Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851–1911), ο «άγιος των ελληνικών γραμμάτων», πέθανε στις 3 Ιανουαρίου 1911 στο πατρικό του σπίτι στη Σκιάθο, από πνευμονία, σε ηλικία 59 ετών. Έζησε φτωχικά στην Ψυρρή, έδινε ό,τι έβγαζε και δεν είδε ποτέ βιβλίο του τυπωμένο. Τάφηκε στο νησί του και ο τάφος του υπάρχει ως σήμερα.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: ο γιος του παπά της Σκιάθου

Γεννήθηκε στη Σκιάθο στις 4 Μαρτίου 1851· η αγγλική Wikipedia δίνει 4 και 3 Μαρτίου σε διαφορετικά σημεία. Ο πατέρας του, ο παπα-Αδαμάντιος Εμμανουήλ, ήταν ο ιερέας του νησιού και καταγόταν από οικογένεια ναυτικών, μέσα σε μια κοινότητα που είχε επηρεαστεί από το κίνημα των Κολλυβάδων. Η μητέρα του, η Αγγελική, που τη φώναζαν Γκιούλω, ήταν από την οικογένεια Μοραΐτη, που ήρθε στο νησί από τον Μυστρά στα τέλη του 18ου αιώνα.

Για τα αδέλφια του οι πηγές δεν συμφωνούν. Η Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή γράφει ότι είχε έξι αδέλφια, ενώ το eranistis.net αναφέρει επτά παιδιά στην οικογένεια, μαζί με τον Εμμανουήλ που πέθανε μικρός: την Ουρανία, τη Χαρίκλεια, τον Αλέξανδρο, τη Σοφούλα, τον Γεώργιο και την Κυρατσούλα. Τρεις από τις αδελφές δεν παντρεύτηκαν ποτέ και στάθηκαν δίπλα του στις δύσκολες ώρες. Ξάδελφός του ήταν ο συγγραφέας Αλέξανδρος Μωραϊτίδης.

Τα πρώτα γράμματα τα έμαθε, κατά το lifo.gr, στη μονή του Ευαγγελισμού, όπου διέμενε πριν πάει στο γυμνάσιο, και ζωγράφιζε αγίους στα τετράδιά του. Έγραψε και το πρώτο του ποίημα, για τη μητέρα του. Το σχολείο της Σκιάθου έκλεισε κάποια στιγμή και συνέχισε στη Σκόπελο (1865–1866). Στη Χαλκίδα (1867–1868) συγκρούστηκε με τον καθηγητή των Θρησκευτικών, που τον θεωρούσε αγράμματο, και έφυγε στα μισά της χρονιάς. Το 1869 γράφτηκε στο γυμνάσιο του Πειραιά και τον Ιανουάριο του 1870 γύρισε στη Σκιάθο.

Το Άγιο Όρος, το 1872

Τον Ιούλιο του 1872 πήγε στο Άγιο Όρος, κοντά στον φίλο του από το νησί, τον Νικόλαο Διανέλλο, που έγινε μοναχός με το όνομα Νήφων. Κατά το eranistis.net ο Νήφων ήταν στη Μονή Δοχειαρίου. Η Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή και το lifo.gr γράφουν ότι έμεινε οκτώ μήνες ως δόκιμος, ενώ το eranistis.net μιλά για «μερικούς μήνες». Δεν έγινε μοναχός: γύρισε στην Αθήνα πιστεύοντας ότι δεν ήταν άξιος για το ράσο.

Βαρβάκειο και Φιλοσοφική: οι σπουδές που δεν τελείωσαν

Στις 26 Σεπτεμβρίου 1873 έφτασε στην Αθήνα και πέρασε στην τέταρτη τάξη του Βαρβακείου Λυκείου. Αποφοίτησε στις 16 Σεπτεμβρίου 1874 με βαθμό «σχεδόν καλώς» (3 στα 6) και στις 25 Σεπτεμβρίου 1874 γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή, ύστερα από δισταγμό ανάμεσα στη Θεολογία και τη Φιλολογία. Συμφοιτητής του ήταν ο Γεώργιος Βιζυηνός και καθηγητής του ο Στέφανος Κουμανούδης, κατά την Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή. Δεν πήρε ποτέ πτυχίο, κάτι που απογοήτευσε τον πατέρα του, που ήθελε να γυρίσει δάσκαλος στη Σκιάθο για να στηρίξει τις αδελφές του.

Για να ζήσει έκανε ιδιαίτερα μαθήματα και, από το 1876, δημοσίευσε ανώνυμα θρησκευτικά άρθρα στην «Εφημερίδα». Συχνάζε στο βιβλιοπωλείο του Σπυρίδωνα Κουσουλίνου, όπου γνώρισε δημοσιογράφους και λογοτέχνες. Από τον Σεπτέμβριο του 1880 ως τον Ιούνιο του 1881 υπηρέτησε στον στρατό.

Ψυρρή: το κελί, ο Κεχριμάνης και τα χαρτιά του μπακάλη

Η Αθήνα του Παπαδιαμάντη ήταν η Ψυρρή και το Μοναστηράκι. Στις αρχές της δεκαετίας του 1880, κατά το byfoodandtravel.com, έμεινε στο προαύλιο των Αγίων Αναργύρων, σε ένα δωμάτιο που μοιραζόταν με τον Νήφωνα. Το μέρος λέγεται σήμερα «Κελί του Παπαδιαμάντη» και λειτουργεί ως χώρος επίσκεψης μετά την ανακαίνιση του 2021. Έμεινε και σε δωμάτιο εσωτερικής αυλής της οδού Αριστοφάνους, κοντά στον Άγιο Αθανάσιο, για περίπου δώδεκα χρόνια. Έφυγε όταν έπεσε η στέγη από δυνατή βροχή. Ο αριθμός του σπιτιού δεν είναι βέβαιος: η ίδια πηγή γράφει ότι μάλλον ήταν το Νο 18 και όχι το Νο 24 που δείχνουν οι χάρτες.

Έτρωγε και έπινε στο μπακάλικο-ταβέρνα του Κεχριμάνη, στη γωνία των οδών Σαρρή και Αγίων Αναργύρων. Η Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή γράφει ότι έτρωγε εκεί επί 27 χρόνια. Κατά το byfoodandtravel.com έγραφε τα διηγήματά του σε χαρτιά περιτυλίγματος του μπακάλη, επειδή δεν είχε χρήματα για χαρτί. Η Ψυρρή και οι θαμώνες της μπήκαν στα έργα του.

Μεταφραστής, δημοσιογράφος και διηγηματογράφος

Από το 1882 μετέφραζε για την εφημερίδα του Δημήτριου Κορομηλά και η μετάφραση έμεινε η βασική πηγή εισοδήματός του για όλη του τη ζωή: άρθρα, μυθιστορήματα και βιβλία από τα αγγλικά και τα γαλλικά. Στις μεταφράσεις του ήταν και το «Έγκλημα και Τιμωρία» του Ντοστογιέφσκι, κατά το sch.gr. Το 1902–1904 μετέφρασε για τον Βλαχογιάννη ιστορίες της Ελληνικής Επανάστασης (του Φίνλεϊ και του Γκόρντον, κατά το eranistis.net), που εκδόθηκαν από το Ίδρυμα της Βουλής το 2008. Η «Ακρόπολις» του Βλάση Γαβριηλίδη τον στήριξε. Ο Γαβριηλίδης ήταν για εκείνον πατρική μορφή, κατά την Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή, αν και ο Παπαδιαμάντης δεν του έδειχνε πολλή τρυφερότητα.

Τα πρώτα του μυθιστορήματα βγήκαν σε συνέχειες: «Η Μετανάστις» (1879–1880) στον «Νεολόγο» της Κωνσταντινούπολης, με παρότρυνση του Γαβριηλίδη, «Οι Έμποροι των Εθνών» (1882–1883) με το ψευδώνυμο «Μποέμ», «Η Γυφτοπούλα» (1884) στην «Ακρόπολι» και ο «Χριστός Μηλιώνης» (1885). Το πρώτο του διήγημα, το «Χριστόψωμο», τυπώθηκε στην «Εφημερίδα» στις 26 Δεκεμβρίου 1887 και από τότε αφοσιώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στο διήγημα. Το 1892 έγινε πλήρης συνεργάτης της «Ακρόπολης», κατά το greeka.com.

Τίποτα από αυτά δεν είχε βγει σε βιβλίο όταν πέθανε. Ο ίδιος, κατά το eranistis.net, δεν είδε ποτέ τυπωμένο βιβλίο του.

Οι μισθοί που αρνιόταν

Το πιο γνωστό ανέκδοτο έρχεται από τον Παύλο Νιρβάνα. Όταν η εφημερίδα «Άστυ» του πρότεινε μηνιάτικο 150 δραχμές, ο Παπαδιαμάντης απάντησε ότι οι 150 είναι πολλές και του φτάνουν οι 100. Η αγγλική Wikipedia και η Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή το αναφέρουν και οι δύο. Ο ίδιος δεν νοιαζόταν για τα χρήματα: τα ξόδευε σε χρέη, ενοίκια, στην οικογένεια στη Σκιάθο και στους φτωχούς και συχνά του έλειπαν ακόμα και τα απαραίτητα ρούχα.

Ο πατήρ Φιλόθεος Ζερβάκος, που τον γνώρισε γύρω στο 1905–1907, έγραψε, κατά τη Μητρόπολη Μόρφου, ότι είχε ένα μόνο κοστούμι, ότι έδινε ό,τι κέρδιζε και ότι ζητούσε συγγνώμη ακόμα και δημόσια αν νόμιζε πως είχε στενοχωρήσει κάποιον.

Ο ψάλτης του Αγίου Ελισσαίου

Έψελνε δεξιός ψάλτης και ήταν γνωστός ως «κοσμοκαλόγερος». Στον Άγιο Ελισσαίο, κατά το byfoodandtravel.com, γνώρισε το 1887 τον πατέρα Νικόλαο Πλανά, που σήμερα τιμάται ως άγιος. Αριστερός ψάλτης ήταν ο ξάδελφός του Αλέξανδρος Μωραϊτίδης. Στις αγρυπνίες πήγαιναν να τους ακούσουν ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου και ο Παύλος Νιρβάνας. Έψελνε και στο παρεκκλήσι του Προφήτη Ελισσαίου, που από το 2004 συντηρεί η Εταιρεία Παπαδιαμαντικών Σπουδών και κάνει εκεί μηνιαία αγρυπνία.

Δεξαμενή 1906–1908: οι φωτογραφίες

Το 1906, καθώς η υγεία του χειροτέρευε, ο φίλος του Γιάννης Βλαχογιάννης τον πήρε από την Ψυρρή σε δωμάτιο κοντά στη Δεξαμενή, στο Κολωνάκι. Καθόταν στο καφενείο «Μπαρμπαγιάννης», όπου ο καφές κόστιζε ελάχιστα, δίπλα στο μικρό παράθυρο με το τζάκι. Αρνιόταν να φωτογραφηθεί, επικαλούμενος την εντολή της Βίβλου για τα είδωλα, και ο Νιρβάνας, κατά το lifo.gr, έγραψε αργότερα ότι πήρε την αμαρτία «στον λαιμό του» και τον φωτογράφισε το 1906. Το 1908 υπάρχει νέα φωτογραφία του με τον Βλαχογιάννη.

Το 1908 η Φιλολογική Εταιρεία «Παρνασσός» διοργάνωσε εκδήλωση για τα 25 χρόνια της γραφής του και συγκέντρωσε χρήματα για εκείνον. Μετά γύρισε οριστικά στη Σκιάθο.

Η «Φόνισσα» και το έργο του

Το 1902–1904 έμεινε στη Σκιάθο και το 1903 έγραψε τη «Φόνισσα», μια γριά που σκοτώνει κορίτσια για να τα γλιτώσει από μια άθλια ζωή. Θεωρείται το αριστούργημά του. Έγραψε περίπου 170 με 180 διηγήματα, κυρίως στην καθαρεύουσα, με διαλόγους στη γλώσσα του λαού και ντοπιολαλιά, και τα περισσότερα διαδραματίζονται στη Σκιάθο ή στην Αθήνα των φτωχών. Το eranistis.net ξεχωρίζει μια περίοδο 1886–1896 («Υπηρέτρα», «Μια ψυχή») και μια του 1898–1910 («Τα δαιμόνια στο ρέμα», «Τα ρωδινά ακρογιάλια»), ενώ αρκετά έργα βγήκαν μετά τον θάνατό του.

Ο Οδυσσέας Ελύτης, κατά την αγγλική Wikipedia, έβαζε τον Παπαδιαμάντη δίπλα στον Σολωμό. Ο Καβάφης, κατά την Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή, φέρεται να θαύμαζε τις περιγραφές στα «Ρωδινά Ακρογιάλια».

Προσωπική ζωή και σκοτεινές στιγμές

Δεν παντρεύτηκε ποτέ και οι πηγές που διαβάσαμε δεν αναφέρουν καμία ερωτική σχέση. Δεν θα εικάσουμε. Ήταν μοναχικός, με λίγους στενούς φίλους, όπως ο Γιάννης Βλαχογιάννης και ο ποιητής Μιλτιάδης Μαλακάσης. Η Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή γράφει ότι η υπερκόπωση, τα ξενύχτια, το πολύ ποτό, που έγινε πάθος, το τσιγάρο και η εξάντληση έβλαψαν την υγεία του και οδήγησαν στον πρόωρο θάνατο.

Η μεγάλη δοκιμασία ήταν η φτώχεια. Έμενε σε φτηνά δωμάτια, με λιγοστά ρούχα, και δεν είδε το έργο του σε βιβλίο. Ζούσε, όπως έγραψε το eranistis.net, με χρόνια οικονομική αβεβαιότητα και αποσυρμένος από κάθε κοσμική ζωή.

Τα τελευταία χρόνια στη Σκιάθο

Το σπίτι όπου πέθανε το έχτισε το 1860 ο πατέρας του. Είναι διώροφο, κοντά στο ανατολικό λιμάνι, με τρία δωμάτια στον επάνω όροφο και αποθήκη στο ισόγειο. Μετά τον θάνατό του συνέχισαν να ζουν εκεί οι τρεις ανύπαντρες αδελφές του. Τον Νοέμβριο του 1910, κατά το eranistis.net, αρρώστησε από πνευμονία. Το secretvolos.gr γράφει ότι έμεινε κατάκοιτος 35 ημέρες με γρίπη και πνευμονία.

Ο θάνατος

Πέθανε στις 3 Ιανουαρίου 1911, και το secretvolos.gr γράφει «2–3 Ιανουαρίου», στο δωμάτιο αριστερά από το τζάκι. Κατά τη Μητρόπολη Μόρφου, πέθανε λίγο μετά τα μεσάνυχτα. Την τρίτη μέρα της τελευταίας αρρώστιας λιποθύμησε και το πήρε ως σημάδι. Ζήτησε παπά, κοινώνησε και είπε στον γιατρό ότι πρώτα θα στραφεί στον Θεό. Το βράδυ της 2ας Ιανουαρίου ζήτησε κερί και βιβλίο, αλλά αδυνατούσε να περιμένει και είπε από μνήμης ύμνο από την ενάτη ώρα των Θεοφανείων. Το eranistis.net επιβεβαιώνει ότι λίγες ώρες πριν είχε ψάλει θεοφάνειο ύμνο, χωρίς άλλες λεπτομέρειες.

Η κηδεία μέσα στα χιόνια

Η Μητρόπολη Μόρφου γράφει ότι την ημέρα της κηδείας χιόνιζε και ότι το ακάλυπτο φέρετρο μεταφέρθηκε από τον ναό των Τριών Ιεραρχών στα Μνημούρια, ενώ το χιόνι το σκέπασε σαν σάβανο. Συνδέει τη σκηνή με το διήγημά του «Ο έρωτας στα χιόνια», όπου ο μπαρμπα-Γιάννιος πεθαίνει σκεπασμένος από χιόνι. Την πηγή αυτή δεν τη βρήκα σε δεύτερη, γι’ αυτό και την παραθέτουμε ως μαρτυρία.

Η Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή και η Ekklisia Online γράφουν ότι στην κηδεία πήγαν οι απλοί άνθρωποι του νησιού, ότι η είδηση έφερε πένθος σε όλη την Ελλάδα και ότι έγιναν επίσημα μνημόσυνα στην Αθήνα, την Κωνσταντινούπολη και την Αλεξάνδρεια. Ποιήματα για τον θάνατό του έγραψαν ο Μαλακάσης και ο Πορφύρας, και τα λογοτεχνικά περιοδικά βγήκαν με αφιερώματα.

Ο τάφος και η κάρα

Ο τάφος του είναι στο νεκροταφείο της Σκιάθου, κατά την Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή. Η Μητρόπολη Μόρφου αναφέρει ως προορισμό της πομπής τα Μνημούρια, χωρίς να γράφει ρητά ότι εκεί βρίσκεται το μνήμα.

Η κάρα του φυλάσσεται, κατά την Ορθόδοξη Ειδησεογραφική Αρχή και τη Μητρόπολη Μόρφου, στον ναό της Γεννήσεως της Θεοτόκου στη Σκιάθο. Κάθε χρόνο γίνεται μνημόσυνο στο παρεκκλήσι του Αγίου Κυριακού, όπου τοποθετείται. Δεν βρήκα ανεξάρτητη πηγή που να το επιβεβαιώνει, γι’ αυτό ο αναγνώστης καλό είναι να ρωτήσει στον ναό, αν σκοπεύει να το επισκεφθεί.

Το σπίτι-μουσείο

Το σπίτι όπου γεννήθηκε δεν υπάρχει πια, γιατί το γκρέμισαν οι αγοραστές όταν πουλήθηκε. Οι κληρονόμοι πούλησαν το σπίτι το 1936 και το 1940 περιήλθε σε δύο ιδιώτες. Ο Δήμος το απαλλοτρίωσε το 1954, το 1965 κηρύχθηκε ιστορικό μνημείο και το 1990 έγιναν εργασίες στερέωσης. Στον επάνω όροφο σώζονται το μελανοδοχείο, το μπαούλο και το κρεβάτι του. Τον Φεβρουάριο του 1999 κλάπηκαν τέσσερα προσωπικά αντικείμενα. Δείτε και το σχετικό αφιέρωμα για το σπίτι στη Σκιάθο.

Μετά τον θάνατο: από τα χειρόγραφα στα «Άπαντα»

Ο Φέξης τύπωσε το 1912–1913 έντεκα τόμους με τα διηγήματα που βρέθηκαν. Το 1924 ο Ελευθερουδάκης εξέδωσε τα «Άπαντα» με αδημοσίευτα κείμενα και το 1925 στήθηκε προτομή στη Σκιάθο. Το 1933 έγιναν ομιλίες στην προτομή με περίπου 400 Γάλλους διανοούμενους και 150 Έλληνες λογοτέχνες. Το 1936 ο Γιώργος Κατσίμπαλης συνέταξε την πρώτη βιβλιογραφία του και τον Ιανουάριο του 1961, στα 50 χρόνια από τον θάνατό του, έγινε αφιέρωμα στην Αθήνα με ομιλητές τον Γεώργιο Βαλέτα και τον Φώτη Κόντογλου. Η κριτική έκδοση του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου («Άπαντα», 1981–1988) είναι από τις βασικές. Το «Γιαλόξυλο» ανακαλύφθηκε και δημοσιεύτηκε το 2008.

Στην πλατεία Δεξαμενής υπάρχει ανάγλυφο πορτρέτο του από τον Θωμά Θωμόπουλο· το 1923 το δημοτικό συμβούλιο ενέκρινε 5.000 δραχμές για αυτό.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Παπαδιαμάντη

• Αρνιόταν να φωτογραφηθεί. Επικαλούνταν την εντολή της Βίβλου για τα είδωλα και ο Νιρβάνας τον φωτογράφισε παρά τη θέλησή του.
• Έγραφε σε χαρτιά του μπακάλη. Κατά το byfoodandtravel.com, γιατί δεν είχε χρήματα για χαρτί.
• 27 χρόνια στον Κεχριμάνη. Τρεφόταν στο ίδιο μαγαζί στην Ψυρρή και πλήρωνε τα χρέη του από τον μισθό.
• Ο «Κοσμοκαλόγερος». Ο Μιχάλης Περάνθης έγραψε μυθιστορηματική βιογραφία με αυτόν τον τίτλο.
• Κλοπή στο μουσείο. Τον Φεβρουάριο του 1999 κλάπηκαν τέσσερα προσωπικά του αντικείμενα.

Συχνές ερωτήσεις για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη