Franz Kafka στο Kierling: οι τελευταίες ημέρες και τα σημειώματα της σιωπής
Στο σανατόριο του Kierling, κοντά στη Βιέννη, ο Franz Kafka πέρασε τις τελευταίες εβδομάδες της ζωής του και πέθανε στις 3 Ιουνίου 1924. Επικοινωνούσε με σημειώματα, καθώς η φυματίωση του λάρυγγα έκανε την ομιλία δύσκολη και του είχε επιβληθεί θεραπευτική σιωπή.
Στις τελευταίες ημέρες του Franz Kafka, ένα μικρό χαρτί μπορούσε να μεταφέρει όσα η φωνή του δυσκολευόταν πια να πει. Στο σανατόριο του Kierling, κοντά στη Βιέννη, η φυματίωση είχε προσβάλει τον λάρυγγά του. Η ομιλία είχε περιοριστεί δραστικά και οι γιατροί τού είχαν συστήσει σιωπή. Για να επικοινωνήσει με τους ανθρώπους που τον φρόντιζαν, έγραφε σύντομα σημειώματα: ερωτήσεις για το νερό, παρατηρήσεις για τα λουλούδια, μικρές φράσεις που κρατούσαν ανοιχτή τη συνομιλία.
Ο Kafka έφτασε στο σανατόριο Dr. Hoffmann στις 19 Απριλίου 1924. Πέθανε εκεί στις 3 Ιουνίου, σε ηλικία 40 ετών, με τη σύντροφό του Dora Diamant και τον φίλο του Robert Klopstock κοντά του. Στο διάστημα αυτό συνέχισε να γράφει επιστολές και να ασχολείται με τις διορθώσεις της τελευταίας συλλογής διηγημάτων που ετοίμασε για έκδοση. Η ασθένεια περιόριζε ολοένα περισσότερο το σώμα του, ενώ στα σωζόμενα γραπτά εξακολουθούν να ακούγονται η προσοχή, το χιούμορ και η επιθυμία του να συνδεθεί με τους άλλους. [1] [2]
Η φυματίωση είχε αρχίσει χρόνια πριν
Η τελευταία νοσηλεία του Kafka ήταν το τέλος μιας μακράς πορείας ασθένειας. Τον Αύγουστο του 1917 είχε παρουσιάσει σοβαρή πνευμονική αιμορραγία και τον επόμενο μήνα διαγνώστηκε με φυματίωση. Ακολούθησαν άδειες από την εργασία του, παραμονές σε θεραπευτήρια και περίοδοι κατά τις οποίες αναζητούσε συνθήκες που θα του επέτρεπαν να ανακτήσει δυνάμεις. Το 1922 αποσύρθηκε από την υπηρεσία του στο ασφαλιστικό ίδρυμα όπου εργαζόταν στην Πράγα. [3]
Λίγο πριν από τη διάγνωση της φυματίωσης, ο Kafka είχε χρησιμοποιήσει το μικρό σπίτι αριθμός 22 στη Χρυσή Οδό της Πράγας ως χώρο γραφής, το 1916–1917. Ο τόπος αυτός συνδέεται με μια προγενέστερη δημιουργική περίοδο της ζωής του. [24]
Η αρρώστια συνόδευε επομένως τη ζωή και τη γραφή του για σχεδόν επτά χρόνια. Στο μεταξύ δημιουργούσε, αλληλογραφούσε, ταξίδευε όταν μπορούσε και διατηρούσε προσωπικές σχέσεις. Αυτή η διάρκεια βοηθά να κατανοήσουμε τις τελευταίες εβδομάδες του: ο Kafka είχε ήδη μάθει να ζει με εξετάσεις, αναβολές και προσδοκίες βελτίωσης. Η σοβαρή προσβολή του λάρυγγα την άνοιξη του 1924 πρόσθεσε όμως μια δυσκολία που άλλαζε την καθημερινότητά του από τη βάση της.
Το 1924 δεν υπήρχε διαθέσιμη αποτελεσματική αντιβιοτική θεραπεία για τη φυματίωση. Η στρεπτομυκίνη, το πρώτο αντιβιοτικό που αποδείχθηκε αποτελεσματικό εναντίον της, απομονώθηκε το 1943, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τον θάνατό του. Η χρονολογική αυτή απόσταση εξηγεί τα όρια μέσα στα οποία κινούνταν οι γιατροί και οι φροντιστές του. Η παρουσία τους είχε μεγάλη σημασία για την ανακούφιση και την υποστήριξή του, χωρίς να τους δίνει τα θεραπευτικά μέσα που θα εμφανίζονταν αργότερα. [4]
Από το Βερολίνο στην Πράγα και στα αυστριακά θεραπευτήρια
Το φθινόπωρο του 1923 ο Kafka είχε εγκατασταθεί στο Βερολίνο μαζί με τη Dora Diamant. Είχαν γνωριστεί το καλοκαίρι στο Müritz της Βαλτικής, όπου εκείνη εργαζόταν σε θερινή κατασκήνωση παιδιών του Εβραϊκού Λαϊκού Σπιτιού του Βερολίνου. Η κοινή τους ζωή εξελίχθηκε μέσα σε οικονομική στενότητα και στις δυσκολίες του γερμανικού υπερπληθωρισμού. Καθώς η υγεία του χειροτέρευε, η διατήρηση αυτής της καθημερινότητας γινόταν δυσκολότερη. [5]
Στις 17 Μαρτίου 1924 επέστρεψε στην Πράγα με τον Max Brod. Η Dora έμεινε αρχικά στο Βερολίνο. Στο οικογενειακό σπίτι ο Kafka αναζητούσε πού θα μπορούσε να νοσηλευτεί, ενώ δούλευε πάνω στην τελευταία ολοκληρωμένη ιστορία του, τη «Γιοζεφίνα, η τραγουδίστρια ή Ο λαός των ποντικών». Περίπου την ίδια περίοδο εμφανίστηκαν δυσκολίες στην κατάποση και η υποψία ότι η φυματίωση είχε φτάσει στον λάρυγγα. [1]
Στις αρχές Απριλίου πήγε στο σανατόριο Wienerwald της Κάτω Αυστρίας. Η Dora τον ακολούθησε. Η κατάσταση του λαιμού του οδήγησε σύντομα σε νέα μεταφορά, αυτή τη φορά στη λαρυγγολογική κλινική του καθηγητή Markus Hajek στο Γενικό Νοσοκομείο της Βιέννης. Το πρωτόκολλο εισαγωγής που διατηρεί η Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka φέρει ημερομηνία 10 Απριλίου 1924. Το ίδιο επιβεβαιώνει και η επιστολή με την οποία ενημέρωνε τους γονείς του για την αλλαγή διεύθυνσης. [6] [7]
Το Kierling: ένα μικρό σπίτι νοσηλείας με δυνατότητα συντροφιάς
Στις 19 Απριλίου ο Kafka μεταφέρθηκε από τη Βιέννη στο σανατόριο Dr. Hoffmann στο Kierling, κοντά στο Klosterneuburg. Το ίδρυμα ήταν μικρό, με έως περίπου δώδεκα ασθενείς. Τα έξοδα ήταν συγκριτικά χαμηλότερα και, κυρίως, η Dora μπορούσε να μείνει στο ίδιο κτίριο. Για έναν εξασθενημένο άνθρωπο που χρειαζόταν συνεχή βοήθεια, αυτή η δυνατότητα είχε άμεση πρακτική σημασία. [8]
Το δωμάτιό του είχε μπαλκόνι και θέα στον κήπο. Η Dora έμενε σε δωμάτιο φιλοξενούμενων και είχε άδεια να του μαγειρεύει. Σε γράμμα προς τους γονείς του περιέγραψε τις ώρες που περνούσε στο μπαλκόνι, τον ήλιο και τις μυρωδιές που ανέβαιναν από τον κήπο. Το γράμμα μεταφέρει την προσπάθειά της να τους δώσει μια εικόνα φροντίδας και ελπίδας, μέσα σε μια κατάσταση που παρέμενε εξαιρετικά σοβαρή. [9]
Η εικόνα του φωτεινού δωματίου δεν αναιρεί τη βαρύτητα της νοσηλείας. Μας επιτρέπει όμως να δούμε το πραγματικό περιβάλλον στο οποίο γράφτηκαν τα σημειώματα. Υπήρχαν πρόσωπα κοντά του, επιστολές που έφταναν και λουλούδια που μπορούσε να παρατηρήσει. Όταν οι δυνατότητες κίνησης και ομιλίας περιορίζονται, τέτοιες λεπτομέρειες αποκτούν μεγαλύτερο βάρος: αποτελούν τους διαθέσιμους τρόπους συμμετοχής στην καθημερινή ζωή.
Γιατί είχε περιοριστεί τόσο πολύ η ομιλία του
Η φυματίωση του λάρυγγα επηρέαζε τη φωνή του και έκανε την κατάποση οδυνηρή και δύσκολη. Οι περιγραφές των τελευταίων εβδομάδων αναφέρουν εξαιρετική εξασθένηση, απώλεια βάρους και έντονη δίψα. Η λήψη τροφής και υγρών απαιτούσε προσπάθεια, ενώ η δυνατότητα να μιλήσει είχε μειωθεί δραστικά. Οι βιογραφικές πηγές συνδέουν καθαρά αυτές τις δυσκολίες με την εξέλιξη της ασθένειας. [10]
Παράλληλα, είχε επιβληθεί και θεραπευτικός περιορισμός της ομιλίας, η λεγόμενη Schweigekur. Η φράση «ο Kafka έχασε τη φωνή του» αποδίδει ένα μέρος της πραγματικότητας, αλλά χρειάζεται αυτή τη διευκρίνιση. Η δυσκολία παραγωγής φωνής συνδυαζόταν με τη σύσταση να αποφεύγει την ομιλία. Στην τελευταία επιστολή του έγραψε ότι του επιτρεπόταν να μιλά μόνο ψιθυριστά και ούτε αυτό πολύ συχνά. [2] [11]
Επομένως, η επικοινωνία με χαρτάκια δεν σημαίνει ότι μπορούμε να βεβαιώσουμε απόλυτη αδυναμία εκφοράς κάθε λέξης σε όλο το διάστημα της παραμονής του. Δείχνει ότι η γραφή είχε γίνει ο κύριος τρόπος να συμμετέχει στις συζητήσεις χωρίς να επιβαρύνει τη φωνή του. Αυτή η ακρίβεια έχει σημασία και για την ανθρώπινη εικόνα του: ο ασθενής επέλεγε λέξεις, έθετε ερωτήματα και περίμενε απαντήσεις, χρησιμοποιώντας το μέσο που του ήταν ακόμη διαθέσιμο.
Dora Diamant: η φροντίδα που αποτυπώνεται στα γράμματα
Η Dora είχε μοιραστεί με τον Kafka τους μήνες του Βερολίνου και τον ακολούθησε στην τελευταία διαδρομή των νοσηλειών του. Στο Kierling η παρουσία της περιλάμβανε την καθημερινή φροντίδα και την επικοινωνία με την οικογένειά του. Οι επιστολές της προς τους γονείς του αποτελούν σημαντική πηγή για την περίοδο, επειδή συνδέουν την κατάσταση του ασθενούς με όσα μπορούσαν να γνωρίζουν οι δικοί του από απόσταση. [5] [9]
Τα γράμματα αυτά χρειάζονται προσεκτική ανάγνωση. Συχνά είναι καθησυχαστικά, ακόμη και όταν οι συνθήκες ήταν πολύ δύσκολες. Η αισιόδοξη περιγραφή της Dora δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ανεξάρτητη ιατρική επιβεβαίωση ανάρρωσης. Καταγράφει επίσης μια προσπάθεια προστασίας των γονιών από την αγωνία. Στις ίδιες επιστολές, ο Kafka πρόσθετε μερικές δικές του γραμμές, διατηρώντας την προσωπική επαφή μέσα σε αυτή την κοινή αλληλογραφία.
Σε επιστολή της 10ης Απριλίου είχε ήδη εξηγήσει ότι χωρίς τη Dora δεν θα μπορούσε να οργανώσει όλη εκείνη τη μετακίνηση. Η αναφορά είναι σύντομη και πρακτική, αλλά αποκαλυπτική. Η εξάρτηση από τη βοήθειά της αναγνωρίζεται από τον ίδιο. Την παραμονή του θανάτου του θα επανερχόταν σε αυτή την ευγνωμοσύνη, αυτή τη φορά συμπεριλαμβάνοντας και τον Robert. [7]
Η ιστορία τους περιλάμβανε ακόμη και σχέδιο γάμου. Η βιογραφική χρονολόγηση της Αυστριακής Εταιρείας Kafka καταγράφει ότι ζήτησε τη συγκατάθεση του πατέρα της Dora και ότι η απάντηση ήταν αρνητική. Δεν παντρεύτηκαν. Η πρόθεση αυτή δείχνει ότι, ακόμη μέσα στην ασθένεια, υπήρχαν επιθυμίες για κοινό μέλλον. Δεν μας επιτρέπει να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πώς αντιλαμβανόταν κάθε στιγμή την πρόγνωσή του. [1]
Robert Klopstock: ο φίλος που έμεινε δίπλα στον ασθενή
Ο Robert Klopstock ήταν Ούγγρος φοιτητής ιατρικής. Είχε γνωρίσει τον Kafka στις αρχές του 1921 στο σανατόριο Matliary της Υψηλής Τάτρας, όπου νοσηλευόταν και ο ίδιος για φυματίωση. Η γνωριμία είχε εξελιχθεί σε στενή φιλία. Ο Kafka ενδιαφερόταν για τις σπουδές και τις λογοτεχνικές του προσπάθειες, ενώ ο Klopstock είχε δεσμούς και με την οικογένεια του φίλου του στην Πράγα. [12]
Στο Kierling έφτασε γύρω στις 6 Μαΐου 1924 και εγκαταστάθηκε στο σανατόριο. Από εκεί και πέρα συμμετείχε στη φροντίδα του Kafka, υποστηρίζοντας και τη Dora. Η ημερομηνία έχει σημασία: δεν βρισκόταν συνεχώς στο πλευρό τους από την πρώτη ημέρα της παραμονής. Στις τελευταίες εβδομάδες όμως έγινε ένα από τα δύο πρόσωπα στα οποία ο Kafka στηριζόταν περισσότερο. [13]
Η ιδιότητά του επίσης χρειάζεται ακρίβεια. Το 1924 ήταν ακόμη φοιτητής, παρότι αργότερα θα ολοκλήρωνε τις σπουδές του και θα ακολουθούσε σημαντική ιατρική σταδιοδρομία. Η μεταγενέστερη επαγγελματική του πορεία δεν πρέπει να μεταφέρεται αναδρομικά στο δωμάτιο του Kierling. Εκεί συμμετείχε ως φίλος με ιατρική κατάρτιση, μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο φροντίδας που περιλάμβανε τους γιατρούς του σανατορίου και ειδικούς από τη Βιέννη.
Στην τελευταία επιστολή του ο Kafka περιέγραψε τον Robert ως άνθρωπο που δεν απομακρυνόταν από κοντά του και που αφιέρωνε τις δυνάμεις του σε εκείνον, αντί να σκέφτεται τις εξετάσεις του. Η λεπτομέρεια δίνει συγκεκριμένο περιεχόμενο στη λέξη «αφοσίωση». Πρόκειται για χρόνο και προσωπικές υποχρεώσεις που ο φίλος του είχε παραμερίσει για να μείνει δίπλα του. [11]
Τα σημειώματα: μικρά τμήματα μιας πραγματικής συνομιλίας
Τα σύντομα χαρτιά που χρησιμοποίησε για την επικοινωνία του είναι γνωστά ως Gesprächsblätter ή Gesprächszettel, δηλαδή φύλλα ή σημειώματα συνομιλίας. Περιέχουν αιτήματα και παρατηρήσεις που είχαν συγκεκριμένους αποδέκτες. Η λειτουργία τους ήταν άμεση: να διαβάσει κάποιος αυτό που ήθελε να πει ο Kafka και να του απαντήσει ή να ενεργήσει ανάλογα. Ο Klopstock διατήρησε τέτοια σημειώματα, τα οποία αργότερα απέκτησαν ιδιαίτερη αξία ως τεκμήρια των τελευταίων εβδομάδων. [14]
Αυτός ο αρχικός προορισμός καθορίζει και τον τρόπο ανάγνωσής τους. Μια ερώτηση για ένα ποτό μπορεί να αναφέρεται σε συζήτηση που έχει προηγηθεί. Μια παρατήρηση για ένα λουλούδι μπορεί να απαντά σε κάτι που βλέπουν μαζί δύο άνθρωποι. Επειδή η άλλη πλευρά της συνομιλίας συχνά δεν σώζεται στο ίδιο χαρτί, ο σημερινός αναγνώστης διαθέτει μόνο ένα τμήμα της ανταλλαγής.
Δεν πρόκειται για συνεχές ημερολόγιο που καταγράφει κάθε ώρα της νοσηλείας, ούτε για κείμενο οργανωμένο από τον Kafka ως αποχαιρετισμό προς το μελλοντικό κοινό του. Η αποσπασματικότητα απαιτεί αυτοσυγκράτηση: δεν μπορούμε να ενώσουμε αυθαίρετα δύο φράσεις και να κατασκευάσουμε μια βέβαιη σκηνή. Μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε τι τον απασχολούσε, πώς διατύπωνε μια ανάγκη και πόση προσοχή μπορούσε ακόμη να στρέψει σε όσα υπήρχαν γύρω του.
Σημείωση για τα αποσπάσματα: Οι σύντομες ελληνικές αποδόσεις που ακολουθούν μεταφράστηκαν για το άρθρο από τα γερμανικά. Τα σημειώματα είναι τεκμήρια επικοινωνίας κατά τη νοσηλεία· δεν παρουσιάζονται ως βεβαιωμένες τελευταίες λέξεις.
Ένα ποτήρι νερό που δεν μπορούσε να πιει
Η δίψα εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση στα σημειώματα. Ο Kafka ρωτούσε για το νερό, σκεφτόταν την πιθανότητα μιας μεγαλύτερης γουλιάς και αναφερόταν στην απόσταση ανάμεσα στην επιθυμία του να πιει και σε όσα επέτρεπε ο λαιμός του. Σε ένα από τα σωζόμενα αποσπάσματα έγραψε:
«Το κακό είναι ότι δεν μπορώ να πιω ούτε ένα ποτήρι νερό· λίγο χορταίνει κανείς και με την επιθυμία».
Η τελευταία φράση δεν μειώνει τη σοβαρότητα της στέρησης. Δείχνει την προσπάθεια να δώσει λεκτική μορφή σε μια εμπειρία που το σώμα δεν μπορούσε να ικανοποιήσει. Για τον αναγνώστη, το νερό είναι κάτι σχεδόν αυτονόητο. Για τον άνθρωπο που έγραφε αυτό το χαρτί, ένα ολόκληρο ποτήρι είχε γίνει στόχος δύσκολος ή απρόσιτος.
Σε άλλο σημείωμα ζήτησε να ρωτήσουν αν υπήρχε καλό μεταλλικό νερό, προσθέτοντας ότι ρωτούσε «μόνο από ενδιαφέρον». Το μικρό αυτό συμπλήρωμα αφήνει χώρο για περισσότερες από μία αναγνώσεις: ευγένεια προς τον άνθρωπο που θα αναζητούσε το νερό, επίγνωση των περιορισμών του ή προσπάθεια να κρατήσει κάτι από τη συνηθισμένη συζήτηση για μια απλή απόλαυση. Καμία από αυτές τις πιθανότητες δεν χρειάζεται να παρουσιαστεί ως βέβαιη διάγνωση του συναισθήματός του.
Τα γράμματα της περιόδου αναφέρουν και μικρές ποσότητες μπίρας ή κρασιού. Γι’ αυτό δεν είναι ακριβές να περιγράφεται όλη η παραμονή του σαν ένα ενιαίο διάστημα κατά το οποίο δεν έλαβε απολύτως κανένα υγρό. Οι δυνατότητές του ήταν σοβαρά περιορισμένες και μεταβάλλονταν. Η επιθυμία για νερό, όμως, παραμένει ένα από τα πιο καθαρά και επώδυνα ίχνη που άφησε η ασθένεια στα δικά του λόγια. [9]
Οι πασχαλιές και η προσοχή που παρέμενε ζωντανή
Στα μικρά χαρτιά υπάρχει χώρος και για λουλούδια. Ο Kafka παρατηρούσε τις πασχαλιές και συνδεόταν με την εικόνα τους μέσα από το ίδιο ζήτημα που τον βασάνιζε: το νερό. Σε ένα σημείωμα η σκέψη του στράφηκε στην ικανότητα του κομμένου λουλουδιού να συνεχίζει να απορροφά νερό καθώς μαραίνεται:
«Πόσο θαυμαστό είναι αυτό, έτσι δεν είναι; Η πασχαλιά — πεθαίνοντας πίνει, ρουφάει ακόμη».
Η λέξη «ακόμη» δίνει στη φράση τη δύναμή της. Το λουλούδι μαραίνεται, αλλά εξακολουθεί να παίρνει νερό. Ο Kafka το παρατηρεί μέσα από τη δική του δίψα και απευθύνεται σε κάποιον με μια μικρή ερώτηση: «έτσι δεν είναι;». Η παρατήρηση γίνεται αφορμή για κοινή προσοχή. Ακόμη και σε μια στιγμή τόσο προσωπικής στέρησης, ζητά από τον άλλον να κοιτάξει μαζί του αυτό που συμβαίνει μπροστά τους.
Μπορούμε να διαβάσουμε τη φράση ως ένδειξη ότι η παρατήρηση και η φροντίδα για τον έξω κόσμο παρέμεναν ενεργές. Αυτή είναι μια ερμηνεία των λέξεών του, όχι απόδειξη ότι βρισκόταν σε αδιάκοπη ψυχική γαλήνη. Η ασθένεια και η προσοχή προς την ομορφιά μπορούν να υπάρχουν στην ίδια στιγμή. Το σημείωμα μάς επιτρέπει να δούμε αυτή τη συνύπαρξη χωρίς να μετατρέψουμε τον πόνο σε αισθητικό θέαμα.
Η οικογένεια, οι επισκέψεις και η ανάγκη να καθησυχάζει
Η επικοινωνία του Kafka με τους γονείς του δεν σταμάτησε. Συνεχιζόταν με επιστολές της Dora, προσθήκες του ίδιου και ενημερώσεις του Klopstock. Στην αλληλογραφία διακρίνεται συχνά η προσπάθεια να τονιστούν οι καλές πλευρές της φροντίδας και να περιοριστεί η ανησυχία των ανθρώπων που βρίσκονταν στην Πράγα. Ο σχολιασμός της τελευταίας επιστολής από τον εκδοτικό οίκο S. Fischer επισημαίνει ότι η πραγματική σοβαρότητα της κατάστασης αποκρυπτόταν από τους γονείς του, ενώ οι αδελφές του ήταν ενημερωμένες. [11]
Η Ottla, ο θείος του Siegfried Löwy και ο Max Brod ήταν ανάμεσα στους ανθρώπους που τον επισκέφθηκαν στην περίοδο αυτή. Η Αυστριακή Εταιρεία Kafka αναφέρει επίσης τη Milena Jesenská μεταξύ των επισκεπτών του Kierling. Οι ακριβείς ημερομηνίες όλων των επισκέψεων δεν είναι εξίσου ασφαλείς. Η παρουσία αυτών των προσώπων, πάντως, δείχνει ότι η τελευταία νοσηλεία παρέμενε δεμένη με τις σχέσεις της προηγούμενης ζωής του. [2]
Τα αισιόδοξα γράμματα δεν πρέπει να διαβαστούν σαν απλές ανακρίβειες που διορθώνει ένας μεταγενέστερος παρατηρητής. Είχαν αποδέκτες που αγαπούσαν τον Kafka και φοβούνταν για εκείνον. Μετέφεραν πληροφορίες, αλλά διατηρούσαν και μια σχέση. Για τον σημερινό αναγνώστη το τέλος είναι γνωστό. Για τους ανθρώπους που έγραφαν και περίμεναν το ταχυδρομείο, η κάθε ημέρα εξακολουθούσε να περιλαμβάνει εξετάσεις, μικρές μεταβολές και ελπίδες.
Η τελευταία συνάντηση με τον Max Brod
Ο Max Brod επισκέφθηκε τον Kafka στα μέσα Μαΐου, στις 12 του μήνα σύμφωνα με τον σχολιασμό της αλληλογραφίας. Ήταν η τελευταία τους συνάντηση. Στις 20 Μαΐου ο Kafka τού έγραψε ξανά και αναφέρθηκε στη μελαγχολία του κατά την επίσκεψη. Η καταγραφή αυτή κρατά ένα ίχνος του τρόπου με τον οποίο εξακολουθούσε να σκέφτεται τη σχέση τους και την εικόνα που είχε δώσει στον φίλο του. [15]
Στη μεταγενέστερη ιστορία της λογοτεχνίας, ο Brod συνδέεται κυρίως με τη διάσωση και την έκδοση των χειρογράφων του Kafka. Στο Kierling ήταν ο παλιός φίλος που ερχόταν να τον δει. Η παρουσία του διατηρούσε μια επαφή με τη ζωή έξω από το σανατόριο. Η επίσκεψη ανήκε στην καθημερινότητα που εξακολουθούσε να συμβαίνει μέσα στο δωμάτιο, με όσα μπορούσαν να μοιραστούν δύο άνθρωποι υπό τους περιορισμούς της νοσηλείας.
Η επιστροφή του Kafka στη συνάντηση, οκτώ ημέρες αργότερα, δείχνει πόσο τον απασχολούσε η επικοινωνία με τον Brod. Θυμόταν τη δική του μελαγχολία και θέλησε να την αναφέρει. Είναι μια οικεία ανθρώπινη κίνηση: μετά από μια δύσκολη επίσκεψη, αναζητάς λίγες λέξεις για να φτάσεις ξανά στον φίλο σου. Στην περίπτωσή του, ακόμη και αυτές οι λέξεις απαιτούσαν την περιορισμένη δύναμη που του είχε απομείνει.
Ο συγγραφέας που συνέχιζε να διορθώνει το βιβλίο του
Μέσα στη νοσηλεία, ο Kafka ασχολήθηκε με την προετοιμασία της συλλογής Ein Hungerkünstler. Vier Geschichten, που θα κυκλοφορούσε από τον εκδοτικό οίκο Die Schmiede στο Βερολίνο. Περιλάμβανε τα διηγήματα «Πρώτος πόνος», «Μια μικρή γυναίκα», «Ένας καλλιτέχνης της πείνας» και «Γιοζεφίνα, η τραγουδίστρια ή Ο λαός των ποντικών». Ήταν μια συλλογή ολοκληρωμένων ιστοριών, προετοιμασμένη για έκδοση με τη συμμετοχή του ίδιου. [16]
Εδώ χρειάζεται μια ουσιαστική χρονολογική διευκρίνιση. Το ομώνυμο διήγημα «Ένας καλλιτέχνης της πείνας» είχε γραφτεί το 1922 και είχε δημοσιευτεί τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς στη Neue Rundschau. Δεν γράφτηκε για πρώτη φορά στο Kierling ως καταγραφή της αδυναμίας του να φάει. Η συλλογή του 1924 και το διήγημα του 1922 έχουν τον ίδιο τίτλο, γεγονός που ευνοεί αυτή τη σύγχυση. [17]
Η ιστορία του καλλιτέχνη που νηστεύει μπροστά σε θεατές αποκτά αναπόφευκτα ιδιαίτερη ένταση όταν διαβάζεται δίπλα στη νοσηλεία του συγγραφέα. Η σύνδεση αυτή αποτελεί λογοτεχνική ανάγνωση. Η ασθένεια του Kafka δεν ήταν δημόσια παράσταση νηστείας και ο ήρωας του διηγήματος δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν απλό ιατρικό πορτρέτο του δημιουργού του.
Η «Γιοζεφίνα» είχε δημιουργηθεί λίγο πριν από την εισαγωγή στο Kierling, στα τέλη Μαρτίου και στις αρχές Απριλίου του 1924, και δημοσιεύτηκε στις 20 Απριλίου. Η ιστορία μιας τραγουδίστριας και της σχέσης της με την κοινότητα αποκτά και αυτή ιδιαίτερο βάρος δίπλα στη χαμένη ή περιορισμένη φωνή του Kafka. Αλλά η χρονολόγηση και η ερμηνεία παραμένουν δύο διαφορετικά επίπεδα. Η συγκίνηση της σύγκρισης δεν αποδεικνύει ότι ο Kafka έγραψε μια πρόβλεψη του θανάτου του. [18]
Η συλλογή κυκλοφόρησε στα τέλη Αυγούστου του 1924, μετά τον θάνατό του. Σύμφωνα με τη χρονολόγηση της Αυστριακής Εταιρείας Kafka, εργαζόταν ακόμη στις διορθώσεις στις 2 Ιουνίου. Η έκδοση ενός βιβλίου περιλαμβάνει και αυτή τη λιγότερο θεαματική πλευρά της δημιουργίας: επιστρέφεις στο ήδη γραμμένο κείμενο, το ελέγχεις και φροντίζεις τη μορφή με την οποία θα το συναντήσουν οι αναγνώστες. Η εργασία αυτή παρέμενε μέρος της τελευταίας του ημέρας πριν από τον θάνατο. [1] [17]
2 Ιουνίου 1924: το γράμμα προς τους γονείς του
Την παραμονή του θανάτου του ο Kafka έγραψε μια μεγάλη επιστολή προς τη Julie και τον Hermann Kafka. Κεντρικό θέμα ήταν μια πιθανή επίσκεψή τους στο σανατόριο. Αναγνώριζε πόσο όμορφο θα ήταν να περάσουν ήρεμα λίγες ημέρες μαζί, αλλά εξηγούσε γιατί θεωρούσε προτιμότερο να αναβληθεί το ταξίδι. Αναφερόταν στην αδυναμία του, στους περιορισμούς της ομιλίας και στις πρακτικές δυσκολίες της μετακίνησης του πατέρα του. [19]
Το γράμμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή διατηρεί ταυτόχρονα την επιθυμία της συνάντησης και την προσπάθεια να την αποτρέψει. Ο Kafka περιέγραφε τη βοήθεια που δεχόταν από τη Dora και τον Robert και μιλούσε για ενδείξεις βελτίωσης που του είχαν αναφέρει. Ο σημερινός αναγνώστης γνωρίζει ότι θα πέθαινε την επόμενη ημέρα. Η αντίθεση αυτή δεν μας δίνει δικαίωμα να αποφασίσουμε πόσο ακριβώς πίστευε ο ίδιος τις καθησυχαστικές διατυπώσεις του.
Μέσα στην επιστολή επανήλθε στην ιδέα να πιει μια μπίρα μαζί με τον πατέρα του. Θυμήθηκε παλιότερες κοινές τους στιγμές, όταν ο Hermann τον έπαιρνε μαζί του στο κολυμβητήριο. Η ανάμνηση έχει μια απλότητα που αποκτά μεγάλο βάρος στο συγκεκριμένο πλαίσιο: ο άνθρωπος που δυσκολευόταν να καταπιεί σκεφτόταν μια κοινή απόλαυση, μια συνάντηση και έναν χρόνο κατά τον οποίο το σώμα του μπορούσε να συμμετέχει ευκολότερα στη ζωή.
Η ανάγνωση αυτής της επιθυμίας δεν απαιτεί να θεωρήσουμε ότι όλες οι εντάσεις με τον πατέρα του είχαν λυθεί. Η επιστολή δεν ακυρώνει τα προηγούμενα γραπτά του, ούτε παρέχει μια πλήρη εξήγηση της σχέσης τους. Καταγράφει κάτι συγκεκριμένο, σε μια συγκεκριμένη ημέρα: ότι ήθελε να ξαναβρεθούν και ότι η σκέψη μιας μπίρας μαζί του εξακολουθούσε να του φαίνεται πολύτιμη.
Όταν η Dora πήρε το γράμμα από το χέρι του
Η επιστολή δεν ολοκληρώθηκε κανονικά. Στο τελευταίο φύλλο εμφανίζεται η γραφή της Dora, η οποία σημείωσε ότι έπαιρνε το γράμμα από το χέρι του και ότι ακόμη και όσα είχε γράψει αποτελούσαν κατόρθωμα. Πρόσθεσε ότι εκείνος ήθελε λίγες ακόμη γραμμές που φαίνονταν πολύ σημαντικές. Και αυτή η προσθήκη έμεινε μετέωρη. [11]
Η σωζόμενη σελίδα διατηρεί και τρίτο χέρι: η Ottla πρόσθεσε αργότερα με μολύβι ότι το γράμμα είχε γραφτεί τη Δευτέρα 2 Ιουνίου και ότι ο αδελφός της πέθανε στις 3 Ιουνίου. Ο Kafka, η Dora και η Ottla συνυπάρχουν έτσι πάνω στο ίδιο χαρτί, αλλά οι σημειώσεις τους δεν ανήκουν όλες στην ίδια χρονική στιγμή. Αυτή η διάκριση είναι ουσιαστική για να καταλάβουμε τι ακριβώς βλέπουμε. [20]
Το τεκμήριο δεν μας αποκαλύπτει ποια θα ήταν η συνέχεια που ο Kafka επιθυμούσε να γράψει. Αποκαλύπτει το σημείο όπου η σωματική του αντοχή δεν επαρκούσε πια για την ολοκλήρωση της επιστολής. Η αξία του βρίσκεται και σε αυτό το όριο. Μπροστά σε ένα ανολοκλήρωτο χαρτί, η ιστορική αφήγηση χρειάζεται να αφήσει χώρο σε όσα δεν καταγράφηκαν.
3 Ιουνίου 1924: ο θάνατος και οι αφηγήσεις για τις τελευταίες λέξεις
Ο Franz Kafka πέθανε στο Kierling στις 3 Ιουνίου 1924, περίπου το μεσημέρι. Η Dora Diamant και ο Robert Klopstock βρίσκονταν κοντά του. Δεν είχε συμπληρώσει τα 41 του χρόνια. Η προχωρημένη φυματίωση, με σοβαρή προσβολή του λάρυγγα, είχε οδηγήσει σε εξαιρετική εξασθένηση και είχε περιορίσει δραματικά την κατάποση και την επικοινωνία του. [3] [21]
Συχνά ο θάνατός του συνοψίζεται με τη φράση ότι «πέθανε από ασιτία». Η αδυναμία επαρκούς σίτισης αποτελεί κεντρικό μέρος της τελευταίας ασθένειας, αλλά μια τέτοια σύντομη διατύπωση μπορεί να αφήσει εκτός την ίδια τη φυματίωση και τη σοβαρότητα της βλάβης του λάρυγγα. Για μια ιστορική παρουσίαση, η περιγραφή χρειάζεται να κρατήσει τη σύνδεση μεταξύ της νόσου, της οδυνηρής κατάποσης και της γενικής εξάντλησης.
Γύρω από τις τελευταίες ώρες διαμορφώθηκαν μεταγενέστερες αφηγήσεις. Μία αποδίδει στον Kafka έκκληση προς τον Klopstock να τον απαλλάξει από το μαρτύριο, με τη γνωστή φράση που παραδίδεται ως «Σκοτώστε με, αλλιώς είστε δολοφόνος». Η Αυστριακή Εταιρεία Kafka και η Αυστριακή Εταιρεία Λογοτεχνίας παρουσιάζουν την αφήγηση ως κάτι που λέγεται ότι συνέβη, επισημαίνοντας ότι οι τελευταίες ώρες περιβάλλονται από φήμες. [21]
Επομένως, η φράση δεν πρέπει να ανακηρύσσεται ανεπιφύλακτα στις ακριβείς, βεβαιωμένες τελευταίες λέξεις του. Ούτε αρκεί για να αποδειχθεί ένας συγκεκριμένος τρόπος πρόκλησης του θανάτου. Οι βιογραφικές πηγές αναφέρουν την πιθανή χορήγηση μορφίνης για ανακούφιση· το ίδιο το τελευταίο γράμμα και τα σωζόμενα σημειώματα αποτελούν διαφορετικού είδους τεκμήρια από τις μεταγενέστερες αναμνήσεις. Η ακρίβεια απαιτεί να διατηρούνται αυτές οι διαφορές. [12]
Η επιστροφή στην Πράγα και η ταφή
Μετά τον θάνατό του, η σορός μεταφέρθηκε στην Πράγα. Η Dora και ο Klopstock ταξίδεψαν με το ίδιο τρένο. Η ταφή έγινε στις 11 Ιουνίου 1924 στο Νέο Εβραϊκό Νεκροταφείο. Η διαδρομή που είχε αρχίσει ως αναζήτηση θεραπείας ολοκληρώθηκε με την επιστροφή στην πόλη στην οποία είχε ζήσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. [1] [22]
Η φήμη που θα αποκτούσε μετά τον θάνατό του απέχει πολύ από τη θέση που κατείχε τότε στη δημόσια ζωή. Είχε δημοσιεύσει έργα και είχε αναγνωριστεί από έναν κύκλο συγγραφέων και αναγνωστών, αλλά η σημερινή παγκόσμια παρουσία του δεν υπήρχε ακόμη. Το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης επισημαίνει ακριβώς αυτή την απόσταση στην παρουσίαση της μεταθανάτιας πορείας του. [23]
Η απόσταση αυτή αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να δούμε τους ανθρώπους στο σανατόριο. Η Dora και ο Robert φρόντιζαν τον άνθρωπο με τον οποίο είχαν δεθεί. Η ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας θα προσέδιδε αργότερα διαφορετική κλίμακα σε εκείνες τις ημέρες.
Πώς διασώθηκε η σιωπηλή επικοινωνία του
Το γεγονός ότι διαβάζουμε σήμερα αυτά τα γραπτά οφείλεται και στις διαδρομές της διατήρησής τους. Τα σημειώματα που κράτησε ο Klopstock απέκτησαν θέση στο αρχειακό υλικό του Kafka. Το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης αναφέρει τα φύλλα συνομιλίας ανάμεσα στα ιδιαίτερα προσωπικά τεκμήρια που παρουσιάστηκαν στην έκθεση Kafka: Making of an Icon το 2024. Ένα χαρτί που είχε γραφτεί για μια άμεση ανάγκη στο δωμάτιο της νοσηλείας έγινε έτσι αντικείμενο προσεκτικής μελέτης και δημόσιας θέασης. [14] [23]
Η τελευταία επιστολή προς τους γονείς του ακολούθησε διαφορετική αρχειακή διαδρομή. Το πρωτότυπο φυλάσσεται στο λογοτεχνικό αρχείο του Památník národního písemnictví στην Πράγα. Η τελευταία σελίδα του έχει ψηφιοποιηθεί και συνοδεύεται από τεκμηρίωση που προσδιορίζει τις προσθήκες της Dora και της Ottla. Δεν πρέπει επομένως να ταυτίζουμε κάθε ύστερο χειρόγραφο του Kafka με το ίδιο σύνολο «τελευταίων σημειωμάτων». [20]
Για τον αναγνώστη, αυτή η διάκριση δεν είναι απλώς αρχειακή λεπτομέρεια. Μας βοηθά να καταλάβουμε ποιος έγραφε, για ποιον και σε ποια περίσταση. Μια επιστολή προς τους γονείς έχει διαφορετικό ορίζοντα από ένα αίτημα προς τον άνθρωπο που βρίσκεται δίπλα στο κρεβάτι. Και οι δύο μορφές, όμως, διατηρούν την προσπάθεια του Kafka να φτάσει σε κάποιον άλλον.
Ο τόπος μνήμης στο πρώην σανατόριο
Στο κτίριο του πρώην σανατορίου Hoffmann δημιουργήθηκε χώρος μελέτης και μνήμης για τον Kafka. Άνοιξε τον Ιούλιο του 1983, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τη γέννησή του, και αναδιαμορφώθηκε στις 3 Ιουνίου 2014. Η διεύθυνσή του είναι Hauptstraße 187 στο Kierling του Klosterneuburg. [6]
Η τεκμηρίωση που παρουσιάζεται εκεί περιλαμβάνει επιστολές, φωτογραφίες και στοιχεία της νοσηλείας του, όπως το πρωτόκολλο εισαγωγής στη βιεννέζικη κλινική και την καταγραφή του πυρετού του. Η σημασία τους βρίσκεται στη δυνατότητα να συγκριθούν η προσωπική αλληλογραφία και η ιατρική καταγραφή. Τα χαρτιά της φροντίδας και τα χαρτιά της ασθένειας φωτίζουν διαφορετικές όψεις της ίδιας περιόδου.
Ο τόπος μνήμης προσφέρει έναν τρόπο να επιστρέψει κανείς στην ανθρώπινη κλίμακα της ιστορίας. Η παγκόσμια φήμη του Kafka συνδέεται εδώ με ένα συγκεκριμένο κτίριο, μια παραμονή λίγων εβδομάδων και ανθρώπους που προσπάθησαν να τον φροντίσουν. Η σύγχρονη φωτογραφία του σανατορίου τοποθετεί αυτή την ιστορία στον χώρο· η επιστολή και τα σημειώματα μας φέρνουν πιο κοντά στην εμπειρία εκείνου που έζησε μέσα του.
Χρονολόγιο της τελευταίας διαδρομής
| Ημερομηνία | Γεγονός |
|---|---|
| 17 Μαρτίου 1924 | Επιστροφή από το Βερολίνο στην Πράγα με τον Max Brod. |
| Αρχές Απριλίου | Παραμονή στο σανατόριο Wienerwald της Κάτω Αυστρίας. |
| 10 Απριλίου | Εισαγωγή στη λαρυγγολογική κλινική του Markus Hajek στη Βιέννη. |
| 19 Απριλίου | Μεταφορά στο σανατόριο Hoffmann στο Kierling. |
| 20 Απριλίου | Δημοσίευση της «Γιοζεφίνας» στην Prager Presse. |
| Περίπου 6 Μαΐου | Άφιξη του Robert Klopstock για να συμμετάσχει στη φροντίδα. |
| 12 Μαΐου | Τελευταία επίσκεψη του Max Brod. |
| 2 Ιουνίου | Τελευταία επιστολή προς τους γονείς του· εργασία στις διορθώσεις της συλλογής. |
| 3 Ιουνίου | Θάνατος στο Kierling, περίπου το μεσημέρι. |
| 11 Ιουνίου | Ταφή στο Νέο Εβραϊκό Νεκροταφείο της Πράγας. |
| Τέλη Αυγούστου | Κυκλοφορία του Ein Hungerkünstler. Vier Geschichten. |
Η ανθρώπινη παρουσία μέσα στα μικρά χαρτιά
Οι τελευταίες ημέρες του Kafka συγκινούν επειδή διαθέτουμε λέξεις γραμμένες μέσα στους περιορισμούς της ασθένειας. Το ποτήρι νερό, η πασχαλιά και η μπίρα με τον πατέρα του κρατούν την αφήγηση κοντά σε συγκεκριμένες ανάγκες και σχέσεις. Δεν απαιτείται να επινοήσουμε τι σκέφτηκε σε κάθε ώρα για να αναγνωρίσουμε τη δυσκολία όσων βίωνε.
Τα σημειώματα δείχνουν επίσης ότι η επικοινωνία δεν τελειώνει όταν η φωνή αδυνατεί. Αλλάζει μέσο, χρειάζεται χρόνο και προϋποθέτει κάποιον πρόθυμο να διαβάσει. Στο Kierling, η Dora και ο Robert ήταν εκείνοι οι αναγνώστες πριν από όλους τους μεταγενέστερους. Μια ερώτηση για νερό είχε για αυτούς την αμεσότητα ενός αιτήματος που έπρεπε να απαντηθεί.
Στην τελευταία σελίδα της επιστολής, η γραφή του Kafka διακόπτεται και ακολουθούν οι λέξεις ανθρώπων που τον αγαπούσαν. Το χαρτί διατηρεί αυτή την αλλαγή χωρίς να την εξηγεί πλήρως. Εκεί βρίσκεται ένα από τα πιο ισχυρά τεκμήρια των τελευταίων του ημερών: ένας άνθρωπος προσπαθεί ακόμη να επικοινωνήσει και οι δικοί του παραμένουν κοντά του, μέσα και πέρα από το σημείο όπου το χέρι του σταματά.
Συχνές ερωτήσεις
Πότε έμεινε ο Franz Kafka στο Kierling;
Από τις 19 Απριλίου έως τις 3 Ιουνίου 1924, την ημέρα του θανάτου του. Πρόκειται για 46 ημερολογιακές ημέρες, αν συνυπολογιστούν η ημέρα εισαγωγής και η ημέρα θανάτου.
Γιατί επικοινωνούσε με σημειώματα;
Η φυματίωση είχε προσβάλει τον λάρυγγά του, περιορίζοντας σοβαρά τη φωνή του. Παράλληλα, είχε συσταθεί αποφυγή της ομιλίας. Τα σύντομα σημειώματα και οι επιστολές έγιναν ο κύριος τρόπος επικοινωνίας του.
Ποιοι τον φρόντιζαν;
Η Dora Diamant και, από τις αρχές Μαΐου, ο φίλος του Robert Klopstock, που ήταν τότε φοιτητής ιατρικής, συμμετείχαν στη φροντίδα του μαζί με τους γιατρούς.
Έγραψε τον «Καλλιτέχνη της πείνας» στο κρεβάτι του θανάτου του;
Το διήγημα είχε γραφτεί και δημοσιευτεί το 1922. Στο Kierling ασχολήθηκε με τις διορθώσεις της ομώνυμης συλλογής του 1924, η οποία κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του.
Σώζεται το τελευταίο γράμμα του;
Ναι. Η επιστολή προς τους γονείς του της 2ας Ιουνίου 1924 φυλάσσεται στο λογοτεχνικό αρχείο του Památník národního písemnictví στην Πράγα. Η τελευταία σελίδα περιλαμβάνει και προσθήκες της Dora Diamant και της Ottla Kafka.
Πηγές και τεκμηρίωση
- Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka: χρονολόγιο του 1924.
- Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka: Kafka στο Kierling.
- S. Fischer / FranzKafka.de: χρονολόγιο ζωής.
- NobelPrize.org: η απομόνωση της στρεπτομυκίνης το 1943.
- S. Fischer / FranzKafka.de: Dora Diamant.
- Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka: ο χώρος μελέτης και μνήμης.
- Επιστολή προς τους γονείς, 10 Απριλίου 1924, με εκδοτικό σχολιασμό· Werner Haas / Πανεπιστήμιο Βιέννης.
- Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka: η άφιξη στο Kierling.
- Επιστολή περίπου της 19ης Μαΐου 1924 και σχολιασμός με αποσπάσματα των φύλλων συνομιλίας· Werner Haas / Πανεπιστήμιο Βιέννης.
- Kafka Museum, Πράγα: οι αυστριακές νοσηλείες. Για τις ακριβείς ημερομηνίες εισαγωγής στο Kierling και ταφής ακολουθούνται τα τεκμήρια της Αυστριακής Εταιρείας Kafka και το χρονολόγιο S. Fischer.
- S. Fischer / FranzKafka.de: το πλήρες κείμενο και ο σχολιασμός της τελευταίας επιστολής.
- S. Fischer / FranzKafka.de: Robert Klopstock.
- Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka: η άφιξη του Klopstock.
- Michelle Woods, «100 years after Kafka», Bloomsbury Literary Studies, 2024.
- Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka: η τελευταία αλληλογραφία με τον Brod.
- S. Fischer / FranzKafka.de: τα ύστερα διηγήματα.
- S. Fischer / FranzKafka.de: χρονολόγηση και εκδόσεις του Ein Hungerkünstler.
- S. Fischer / FranzKafka.de: χρονολόγηση της «Γιοζεφίνας».
- Αυστριακή Εταιρεία Franz Kafka: η επιστολή της 2ας Ιουνίου.
- Památník národního písemnictví: ψηφιοποιημένη τελευταία σελίδα της επιστολής και αρχειακή τεκμηρίωση.
- Αυστριακή Εταιρεία Λογοτεχνίας / Αυστριακή Εταιρεία Kafka: 3 Ιουνίου 1924.
- Radio Prague International: η ταφή στις 11 Ιουνίου 1924.
- Πανεπιστήμιο Οξφόρδης: το αρχείο, τα φύλλα συνομιλίας και η μεταθανάτια φήμη του Kafka.
- Kafka Museum: οι χώροι διαμονής και γραφής του Kafka στην Πράγα, συμπεριλαμβανομένης της Χρυσής Οδού 22.
Πρόσωπα που σχετίζονται
Τελευταία ενημέρωση:
Βρήκες λάθος ή παράλειψη; Πρότεινε διόρθωση.