Η τελευταία νύχτα της Φρίντα Κάλο (Frida Kahlo) πέρασε στο σπίτι όπου γεννήθηκε, την Casa Azul στο Coyoacán του Μεξικού. Πέθανε στις 13 Ιουλίου 1954, λίγες μέρες μετά τα 47α γενέθλιά της. Κατά την αγγλική Wikipedia, η νοσοκόμα της τη βρήκε νεκρή το πρωί, και ως επίσημη αιτία καταγράφηκε πνευμονική εμβολή. Το Frida Kahlo Foundation γράφει ότι η τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιό της μπήκε «λίγες μέρες πριν πεθάνει»: «Espero alegre la salida — y espero no volver jamás — Frida». Στα ελληνικά: «Ελπίζω να είναι χαρούμενη η έξοδος — και ελπίζω να μη γυρίσω ποτέ». Η φράση παρουσιάζεται συχνά ως αποχαιρετισμός. Εδώ ξεχωρίζουμε τι ξέρουμε για εκείνη τη σελίδα, για τους τελευταίους μήνες και την τελευταία νύχτα της, και τι μένει αμφισβητούμενο.

Το άρθρο αναφέρεται σε αυτοκτονία και δεν περιγράφει τον τρόπο. Αν σε αγγίζει προσωπικά, στο τέλος υπάρχει γραμμή βοήθειας.

Η τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιο: τι γράφει και τι δείχνει

Στην έκδοση του ημερολογίου του 1995, όπως τη συνοψίζει το SuperSummary, το τελευταίο γραπτό απόσπασμα τελειώνει έτσι: «Ελπίζω η έξοδος να είναι χαρούμενη, και ελπίζω να μη γυρίσω ποτέ. FRIDA». Η ίδια πηγή περιγράφει την τελευταία εικόνα του ημερολογίου ως ένα στεφανωμένο πλάσμα με πράσινα φτερά, με μαυρισμένα, τυλιγμένα πόδια και ένα ίχνος αίματος.

Η Wikipedia μιλά αλλιώς για το σχέδιο: το τελευταίο ήταν ένας μαύρος άγγελος, που η βιογράφος Hayden Herrera ερμηνεύει ως Άγγελο του Θανάτου. Την ονομάζει «τελευταία εγγραφή» του ημερολογίου και η Gaceta UNAM (13/07/2020).

Ημερομηνία η εγγραφή δεν έχει στις πηγές που έλεγξα. Το Frida Kahlo Foundation γράφει ότι τη σημείωσε «λίγες μέρες πριν πεθάνει» και το México Desconocido τη βάζει στις μέρες μετά τα γενέθλιά της, στις 6 Ιουλίου. Καμία δεν δίνει ακριβή ημερομηνία.

Το ημερολόγιο: ένα βιβλίο που δεν προοριζόταν για κανέναν

Η Kahlo κράτησε το ημερολόγιο από τα μέσα της δεκαετίας του 1940 ως τον θάνατό της. Η Lowe το περιγράφει ως journal intime, προσωπικό αρχείο που δεν είχε γραφτεί για να το δει κανείς, με πολλά σχέδια που προέκυψαν από κηλίδες μελανιού και σκαριφήματα (SuperSummary). Οι λεζάντες της έκθεσης του Google Arts & Culture χρονολογούν τις σελίδες «1944/1954» (Google Arts & Culture).

Μετά τον θάνατό της έμεινε κλειδωμένο για δεκαετίες. Ακόμα και όταν βρέθηκε, εκτέθηκαν μόνο λίγες σελίδες, και στο σύνολό του εκδόθηκε το 1995 και έγινε μπεστ σέλερ (Penguin Australia). Η έκδοση The Diary of Frida Kahlo: An Intimate Self-Portrait έχει εισαγωγή του Carlos Fuentes. Η Lowe αντιπαραθέτει το ημερολόγιο με τις περίπου πενήντα πέντε αυτοπροσωπογραφίες της, που ήταν προσεκτικά φτιαγμένες για το κοινό, και βρίσκει σε αυτό τέσσερα θέματα: την αφοσίωση στον Rivera, την κληρονομιά του Μεξικού και της προκολομβιανής εποχής, τον κομμουνισμό και τη σωματική φθορά.

Δύο μεταφράσεις, δύο περιγραφές της ίδιας σελίδας

Το ρήμα espero σημαίνει και «ελπίζω» και «περιμένω». Γι’ αυτό η ίδια φράση κυκλοφορεί στα αγγλικά με δύο μορφές: «I hope the leaving is joyful» (EBSCO, Hyperallergic) και «I joyfully await the exit» (Wikipedia). Στην πρώτη η χαρά αφορά την έξοδο, στη δεύτερη αυτόν που περιμένει. Η ελληνική απόδοση παραπάνω είναι δική μας και ακολουθεί την πρώτη ανάγνωση.

Διαφέρει και η περιγραφή της εικόνας. Η Wikipedia και η Herrera μιλούν για μαύρο άγγελο, το EBSCO και η περίληψη του δοκιμίου της Lowe για πράσινο φτερωτό πλάσμα με μαυρισμένα πόδια. Το México Desconocido γράφει ότι στις τελευταίες σελίδες υπάρχουν «σχέδια μαύρων αγγέλων» (México Desconocido, 12/07/2019). Ίσως πρόκειται για περισσότερες από μία σελίδες, αλλά οι πηγές δεν το ξεκαθαρίζουν.

Η Lowe διαβάζει στη φράση διπλό νόημα: έξοδο από το νοσοκομείο και έξοδο από τη ζωή. Η σελίδα δεν περιέχει μόνο τη φράση. Κατά τον Hyperallergic, η εγγραφή ευχαριστεί γιατρούς και φίλους, και η LiFO γράφει ότι οι Glusker, Parres και Farill αναφέρονται στο ημερολόγιο ως γιατροί που τη στήριξαν. Στη φωτογραφία της σελίδας διακρίνονται ονόματα γιατρών και ευχαριστίες σε νοσηλεύτριες και τραυματιοφορείς, κάτι που ταιριάζει με την ανάγνωση της Lowe για την έξοδο από το νοσοκομείο.

1953: η έκθεση, το πόδι και τα «φτερά»

Το 1953 έγινε η μοναδική ατομική της έκθεση στο Μεξικό όσο ζούσε, στη Galería de Arte Contemporáneo της Πόλης του Μεξικού. Οι γιατροί της είχαν απαγορεύσει να πάει. Εκείνη έφτασε με ασθενοφόρο και ξάπλωσε σε νοσοκομειακό κρεβάτι μέσα στην αίθουσα (Gaceta UNAM, LiFO). Μια κριτική έγραψε: «Είναι αδύνατον να χωρίσεις τη ζωή από το έργο αυτού του προσώπου· οι πίνακές της είναι η βιογραφία της», κατά την ισπανική Wikipedia.

Τον Αύγουστο του 1953 ακρωτηριάστηκε το δεξί της πόδι λόγω γάγγραινας (Wikipedia). Ακολούθησαν βαριά κατάθλιψη και αυξημένη χρήση παυσίπονων. Την ίδια χρονιά, σύμφωνα με το Google Arts & Culture, έγραψε μία από τις γνωστότερες φράσεις της: «Πόδια, τι σας χρειάζομαι όταν έχω φτερά για να πετάξω;»

Φεβρουάριος 1954: η πιο σκοτεινή σελίδα

Τον Φεβρουάριο του 1954 έγραψε στο ημερολόγιο: «Μου ακρωτηρίασαν το πόδι πριν από έξι μήνες, μου έχουν δώσει αιώνες βασανιστηρίων και σε στιγμές σχεδόν έχασα τη λογική μου» (Wikipedia). Κατά την ισπανική Wikipedia, η ίδια εγγραφή αναφέρει σκέψεις αυτοκτονίας και ότι αυτό που την κρατούσε ήταν ο Diego Rivera, τον οποίο δεν ήθελε να αφήσει. Η Lowe σημειώνει ότι αρκετές σελίδες μετά από αυτή την εγγραφή είχαν σκιστεί (SuperSummary).

Νοσηλεύτηκε τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1954. Η ισπανική Wikipedia δίνει τις ημερομηνίες 19/04/1954 και 06/05/1954 και τις συνδέει με απόπειρες αυτοκτονίας, ενώ η αγγλική γράφει απλώς ότι νοσηλεύτηκε. Την ίδια άνοιξη ξανάρχισε να ζωγραφίζει μετά από ένα χρόνο διακοπής.

Το τελευταίο καλοκαίρι: Γουατεμάλα, γενέθλια και «Viva la Vida»

Στις 2 Ιουλίου 1954 εμφανίστηκε με τον Rivera σε διαδήλωση κατά της εισβολής που στήριζε η CIA στη Γουατεμάλα. Ήταν η τελευταία δημόσια εμφάνισή της και, κατά την αγγλική Wikipedia, επιδείνωσε την κατάστασή της. Τις τελευταίες μέρες ήταν ως επί το πλείστον κλινήρης, με βρογχοπνευμονία. Η τελευταία φωτογραφία της τραβήχτηκε εκείνη τη μέρα στην Plaza de Santo Domingo, με τον Juan O’Gorman και τον Rivera. Η Kahlo κάθεται σε αναπηρικό καροτσάκι και πέθανε έντεκα μέρες αργότερα (Google Arts & Culture, Museo Casa Estudio Diego Rivera y Frida Kahlo). Τα 47α γενέθλιά της, στις 6 Ιουλίου, γιορτάστηκαν στην Casa Azul με πάνω από εκατό καλεσμένους, κατά το México Desconocido.

Το τελευταίο έργο της χαρακτηρίζεται συχνά το Viva la Vida, μια νεκρή φύση με καρπούζια και την επιγραφή «Viva la Vida» (Ζήτω η ζωή). Το Artsology γράφει ότι ζωγραφίστηκε οκτώ μέρες πριν από τον θάνατό της (Artsology). Η αγγλική Wikipedia απλώς το βάζει ανάμεσα στα έργα του 1954 και δεν λέει ποιο ήταν το τελευταίο.

Η τελευταία νύχτα της Φρίντα Κάλο: 12 προς 13 Ιουλίου 1954

Τη νύχτα της 12ης Ιουλίου είχε υψηλό πυρετό και έντονο πόνο. Γύρω στις έξι το πρωί της 13ης, η νοσοκόμα της τη βρήκε νεκρή στο κρεβάτι, κατά την αγγλική Wikipedia. Το μουσείο της Casa Azul τη χαρακτηρίζει «το μέρος όπου γεννήθηκε και όπου πέθανε» (Museo Frida Kahlo, The Blue House).

Ο Rivera διηγήθηκε, κατά το México Desconocido, ότι το προηγούμενο βράδυ εκείνη του έδωσε ένα δαχτυλίδι, πρόωρο δώρο για την 25η επέτειο του γάμου τους, και του είπε ότι ένιωθε πως σύντομα θα τον αφήσει. Έμεινε δίπλα της ως τις 2:30 τα ξημερώματα και στις 4:00 εκείνη παραπονέθηκε για έντονη αδιαθεσία. Γιατρός που έφτασε με το ξημέρωμα έκρινε ότι είχε πεθάνει λίγο πριν από πνευμονική εμβολή. Η Gaceta UNAM τοποθετεί τον θάνατο στις 4 π.μ.

Το México Desconocido αναφέρει και μια εκδοχή της Isolda Pinedo Kahlo, στο βιβλίο της Frida íntima: ότι η Kahlo βρέθηκε νεκρή στο μπάνιο, κάτι που ο Rivera προτίμησε να παραλείψει. Είναι ισχυρισμός μίας πηγής και δεν επιβεβαιώνεται αλλού.

Η αιτία θανάτου: τι ξέρουμε και τι όχι

Ως αιτία θανάτου καταγράφηκε πνευμονική εμβολή. Νεκροψία δεν έγινε. Σύμφωνα με το CMAJ (Paul Gessell, 08/01/2013), το πιστοποιητικό υπέγραψε ο ψυχίατρος Ramón Parres, που ήταν δίπλα της στο τέλος. Η επίσημη εκδοχή δεν έχει επιβεβαιωθεί με ιατροδικαστική εξέταση.

Από εκεί ξεκινούν οι διαφωνίες. Η Hayden Herrera υποστηρίζει ότι η Kahlo αυτοκτόνησε. Κατά την αγγλική Wikipedia, η νοσοκόμα είχε μετρήσει τα παυσίπονά της και είπε ότι εκείνο το βράδυ είχε πάρει περισσότερα από τη συνταγογραφημένη ποσότητα. Η έρευνα της βιογράφου Martha Zamora δείχνει, κατά το CMAJ, είτε πιθανή αυτοκτονία είτε τυχαία υπερβολική δόση φαρμάκων και αλκοόλ. Το Frida Kahlo Foundation γράφει ότι κάποιοι υποψιάστηκαν υπερβολική δόση, που μπορεί να ήταν και τυχαία.

Ο εγγονός του Rivera, Juan Rafael Coronel Rivera, λέει στο ντοκιμαντέρ του BBC Becoming Frida Kahlo ότι ο παππούς του «πιθανώς» τη βοήθησε να πεθάνει, ως πράξη αγάπης. Ο James Oles, μελετητής του έργου της στο Wellesley College, χαρακτηρίζει τέτοιες θεωρίες εικασίες και προειδοποιεί ότι η ιστορία κινδυνεύει να «ξεφύγει προς τη μυθοπλασία» (Hyperallergic, Elaine Velie). Καμία πηγή που έλεγξα δεν παρουσιάζει τεκμήριο πέρα από μαρτυρίες και ερμηνείες.

Η κηδεία: η σημαία, η αποτέφρωση και η Casa Azul

Το βράδυ της 13ης Ιουλίου το σώμα της εκτέθηκε στο Palacio de Bellas Artes, με μαύρα πέπλα στους τοίχους και στις κολόνες και λουλούδια γύρω του (Al Día).

Εκεί ο φοιτητής Arturo García Bustos έβαλε πάνω στο φέρετρο σημαία του Κομμουνιστικού Κόμματος. Ο Rivera είχε δεχτεί την τελετή με τον όρο να μην έχει πολιτικό χαρακτήρα, και ο Andrés Iduarte, διευθυντής του Bellas Artes, έχασε τη θέση του (Al Día, México Desconocido). Ο εθνικός Τύπος επέκρινε τη σημαία, κατά την ισπανική Wikipedia, και η κυβέρνηση Ruiz Cortines ήθελε να μείνει η πολιτική έξω από την κηδεία (Al Día).

Την επομένη, 14 Ιουλίου, αποτεφρώθηκε στο Panteón Civil de Dolores, όπως ήθελε, στις 2 το μεσημέρι κατά τη Gaceta UNAM. Κατά τον θρύλο, στην αποτέφρωση τα μαλλιά της έπιασαν φωτιά, το σώμα της ανακάθισε και το πρόσωπό της σχημάτισε ένα τελευταίο χαμόγελο. Η Wikipedia την παρουσιάζει ως θρύλο.

Οι στάχτες της βρίσκονται σε προκολομβιανή τεφροδόχο σε σχήμα φρύνου στην Casa Azul, σε μια γωνιά της κρεβατοκάμαρας και του εργαστηρίου της, στον πάνω όροφο (Wikipedia, Frida Kahlo Museum, Gaceta UNAM). Ο Rivera, που είπε ότι η 13η Ιουλίου ήταν «η πιο τραγική μέρα της ζωής μου», πέθανε το 1957. Το σπίτι δωρήθηκε στο μεξικανικό κράτος το 1957 και άνοιξε ως μουσείο το 1958, με πρώτο διευθυντή τον Carlos Pellicer.

Τι δεν είναι σαφές

• Πότε γράφτηκε η εγγραφή. Οι πηγές την τοποθετούν γενικά στο τέλος, χωρίς ημερομηνία. Αν η ανάγνωση της Lowe για την έξοδο από το νοσοκομείο ισχύει, δεν προκύπτει ότι γράφτηκε τις τελευταίες μέρες.
• Η μετάφραση. «Ελπίζω η έξοδος να είναι χαρούμενη» ή «περιμένω χαρούμενη την έξοδο». Ο ισπανικός τύπος δεν ξεκαθαρίζει ποιο εννοούσε.
• Το σχέδιο. Μαύρος άγγελος (Wikipedia, Herrera) ή πράσινο στεφανωμένο πλάσμα με μαυρισμένα πόδια (EBSCO, Lowe).
• Τι ακριβώς λέει η σελίδα. Εκτός από τη φράση, ευχαριστεί γιατρούς και νοσηλευτικό προσωπικό (Hyperallergic, LiFO και η φωτογραφία της). Αυτό ταιριάζει με την ανάγνωση της Lowe για νοσοκομείο, αλλά δεν δείχνει ποια νοσηλεία, άρα ούτε πότε γράφτηκε.
• Η ώρα. Βρέθηκε γύρω στις έξι το πρωί (Wikipedia, México Desconocido), ενώ η Gaceta UNAM τοποθετεί τον θάνατο στις 4 π.μ.
• Πού βρέθηκε. Στο κρεβάτι (Wikipedia) ή στο μπάνιο (Isolda Pinedo Kahlo, μέσω México Desconocido).
• Το ύψος του ακρωτηριασμού. Η αγγλική Wikipedia και το Frida Kahlo Foundation γράφουν «στο γόνατο», η ισπανική Wikipedia «κάτω από το γόνατο».
• Η αιτία θανάτου. Επίσημα πνευμονική εμβολή, χωρίς νεκροψία. Δεν υπάρχει τεκμήριο για αυτοκτονία ή υπερβολική δόση, μόνο μαρτυρίες και εκτιμήσεις βιογράφων.
• Το όνομα του διευθυντή του Bellas Artes. Iduarte (Al Día) ή Iriarte (México Desconocido).

Τρεις παρανοήσεις

«Η τελευταία εγγραφή είναι σημείωμα αυτοκτονίας». Η φράση συχνά παρουσιάζεται έτσι, αλλά στις πηγές που έλεγξα δεν αποδεικνύεται. Η Lowe διαβάζει διπλό νόημα και δεν υπάρχει νεκροψία ή άλλο στοιχείο που να στηρίζει κάποια ερμηνεία.

«Ξέρουμε από νεκροψία τι έγινε». Νεκροψία δεν έγινε. Η αιτία που αναγράφεται, πνευμονική εμβολή, δεν έχει επιβεβαιωθεί με εξέταση.

«Γεννήθηκε το 1910». Η ίδια έλεγε ότι γεννήθηκε το 1910, τη χρονιά που ξεκίνησε η Μεξικανική Επανάσταση. Στην πραγματικότητα γεννήθηκε το 1907 (PBS), και πέθανε στα 47 της, όχι στα 44.

Λιγότερο γνωστά στοιχεία

• 32 επεμβάσεις. Ιατρικοί φάκελοι από το ABC Medical Center της Πόλης του Μεξικού, που εκτέθηκαν στο MSU Broad Museum, καταγράφουν 32 χειρουργικές επεμβάσεις, ημερήσια λίστα φαρμάκων και περιγραφές χρόνιου πόνου στις τελευταίες της μέρες (LiFO).
• Η επέμβαση του 1946. Σύμφωνα με το CMAJ, τέσσερις σπόνδυλοι ενώθηκαν με μεταλλική ράβδο και ένα κομμάτι οστού από τη λεκάνη. Μετά, ο πόνος συνεχιζόταν και η κατάθλιψη βάραινε.
• Ταξίδι που δεν έγινε. Σχεδίαζε ταξίδι στη Βαρσοβία για θεραπεία, αλλά δεν πρόλαβε (Gaceta UNAM).
• Οι κλειδωμένοι χώροι. Πριν πεθάνει, ο Rivera ζήτησε από τη Dolores Olmedo να μην ανοίξει για δεκαπέντε χρόνια το μπάνιο της δικής του κρεβατοκάμαρας. Εκείνη κράτησε κλειδωμένα και το μπάνιο της Frida, ένα μικρό αποθηκευτικό δωμάτιο και διάφορα μπαούλα, ντουλάπες και συρτάρια (Museo Frida Kahlo). Οι χώροι άνοιξαν το 2004 και τα ρούχα της εκτέθηκαν το 2012 (Το Βήμα, 14/05/2018).
• Ένα γράμμα του 1944. Έγραφε σε φίλο γιατρό: «Σας γράφω από το κρεβάτι μου γιατί είμαι ακόμα “βιδωμένη” στη σπονδυλική μου στήλη» (LiFO).
• Μια φράση για την ελπίδα. Σε άλλη σελίδα του ημερολογίου, που αναφέρεται στην επέτειο της Μπολσεβίκικης Επανάστασης, υπάρχει η φράση «Δέντρο της ελπίδας, κράτα γερά» (Google Arts & Culture).
• Τα κορσέ. Από το 1944 ως τον θάνατό της φορούσε διαδοχικά χειρουργικά κορσέ (EBSCO).
• Το αυθόρμητο ημερολόγιο. Η Lowe το συγκρίνει με τον αυτοματισμό του πρώτου Σουρεαλιστικού Μανιφέστου και το βρίσκει πιο κοντά του από τους δημόσιους πίνακες της Kahlo.

Χρονολόγιο

• 06/07/1907: Γεννιέται στο Coyoacán.
• 1944: Αρχίζει η περίοδος που καλύπτουν οι σελίδες του ημερολογίου («1944/1954» κατά το Google Arts & Culture).
• 1946: Επέμβαση στη σπονδυλική στήλη.
• 1953: Η μοναδική ατομική της έκθεση στο Μεξικό.
• Αύγουστος 1953: Ακρωτηριάζεται το δεξί της πόδι.
• Φεβρουάριος 1954: Η εγγραφή για τον ακρωτηριασμό και τις σκέψεις αυτοκτονίας.
• 19/04/1954 και 06/05/1954: Νοσηλείες, κατά την ισπανική Wikipedia.
• 02/07/1954: Η διαδήλωση για τη Γουατεμάλα.
• 06/07/1954: Τα 47α γενέθλιά της στην Casa Azul.
• 13/07/1954: Πεθαίνει στο Coyoacán, στα 47 της.
• 13–14/07/1954: Η τελετή στο Bellas Artes και η αποτέφρωση.
• 1957: Πεθαίνει ο Diego Rivera και το σπίτι δωρίζεται στο κράτος.
• 1958: Η Casa Azul ανοίγει ως μουσείο.
• 1995: Εκδίδεται το ημερολόγιο.
• 2004: Ανοίγουν οι κλειδωμένοι χώροι.

Αν χρειάζεσαι βοήθεια

Αν σκέφτεσαι να βλάψεις τον εαυτό σου ή ανησυχείς για κάποιον, στην Ελλάδα λειτουργεί η Γραμμή 1018, 24 ώρες το 24ωρο, κάθε μέρα, για την πρόληψη της αυτοκτονίας, κατά το findahelpline.com. Σε άμεσο κίνδυνο καλείς το 112.

Για παρόμοιες ιστορίες δες τις τελευταίες στιγμές διάσημων, τους τραγικούς θανάτους, τους τάφους διάσημων και τους διάσημους που πέθαναν.

Συχνές ερωτήσεις