιλούν. Ανάμεσά τους ήταν ο Lou Reed, η Edie Sedgwick, ο Salvador Dalí, η Susan Sontag και ο Dennis Hopper.

Το «The Chelsea Girls» (1966), με διπλή προβολή και πολλούς ανθρώπους της Factory, ήταν η πρώτη ταινία του που έβγαλε χρήματα. Το 1967 δεν προβλήθηκε στις Κάννες, επειδή το φεστιβάλ έκρινε ότι ήταν πολύ μεγάλη και είχε τεχνικά προβλήματα. Όταν ο Warhol νοσηλευόταν το 1968, ο Paul Morrissey σκηνοθέτησε την πρώτη του ταινία, το «Flesh», και ανέλαβε τις ταινίες της Factory.

Velvet Underground

Από το 1966 ο Warhol ανέλαβε τη διαχείριση του συγκροτήματος Velvet Underground και τους άφησε να κάνουν πρόβες στη Factory. Τον Απρίλιο του 1966 παρουσίασαν στο Dom, στο St. Mark’s Place, το πολυμεσικό σόου Exploding Plastic Inevitable, με προβολές και φώτα, και το πήγαν σε πόλεις των ΗΠΑ και του Καναδά ως το 1967.

Στο συγκρότημα μπήκε και η Nico. Ο Warhol χρηματοδότησε τον πρώτο δίσκο, «The Velvet Underground & Nico» (1967), και σχεδίασε το εξώφυλλο με την μπανάνα. Ο δίσκος δεν πούλησε πολύ τότε. Ο Lou Reed διέκοψε τη συνεργασία τους μέσα στο 1967.

3 Ιουνίου 1968: ο πυροβολισμός

Στις 3 Ιουνίου 1968 η Valerie Solanas μπήκε στην Factory, στο 33 Union Square West, και πυροβόλησε τον Warhol και τον κριτικό τέχνης Mario Amaya. Η Solanas ήταν συγγραφέας του «SCUM Manifesto», κειμένου που ζητούσε την εξαφάνιση των ανδρών, και είχε παίξει στην ταινία του «I, a Man» (1967). Είχε δώσει στον Warhol το σενάριο ενός θεατρικού της και ήταν πεπεισμένη ότι εκείνος το είχε κρατήσει ή κλέψει.

Ο Amaya τραυματίστηκε ελαφρά και βγήκε από το νοσοκομείο την ίδια μέρα. Ο Warhol τραυματίστηκε σοβαρά και χρειάστηκε επέμβαση πολλών ωρών. Έμεινε στο νοσοκομείο σχεδόν δύο μήνες. Η Solanas παραδόθηκε στην αστυνομία λίγες ώρες αργότερα και είπε ότι ο Warhol «είχε υπερβολικό έλεγχο» στη ζωή της. Διαγνώστηκε με παρανοϊκή σχιζοφρένεια και καταδικάστηκε σε τρία χρόνια φυλακή. Πέθανε το 1988.

Μια δεύτερη επέμβαση το 1969 άφησε τους κοιλιακούς μυς του κακοδιορθωμένους, και ο Warhol φορούσε χειρουργικό κορσέ για το υπόλοιπο της ζωής του. Η Factory άλλαξε. Ο Morrissey την έκανε, κατά τον Warhol, «κανονικό γραφείο», και οι επισκέπτες δεν περνούσαν πια ανεξέλεγκτα. Στο βιβλίο του «Η φιλοσοφία του Andy Warhol» (1975) έγραψε ότι πριν τον πυροβολήσουν υποπτευόταν πως έβλεπε τηλεόραση αντί να ζει, ότι το ήξερε με βεβαιότητα μετά, και κατέληγε: «Τα κανάλια αλλάζουν, αλλά όλα είναι τηλεόραση.»

Interview, πορτρέτα και «Business Art»

Το φθινόπωρο του 1969 ο Warhol και ο δημοσιογράφος John Wilcock ίδρυσαν το περιοδικό Interview, που στην αρχή λεγόταν «inter/VIEW: A Monthly Film Journal». Λίγα χρόνια αργότερα άλλαξε μορφή και έγινε περιοδικό για διασημότητες, τέχνη και κοινωνική ζωή. Η δεκαετία του 1970 ήταν πιο ήσυχη. Το 1971 παρήγαγε το θεατρικό «Pork» και σχεδίασε το εξώφυλλο του «Sticky Fingers» των Rolling Stones, με πραγματικό φερμουάρ πάνω στη φωτογραφία. Το εξώφυλλο προτάθηκε για Grammy.

Το 1972, μετά την επίσκεψη του Richard Nixon στην Κίνα, έκανε μεταξοτυπίες από το επίσημο πορτρέτο του Μάο. Παράλληλα έφτιαχνε πορτρέτα κατά παραγγελία, από φωτογραφίες Polaroid που έβγαζε ο ίδιος. Ζητούσε 25.000 δολάρια για ένα πορτρέτο και 40.000 για δύο.

Στο βιβλίο του, το 1975, έγραφε ότι ήθελε να γίνει «business artist» και ότι το να είσαι καλός στις επιχειρήσεις είναι το πιο ενδιαφέρον είδος τέχνης. Οι κριτικοί δεν συμφωνούσαν. Για την έκθεση «Portraits of the 70s» στο Whitney το 1979, ο Hilton Kramer των New York Times έγραψε ότι η τέχνη του ανήκει λιγότερο στην ιστορία της ζωγραφικής και περισσότερο στην ιστορία της δημοσιότητας.

Όταν άνοιξε το Studio 54 τον Απρίλιο του 1977, ο Warhol έγινε τακτικός θαμώνας, με τον Halston, την Bianca Jagger και τη Liza Minnelli. Από το 1976 υπαγόρευε στην Pat Hackett, μέσω τηλεφώνου, ένα ημερολόγιο. Εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1989, ως «The Andy Warhol Diaries».

Ο ιδιωτικός Warhol: Jed Johnson και Jon Gould

Ο δημόσιος Warhol μιλούσε λίγο και με επίπεδο ύφος, και έδινε την εντύπωση ανθρώπου χωρίς ερωτική ζωή. Στην πραγματικότητα είχε σχέσεις με άνδρες. Ο ποιητής John Giorno, ο πρωταγωνιστής του «Sleep», ήταν σύντροφός του το 1963. Ο Jed Johnson, βοηθός στη Factory που τον επισκεπτόταν καθημερινά στο νοσοκομείο μετά τον πυροβολισμό, μετακόμισε στο σπίτι του και έμειναν μαζί από το 1968 ως το 1980.

Το 1972 απέκτησαν έναν ντάσχουντ, τον Archie, και αργότερα έναν δεύτερο, τον Amos. Το 1974 μετακόμισαν στο 57 East 66th Street. Ο Johnson δεν συμπαθούσε τον κύκλο του Studio 54. Μετά τον χωρισμό ο Warhol πέρασε περίοδο κατάθλιψης και έχασε βάρος. Ο Johnson έγινε διακοσμητής και πέθανε το 1996 στη συντριβή της πτήσης TWA 800.

Ο Jon Gould ήταν στέλεχος της Paramount Pictures. Ο Warhol τον γνώρισε το 1980 και από το 1981 τον κυνηγούσε, παρότι ο Gould δεν δήλωνε ομοφυλόφιλος. Οι μαρτυρίες λένε ότι η σχέση δεν ήταν σεξουαλική. Ο Gould την κρατούσε κρυφή, από φόβο για τη δουλειά του. Πέθανε από AIDS στο Λος Άντζελες τον Σεπτέμβριο του 1986, 33 ετών, πέντε μήνες πριν από τον Warhol.

Οι 610 Time Capsules

Το 1974, όταν μετακόμισε από το Union Square στο 860 Broadway, ο Warhol και οι βοηθοί του αγόρασαν χαρτοκιβώτια για να μεταφέρουν τα πράγματα. Συνέχισε να τα χρησιμοποιεί. Έριχνε μέσα αλληλογραφία, περιοδικά, φωτογραφίες, προσκλήσεις, δώρα, λογαριασμούς και υλικά εργαστηρίου, και όταν γέμιζε το κουτί το έκλεινε. Τα ονόμασε «time capsules».

Μέχρι τον θάνατό του είχε γεμίσει 610. Το Andy Warhol Museum τα καταγράφει από τη δεκαετία του 1990. Ανάμεσα στα αντικείμενα βρέθηκε και ένα μουμιοποιημένο πόδι, μαζί με μια πανό για περιοδεία των Rolling Stones και ένα ζευγάρι λευκές δερμάτινες καουμπόικες μπότες. Λίγο πριν πεθάνει, σκεφτόταν να πουλήσει κάθε κουτί προς 5.000 δολάρια.

Basquiat, Haring, τηλεόραση και Amiga

Στη δεκαετία του 1980 ο Warhol συναναστρεφόταν νεότερους καλλιτέχνες, τον Julian Schnabel, τον Keith Haring, τον Kenny Scharf και τον Jean-Michel Basquiat. Από το 1983 συνεργάστηκε με τον Basquiat και το 1984–85 έφτιαξαν περισσότερους από 50 μεγάλους κοινούς πίνακες. Ο Warhol τύπωνε στον καμβά λέξεις, σύμβολα, τίτλους εφημερίδων και λογότυπα εταιρειών, όπως Paramount και General Electric, και ο Basquiat τα δούλευε από πάνω με τις δικές του φιγούρες και γραφή.

Η κοινή έκθεση στη Tony Shafrazi Gallery τον Σεπτέμβριο του 1985 δέχτηκε αρνητικές κριτικές. Ο Basquiat πέθανε το 1988, 27 ετών. Με τον Haring ο Warhol σχεδίασε το 1986 την αφίσα του φεστιβάλ τζαζ του Montreux.

Παρουσίασε τις τηλεοπτικές σειρές «Andy Warhol’s TV» (1980–83) και «Andy Warhol’s Fifteen Minutes» (1985–87), η δεύτερη στο MTV. Στις 23 Ιουλίου 1985, στην παρουσίαση του υπολογιστή Amiga 1000 στο Lincoln Center, ζωγράφισε ψηφιακά ένα πορτρέτο της Debbie Harry των Blondie.

Ο Μυστικός Δείπνος

Το 1986 ο Warhol έκανε τη σειρά «Last Supper», βασισμένη στον «Μυστικό Δείπνο» του Leonardo da Vinci. Η σειρά ξεκίνησε με παραγγελία του Alexander Iolas. Ορισμένα έργα είναι αυτούσιες αναπαραγωγές και άλλα συνδυάζουν τη σύνθεση με λογότυπα και σχέδιο παραλλαγής (camouflage).

Τον Ιανουάριο του 1987 ταξίδεψε στο Μιλάνο για τα εγκαίνια της έκθεσης στο Palazzo delle Stelline, απέναντι από την εκκλησία Santa Maria delle Grazie, όπου βρίσκεται η τοιχογραφία του Leonardo. Μελετητές τη συνδέουν με την πίστη του και με την κρίση του AIDS. Άλλοι, όπως ο φωτογράφος Christopher Makos, διαφωνούν με τις αναγνώσεις που βλέπουν σε αυτήν συγκεκριμένες αναφορές στην ασθένεια.

Ο φόβος των νοσοκομείων και η τελευταία εβδομάδα

Το 1973 διαγνώστηκε με χολόλιθο, αλλά αρνιόταν επέμβαση από φόβο για τα νοσοκομεία. Ο γιατρός του προσπάθησε να βρει πειραματικό φάρμακο από την Ιαπωνία. Ο Warhol συμβουλεύτηκε και χειροπράκτη και διατροφολόγο, που του πρότειναν να φορά ένα μικρό κρύσταλλο. Τον Φεβρουάριο του 1987 ήταν αφυδατωμένος, δεν μπορούσε να φάει και πονούσε πολύ.

Στις 17 Φεβρουαρίου πόζαρε μαζί με τον Miles Davis σε επίδειξη μόδας στο Tunnel. Στις 20 του μήνα εισήχθη στο New York Hospital, στο Μανχάταν. Στις 21 υποβλήθηκε σε επέμβαση χοληδόχου κύστης. Ο χειρουργός τη βρήκε στο όριο της διάτρησης. Η επέμβαση κράτησε τέσσερις ώρες και μετά ο Warhol ήταν ξύπνιος, περπατούσε, έκανε τηλεφωνήματα και έβλεπε τηλεόραση.

Τα ξημερώματα της 22ας Φεβρουαρίου η ιδιωτική νοσοκόμα πρόσεξε στις 4:30 ότι χλόμιασε. Η ομάδα ανάνηψης κλήθηκε στις 5:45, όταν δεν ανταποκρινόταν και είχε μελανιάσει. Πέθανε στις 6:31 από καρδιακή αρρυθμία, 58 ετών.

Η έρευνα και η αγωγή

Τον Απρίλιο του 1987 το υπουργείο Υγείας της Νέας Υόρκης δημοσίευσε έκθεση που έκρινε ανεπαρκή τη φροντίδα του από την εισαγωγή ως τις ώρες πριν τον θάνατο. Αναφέρονταν παραλείψεις στις προεγχειρητικές εξετάσεις, αντιβιοτικά στα οποία μπορεί να είχε αλλεργική αντίδραση, υπερβολική ενυδάτωση και ανακριβείς σημειώσεις στον φάκελο. Η ίδια η επέμβαση δεν είχε πρόβλημα. Το νοσοκομείο απέλυσε την ιδιωτική νοσοκόμα και τιμώρησε τη νοσηλεύτρια που την επόπτευε, και υποστήριξε ότι οι ελλείψεις δεν ήταν αρκετές για να προκαλέσουν τον θάνατο.

Τον Δεκέμβριο του 1991 η οικογένεια μήνυσε το νοσοκομείο, με το επιχείρημα ότι η αρρυθμία προήλθε από ακατάλληλη φροντίδα και υπερβολική πρόσληψη νερού. Η υπόθεση έκλεισε εξωδικαστικά, με ποσό που δεν δημοσιεύτηκε. Περίπου τριάντα χρόνια αργότερα, αναθεώρηση της περίπτωσης έδειξε ότι η επέμβαση ήταν πιο επικίνδυνη από όσο γράφτηκε τότε, λόγω ηλικίας, οικογενειακού ιστορικού και του παλιού τραύματος.

Η κηδεία και ο τάφος του Andy Warhol

Οι αδελφοί του μετέφεραν το σώμα στο Πίτσμπεργκ. Το ξενύχτι έγινε με ανοιχτό φέρετρο στο γραφείο τελετών Thomas P. Kunsak. Ο Warhol φορούσε μαύρο κοστούμι από κασμίρι, παϊσλεϊ γραβάτα και την πλατινένια περούκα του, και κρατούσε ένα μικρό προσευχητάρι και ένα κόκκινο τριαντάφυλλο. Η νεκρώσιμη ακολουθία έγινε στις 26 Φεβρουαρίου 1987 στην Holy Ghost Byzantine Catholic Church, στη North Side του Πίτσμπεργκ, με επικεφαλής τον Monsignor Peter Tay, στα αγγλικά και στα εκκλησιαστικά σλαβικά. Για άλλες τελετές δες τη σελίδα κηδείες και τελετές μνήμης.

Τάφηκε στο St. John the Baptist Byzantine Catholic Cemetery, στο Bethel Park, κοντά στους γονείς του. Πριν κατεβάσουν το φέρετρο, η φίλη του Paige Powell έριξε στον τάφο δύο τεύχη του Interview και ένα μπουκάλι άρωμα Estée Lauder «Beautiful». Στις 1 Απριλίου 1987 έγινε μνημόσυνο στον καθεδρικό St. Patrick’s της Νέας Υόρκης, με πάνω από 2.000 άτομα. Επικήδειους εκφώνησαν ο John Richardson και η Yoko Ono.

Στην ταφόπλακα υπάρχουν ο σταυρός, το όνομα και οι ημερομηνίες. Θαυμαστές αφήνουν κονσέρβες Campbell’s και μπουκάλια Coca-Cola. Το 2013, για τα 85α γενέθλιά του, το Andy Warhol Museum και η EarthCam έβαλαν ζωντανή κάμερα στον τάφο, με τίτλο «Figment». Ο τίτλος παραπέμπει σε φράση του ότι θα ήθελε η πλάκα του να γράφει «Figment» ή να είναι κενή. Για άλλους τόπους ταφής δες τους τάφους διασήμων και τους τόπους μνήμης.

Η περιουσία, το Ίδρυμα και το μουσείο

Σύμφωνα με τη διαθήκη του, η περιουσία χρησιμοποιήθηκε για ίδρυμα υπέρ των εικαστικών τεχνών. Το Andy Warhol Foundation for the Visual Arts ιδρύθηκε το 1987 και είναι από τους μεγαλύτερους χορηγούς εικαστικών τεχνών στις ΗΠΑ. Εκτελεστής ήταν ο διευθυντής του, Fred Hughes. Τον Απρίλιο του 1988 ο Sotheby’s δημοπράτησε σε δέκα ημέρες πάνω από 10.000 αντικείμενα από τη συλλογή του και μάζεψε περίπου 25,3 εκατομμύρια δολάρια.

Το Andy Warhol Museum άνοιξε το 1994 στο Πίτσμπεργκ, στην πόλη όπου μεγάλωσε, και είναι το μεγαλύτερο μουσείο των ΗΠΑ αφιερωμένο σε έναν μόνο καλλιτέχνη. Έχει επτά ορόφους και κρατά το αρχείο και τα Time Capsules.

Η αγορά τέχνης έχει ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο. Το 1970 ένα «Campbell’s Soup Can with Peeling Label» πουλήθηκε για 60.000 δολάρια, την υψηλότερη τιμή που είχε δοθεί τότε σε δημοπρασία για ζωντανό Αμερικανό καλλιτέχνη. Το 2013 το «Silver Car Crash» έφτασε τα 105,4 εκατομμύρια και το 2022 η «Shot Sage Blue Marilyn» τα 195. Μόνο το 2014 τα έργα του απέδωσαν περίπου 569 εκατομμύρια δολάρια, πάνω από το ένα έκτο της παγκόσμιας αγοράς τέχνης εκείνη τη χρονιά.

Μύθοι και πραγματικότητα

Ότι δεν ήξερε να ζωγραφίζει: σπούδασε σχέδιο, κέρδισε βραβεία της Art Directors Club πριν γίνει Pop καλλιτέχνης και έφτιαξε τη δική του τεχνική. Η μηχανική όψη του έργου του ήταν επιλογή.

Ότι τα έργα τα έκαναν οι βοηθοί: στις μεταξοτυπίες τον βοηθούσαν συνεργάτες, όπως συμβαίνει σε πολλά εργαστήρια, αλλά οι 32 σούπες του 1962 ζωγραφίστηκαν στο χέρι.

Ότι πέθανε μέσα στο χειρουργείο: η επέμβαση ολοκληρώθηκε και ο Warhol πέθανε περίπου είκοσι ώρες αργότερα, στη μετεγχειρητική παρακολούθηση.

Ότι ήταν στο φάσμα του αυτισμού: η άποψη αυτή εμφανίζεται συχνά σε βίντεο και άρθρα. Δεν υπάρχει διάγνωση και δεν μπορεί να τεκμηριωθεί από βιογραφικά στοιχεία.

Η θέση του στην ιστορία της τέχνης

Ο Warhol έφερε στη ζωγραφική τα προϊόντα του σούπερ μάρκετ, τις φωτογραφίες των εφημερίδων και τα πρόσωπα των ηθοποιών, και έκανε την επανάληψη τρόπο δουλειάς. Έβαλε στο κέντρο της τέχνης το ερώτημα πού τελειώνει το προϊόν και πού αρχίζει το έργο. Οι κριτικοί του έβλεπαν υποταγή στην αγορά και οι υποστηρικτές του καταγραφή της εποχής. Η διαφωνία δεν έχει κλείσει.

Στο αρχείο μας θα βρεις και άλλες προσωπικότητες στη λίστα με τις βιογραφίες διασήμων.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Andy Warhol

• Γεννήθηκε ως Andrew Warhola Jr.
• Οι πηγές διαφωνούν αν γεννήθηκε στην οδό Orr ή στην οδό Beelen.
• Είχε μια αδελφή, τη Maria, που πέθανε βρέφος πριν γεννηθεί εκείνος.
• Η πρώτη του φωτογραφική μηχανή ήταν δώρο των γονιών του στα οκτώ.
• Δεν κέρδισε μεγάλο βραβείο σε εθνικό διαγωνισμό μαθητών, παρά τη διήγηση της καθηγήτριάς του.
• Πήρε 40 δολάρια για τα σκίτσα των πελατών του ως μικροπωλητής λαχανικών.
• Στο τεύχος του Glamour του Σεπτεμβρίου 1949 το όνομά του τυπώθηκε χωρίς το τελικό «a».
• Το MoMA αρνήθηκε ως δωρεά ένα σχέδιό του το 1956, αλλά είχε ήδη δείξει ένα παπούτσι του.
• Η μητέρα του έζησε μαζί του στη Νέα Υόρκη από το 1952 ως το 1971.
• Σύμφωνα με μία εκδοχή, η Muriel Latow πήρε 50 δολάρια για την ιδέα της σούπας.
• Οι 32 σούπες είχαν πουληθεί πρώτα προς 100 δολάρια η μία. Ο Blum πλήρωσε 1.000 συνολικά για να τις κρατήσει.
• Ένας γειτονικός γκαλερίστας πουλούσε αληθινές κονσέρβες «δύο για 33 σεντς» δίπλα στην έκθεση.
• Ο Billy Name κάλυψε τη Factory με αλουμινόχαρτο το 1964.
• Το «The Chelsea Girls» δεν προβλήθηκε στις Κάννες το 1967.
• Το 1967 έστειλε τον ηθοποιό Allen Midgette να παριστάνει τον Warhol σε περιοδεία διαλέξεων σε πανεπιστήμια.
• Το εξώφυλλο του «Sticky Fingers» είχε πραγματικό φερμουάρ.
• Έβαψε ένα αγωνιστικό BMW M1 του 1979 σε περίπου 23 λεπτά.
• Ο Jed Johnson πέθανε το 1996 στην πτήση TWA 800.
• Στον τάφο του ρίχτηκε μπουκάλι Estée Lauder «Beautiful».
• Από το 2013 ο τάφος του έχει ζωντανή κάμερα.

Συχνές ερωτήσεις