Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933), ο μεγάλος ποιητής της Αλεξάνδρειας, πέθανε στις 29 Απριλίου 1933, ανήμερα των 70ών γενεθλίων του, στο Ελληνικό Νοσοκομείο της πόλης, από καρκίνο του λάρυγγα. Από το 1932 δεν μπορούσε να μιλήσει και επικοινωνούσε με σημειώματα σε μικρά χαρτάκια.

Κωνσταντίνος Καβάφης: ο ποιητής της Αλεξάνδρειας

Γεννήθηκε στις 29 Απριλίου 1863 (17 Απριλίου με το παλιό ημερολόγιο) στην Αλεξάνδρεια, που τότε ανήκε στην οθωμανική Αίγυπτο. Ο πατέρας του, ο Πέτρος Ιωάννης, ήταν εύπορος έμπορος φαναριώτικης καταγωγής από την Κωνσταντινούπολη και η μητέρα του, η Χαρίκλεια, κόρη της οικογένειας Φωτιάδη. Είχε έξι μεγαλύτερους αδελφούς. Σύμφωνα με τους βιογράφους Γκρέγκορι Γιουσντάνις και Πίτερ Τζέφρις, η μητέρα ήταν η κυρίαρχη μορφή της οικογένειας.

Ο πατέρας πέθανε ξαφνικά το 1870 και η οικογένεια μπήκε σε μια περίοδο αστάθειας που κράτησε χρόνια.

Η Αγγλία, η Κωνσταντινούπολη και η επιστροφή

Το 1872 η μητέρα μετέφερε την οικογένεια στην Αγγλία, ανάμεσα στο Λίβερπουλ και το Λονδίνο. Η εμπορική επιχείρηση δεν πήγε καλά και το 1877 γύρισαν στην Αλεξάνδρεια. Το 1882, όταν η πόλη βομβαρδίστηκε και καταλήφθηκε από τους Βρετανούς, έφυγαν πάλι, αυτή τη φορά για την Κωνσταντινούπολη, στο σπίτι του παππού από τη μητέρα. Εκεί έμεινε λίγο πάνω από δύο χρόνια, στην εφηβεία του.

Το 1885 γύρισε στην Αλεξάνδρεια και έμεινε εκεί για το υπόλοιπο της ζωής του. Μετά το 1905 δεν έφυγε από την Αίγυπτο, εκτός από το ταξίδι στην Αθήνα για την εγχείρηση, έναν χρόνο πριν πεθάνει. Αγαπούσε την αγγλική και τη γαλλική λογοτεχνία και, κατά την Britannica, μιλούσε συνήθως αγγλικά.

Ο υπάλληλος που έγραφε ποιήματα

Από το 1886 έγραφε ως ανταποκριτής στον «Τηλέγραφο» και αργότερα εργάστηκε στο χρηματιστήριο. Για τριάντα χρόνια ήταν προσωρινός υπάλληλος στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου, που ήταν υπό βρετανικό έλεγχο, και ανανέωνε τη θέση του κάθε χρόνο. Την παράτησε το 1922, λέγοντας ότι ένιωσε απελευθέρωση, για να αφοσιωθεί στην ποίηση.

Δεν ήθελε να εκδώσει βιβλίο. Προτιμούσε τα μονόφυλλα, τα φυλλάδια και τις εφημερίδες, και τύπωνε ο ίδιος ποιήματα για φίλους. Το 1892 τύπωσε μονόφυλλο με το ποίημα «Κτίσται» και το 1904–1905 εξέδωσε ιδιωτικά την πρώτη του συλλογή, με 13 ποιήματα. Το 1904 ήταν και η χρονιά που υπέγραψε για πρώτη φορά «Κ. Π. Καβάφης», με το «Περιμένοντας τους βαρβάρους». Το έργο που ο ίδιος αναγνώριζε αποτελείται από 154 ποιήματα, τον λεγόμενο κανόνα του.

Το διαμέρισμα στην οδό Λέψιους

Από το 1907 ή το 1908 (οι πηγές διαφέρουν) έζησε μόνος στον δεύτερο όροφο του αριθμού 10 της οδού Λέψιους, που σήμερα λέγεται οδός Καβάφη. Στο διαμέρισμα, σύμφωνα με το Αρχείο Καβάφη, δεν υπήρχε τηλέφωνο ούτε ηλεκτρικό ρεύμα. Από κάτω στεγαζόταν οίκος ανοχής, απέναντι ήταν η εκκλησία του Αγίου Σάββα και λίγο πιο πέρα το Ελληνικό Νοσοκομείο.

Σε ένα ανέκδοτο που μεταφέρει το Greece Within, ο ίδιος αστειευόταν ότι εκεί θεραπεύονται οι ανάγκες της σάρκας, στην εκκλησία συγχωρούνται οι αμαρτίες και στο νοσοκομείο πεθαίνει κανείς. Έζησε εκεί περίπου ένα τέταρτο του αιώνα.

Προσωπική ζωή και οικογενειακά πένθη

Μεταξύ 1891 και 1923 έχασε τη μητέρα και όλους τους αδελφούς του. Το Αρχείο Καβάφη δίνει αυτές τις ημερομηνίες θανάτου: η μητέρα Χαρίκλεια το 1899, ο Πέτρος Ιωάννης το 1891, ο Γεώργιος το 1900, ο Αριστείδης το 1902, ο Αλέξανδρος το 1905, ο Παύλος το 1920 και ο Ιωάννης το 1923. Ο Κωνσταντίνος έμεινε ο τελευταίος επιζών. Οι Γιουσντάνις και Τζέφρις γράφουν για διαδοχικά οικογενειακά πένθη γύρω στο 1898–1903.

Τα ερωτικά ποιήματά του μιλούν με λυρισμό και συγκίνηση για τον έρωτα ανάμεσα σε άντρες, με βάση τη μνήμη και την ανάμνηση. Για τις ίδιες τις σχέσεις του σχεδόν τίποτα δεν σώζεται στο αρχείο, και οι βιογράφοι εξετάζουν γιατί. Αναφέρουν ότι είχε αφαιρέσει υλικό για τα νεανικά του χρόνια. Η Britannica γράφει ότι ήταν σκεπτικιστής, που απέρριπτε ή περιέπαιζε τις παραδοσιακές χριστιανικές, πατριωτικές και ετεροφυλοφιλικές αξίες, αλλά ένιωθε άβολα με τη δική του ασυμβατότητα. Σύμφωνα με το Kelsey Museum, εφημερίδα τον είχε χαρακτηρίσει «άλλον έναν Όσκαρ Ουάιλντ».

Η φήμη που ήρθε αργά

Μια κριτική του Γρηγόριου Ξενόπουλου το 1903 τον σύστησε στους λογοτεχνικούς κύκλους της Ελλάδας. Το 1911 ξεκίνησε η περίοδος που ο ίδιος αποκαλούσε «μετά το 1911», με την «Ιθάκη». Το 1923 ο Ε. Μ. Φόρστερ, που τον γνώριζε προσωπικά, τον παρουσίασε στον αγγλόφωνο κόσμο και τον περιέγραψε ως «έναν Έλληνα κύριο με ψάθινο καπέλο, ακίνητο, σε ελαφριά γωνία με το σύμπαν». Το 1926 η Ελλάδα του απένειμε το αργυρό μετάλλιο του Τάγματος του Φοίνικος.

Η Britannica τον αποκαλεί «ποιητή του γήρατος», γιατί το πιο σημαντικό έργο του γράφτηκε μετά τα 40 του.

Η φωνή που δεν ηχογραφήθηκε

Η φωνή του δεν έχει σωθεί. Οι Γιουσντάνις και Τζέφρις σημειώνουν ότι δεν ηχογραφήθηκε ποτέ, ενώ υπάρχουν ηχογραφήσεις του Τένισον. Από το τέλος της δεκαετίας του 1920 ένιωθε ενόχληση στον λάρυγγα. Ο Στρατής Τσίρκας έγραψε ότι γι’ αυτό έκοψε το τσιγάρο, μιλούσε λιγότερο στις παρέες και έπεφτε σε ξαφνική μελαγχολία.

Αθήνα 1932: η εγχείρηση και η σιωπή

Το 1932 διαγνώστηκε με καρκίνο του λάρυγγα και οι γιατροί τον συμβούλεψαν να πάει στην Αθήνα. Τον Ιούλιο έφυγε από την Αλεξάνδρεια με τους κληρονόμους του, τον Αλέκο και τη Ρίκα Σεγκοπούλου, και έμεινε περίπου τέσσερις μήνες, ως τον Οκτώβριο. Έμενε στο ξενοδοχείο Κοσμοπολίτ και νοσηλεύτηκε στο νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού. Η θεραπεία περιλάμβανε ακτινοθεραπεία και τραχειοτομία, με προσωρινό μεταλλικό σωλήνα στην τραχεία, και τον άφησε για πάντα χωρίς φωνή.

Στην Αθήνα τον επισκέπτονταν λογοτέχνες. Ο Γιώργος Θεοτοκάς θυμόταν ότι ο Καβάφης, παρά την κατάστασή του, ήθελε να μιλήσει για τη σύγχρονη ελληνική ποίηση και ψιθύρισε ότι οι νεότεροι ποιητές ήταν «ρομαντικοί». Σύμφωνα με τη New York Review of Books, μιλούσε πια με ψίθυρο παραμορφωμένο και, αργότερα, με σημειώματα γραμμένα με μολύβι.

Πριν φύγει, ο Κώστας και η Ελένη Ουράνη του έκαναν αποχαιρετιστήριο δεξίωση. Εκείνο το βράδυ ο Δημήτρης Μητρόπουλος έπαιξε στο πιάνο τις «10 Εφευρέσεις», γραμμένες πάνω σε δέκα ποιήματά του. Ο Αντώνης Μπενάκης τον κάλεσε να μείνει στην Αθήνα, αλλά ο Καβάφης αρνήθηκε.

«Πώς μπορώ να τους αφήσω;»Κ. Π. Καβάφης, απάντηση στην πρόσκληση του Αντώνη Μπενάκη, όπως τη μεταφέρει η New York Review of Books (σε δική μας απόδοση από τα αγγλικά)

Τα τελευταία χειρόγραφα σημειώματα

Το Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση φυλάσσει έναν φάκελο με 23 χαρτάκια από το 1932–1933, με τίτλο «Από τα τελευταία χειρόγραφα του Κ.Π.Κ.» σε άλλο χέρι, πιθανόν της Ρίκας Σεγκοπούλου. Είναι γραμμένα σε φύλλα με επικεφαλίδα του ξενοδοχείου Κοσμοπολίτ στην Αθήνα, του νοσοκομείου της ελληνικής κοινότητας της Αλεξάνδρειας και διαφημιστικά φυλλάδια της Αλεξάνδρειας. Τα περισσότερα είναι στα νέα ελληνικά, με λέξεις και φράσεις στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα ιταλικά.

Πολλά απευθύνονται στον Αλέκο και τη Ρίκα και είναι καθημερινά: ταξίδια, δωμάτια ξενοδοχείου, γεύματα, πλυντήριο, επισκέψεις. Άλλα αναφέρονται σε ποιήματά του, όπως «Μύρης», «Στις ταβέρνες», «Δημάρατος», «Για τον Αντίοχο Επιφανή» και «Στα 200 π.Χ.». Σε άλλα υπάρχουν αποστάσεις από αρχαίες και νεότερες πηγές, όπως Αμπουκίρ, Νταμανχούρ και Γαυγάμηλα, που δείχνουν ότι συνέχιζε τη δουλειά του πάνω στην ιστορία.

Μερικά αφορούν τη θεραπεία. Μιλούν για κομπρέσες, σκληρότητα ή πρήξιμο στο σημείο της εγχείρησης και αϋπνία. Σε ένα, φοβάται ότι οι γιατροί της Αλεξάνδρειας, χωρίς ακτινοθεραπεία, δεν θα καταλάβουν την αντίδρασή του και θα τη μπερδέψουν με νέα αρρώστια. Σε άλλο εκφράζει ελπίδα ότι η φωνή του θα επιστρέψει, αν και ίσως αργήσει.

Στο νοσοκομείο έγραφε και σε μπλοκ. Οι Γιουσντάνις και Τζέφρις αναφέρουν ότι σημείωσε πως είχε αγοράσει μια βαλίτσα πριν από περίπου τριάντα χρόνια, όταν ήταν νέος και υγιής, και ότι η Ρίκα Σεγκοπούλου δάκρυσε βλέποντάς τη. Στο ίδιο διάστημα παραπονιόταν ότι είχε ακόμα περίπου 25 ποιήματα να ολοκληρώσει.

Ο κύκλος με την τελεία

Η New York Review of Books γράφει ότι σε ένα από τα χαρτάκια της επικοινωνίας του ο Καβάφης σχεδίασε έναν κύκλο με μια μικρή τελεία στο κέντρο. Το σχήμα, σημειώνει το άρθρο, είναι το σημείο διορθώσεων για την τελεία, για το τέλος της πρότασης, και το χαρακτηρίζει «κατάλληλο σύμβολο». Αν είχε τέτοιο νόημα για τον ίδιο, καμία πηγή δεν το λέει· είναι ερμηνεία του άρθρου.

Για το ποιο ήταν το τελευταίο του ποίημα οι πηγές διαφέρουν. Το Kelsey Museum γράφει ότι ολοκλήρωσε τα «Στα περίχωρα της Αντιόχειας», ενώ οι Γιουσντάνις και Τζέφρις αναφέρουν ως τελευταίο δημοσιευμένο τις «Μέρες του 1908», που είχε μόνο εν μέρει αναθεωρήσει. Γι’ αυτό δεν δίνουμε βέβαιο τίτλο.

Το νοσοκομείο και η τελευταία νύχτα

Τον Φεβρουάριο του 1933 η υγεία του είχε επιδεινωθεί πολύ. Στις επιστολές του Γιώργου Παπουτσάκη ο Καβάφης περιγράφεται σκυθρωπός, χωρίς φωνή, να τρώει μόνο μαλακές τροφές. Στις αρχές Απριλίου νοσηλεύτηκε στο Ελληνικό Νοσοκομείο της Αλεξάνδρειας, που βρίσκεται κοντά στο σπίτι του στην οδό Λέψιους.

Αρχικά αρνήθηκε, κατά τη New York Review of Books, να δεχτεί τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας, αλλά τελικά τον δέχτηκε. Ο Μελέτιος Μεταξάκης, μαζί με έναν ιερέα, του έδωσε τη Θεία Κοινωνία. Ο Καβάφης σήκωσε τα χέρια σε χειρονομία ικεσίας. Μερικοί παρευρισκόμενοι είπαν ότι πέθανε χαμογελώντας. Φορούσε πιτζάμες και μια χρυσή αλυσίδα με μικρό σταυρό, κάτι που ξάφνιασε τους επισκέπτες. Πέθανε λίγο μετά τις 2 τα ξημερώματα της 29ης Απριλίου 1933, στα 70 του χρόνια.

Η κηδεία και ο τάφος

Η εξόδιος ακολουθία έγινε στον Πατριαρχικό ναό του Αγίου Σάββα, κοντά στο σπίτι του.

Τάφηκε στον οικογενειακό τάφο των Καβάφη στο ελληνικό νεκροταφείο της Αλεξάνδρειας, στο Σιάτμπι (Chatby), μαζί με άλλα στενά μέλη της οικογένειας. Η απλή επιγραφή τον αναφέρει ως ποιητή και καταγράφει ότι πέθανε στην Αλεξάνδρεια στις 29 Απριλίου 1933.

Μετά τον θάνατο

Η πρώτη έκδοση των ποιημάτων του κυκλοφόρησε στην Αλεξάνδρεια το 1935, από την Αλεξανδρινή Τέχνη, με τίτλο «Ποιήματα». Τα 75 «κρυμμένα» ποιήματα, που δεν είχαν δημοσιευτεί όσο ζούσε, εκδόθηκαν το 1968. Στο ευρύτερο έργο του υπάρχουν και 37 απορριφθέντα και 30 ημιτελή.

Το διαμέρισμα της οδού Λέψιους λειτουργεί ως μουσείο από τις 16 Νοεμβρίου 1992. Ένα πρώτο Μουσείο Καβάφη είχε ανοίξει το 1977 στο Γενικό Προξενείο της Ελλάδας. Σήμερα, εκτός από τα προσωπικά του αντικείμενα και τα γράμματά του, έχει και δωμάτιο αφιερωμένο στον συγγραφέα Στρατή Τσίρκα.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία για τον Καβάφη

• Η φωνή του δεν ηχογραφήθηκε. Μας έμεινε μόνο η μαρτυρία όσων την άκουσαν.
• Στενογραφία. Πριν από το 1890 κρατούσε σημειώσεις σε στενογραφία, που οι περισσότερες είναι κρυπτικές.
• Σπίτι χωρίς ρεύμα. Σύμφωνα με το Αρχείο Καβάφη, το διαμέρισμα δεν είχε τηλέφωνο ούτε ηλεκτρικό.
• Μουσική στην Αθήνα. Το 1932 ο Μητρόπουλος έπαιξε στο πιάνο τις «10 Εφευρέσεις» πάνω σε δέκα ποιήματά του.
• Τριάντα χρόνια προσωρινός. Ανανέωνε κάθε χρόνο τη θέση του στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων.
• Φάκελος με 23 χαρτάκια. Τα τελευταία σημειώματα ταξινομήθηκαν σε φάκελο που τιτλοφορήθηκε «Από τα τελευταία χειρόγραφα του Κ.Π.Κ.»
• «Πώς μπορώ να τους αφήσω;» Η απάντησή του στον Μπενάκη, που τον καλούσε να μείνει στην Αθήνα, αφορά πιθανόν την Αλεξάνδρεια, αν και καμία πηγή δεν το διευκρινίζει.

Συχνές ερωτήσεις για τον Κωνσταντίνο Καβάφη